Mark the Gnostic, Cain and the counterfeiters of the truth. The fatherhood of Satan in anti-heretical polemics of the second century

Tomasz Dekert

Akademia Ignatianum w Krakowie


Abstract

One of the polemical tools used by the 2nd century Christian authors in dis­putes with the heretics is to define them as „children of Satan” (or, in reverse, identifying Satan as their „father”). According to the author of this text, this is by no means empty invective, but polisemic category, whose polemical force re­quires decoding. The purpose of this paper is to hypothesize about its sources in the hermeneutic tradition and its importance as an “argument” used against ideological adversaries. The reconstruction of these dimensions will be made on the basis of the speech against Mark the Gnostic which was delivered by an un­known (probably Asiatic) presbyter and preserved in the first book of Adversus haereses (15.6) of Irenaeus of Lyons. In the opinion of the author of this paper, naming heretics as children of Satan has its source in the targumic and midrashic interpretation of Gen 4.1, according to which Cain was not the child of Adam but of the Satan-serpent. If this intuition is correct, the polemical force of this phrase would lie in the stock of the negative associations, anchored in the myth of Cain – fratricide, who shared murderous intent with his father, satan.

Keywords:

Mark the Gnostic, fatherhood of Satan

I Ethiopic Apocalypse of Enoch, w: The Old Testament Pseu¬depigrapha, ed. J.H. Charlesworth, t. 1, New York 1983
II Slavonic Apocalypse of Enoch, ed. F.I. Andersen, w: The Old Testament Pseu¬depigrapha, ed. J.H. Charlesworth, t. 1, New York 1983
Apokryfy Nowego Testamentu, red. M. Starowieyski, t. 3: Listy i Apokalipsy chrześcijańskie, Kraków 2001
Apokryfy z Biblii greckiej, tłum. i oprac. M. Wojciechowski, Rozprawy i Studia Biblijne 8, Warszawa 2001
Barclay J.M.G., Deviance and apostasy: some applications of deviance theory to first century Judaism and Christianity, w: Modelling early Christianity. Social-scientific studies of the New Testament in its con¬text, red. P.F. Esler, London 1995, 114-127
Bereshit Rabba, t. 1, ed. J. Theodor – Ch. Albeck, Berlin 1912
Bernstein A., Jak powstało piekło. Śmierć i zadośćuczynienie w świecie starożytnym i początkach chrześcijaństwa, tłum. A. Piskozub-Piwosz, Kraków 2006
Biblia Hebraica Stuttgartensia, hrsg. K. Elliger – W. Rudolph, Stuttgart 1990
Brandstaetter R., Jezus z Nazarethu, Poznań 1993
Brandstaetter R., Pisma świętego Jana Ewangelisty, Warszawa 1978
Daniélou J., Teologia judeochrześcijańska. Historia doktryn chrześcijańskich przed So¬borem Nicejskim, tłum. S. Basista, Kraków 2002
Dekert T., Teoria rekapitulacji Ireneusza z Lyonu w świetle starożytnych koncepcji na temat Adama, Kraków 2007
Demonstratio apostolicae predicationis, tłum. W. Myszor: Wykład nauki apostolskiej, ŹMT 7, Kraków 1997
Ein Yaakov. The ethical and inspirational teach¬ings of the Talmud in Hebrew and English, CD-ROM Version (Davka Corporation 2001)
Evangelium Philippi, tłum. A. Dembska – W. Myszor, PSP 20, Warszawa 1979
Fossum J., The name of God and the Angel of the Lord. Samaritan and Jewish concepts of intermediation and the origin of Gnosticism, Tübingen 1985
Frankfurter D., The legacy of Jewish apocalypses in early Christianity: regional trajectories, w: The Jewish apocalyptic heritage in early Christianity, ed. J.C. VanderKam – W. Adler, Assen –Minneapolis 1996
Goldberg A.M., Kain: Sohn des Menschen oder Sohn der Schlange?, „Judaica“ 25 (1969) 203-221
Graves R. – Patai R., Mity hebrajskie, tłum. R. Gromacka, Warszawa 1993
Griffe E., Le gnostique Markos est-il venu en Gaule?, BLE 53 (1952)
Herakleon, Fragmenty, tłum. S. Kalinkowski, oprac. W. Myszor, STV 18 (1988) 256-298
Hipolita, Refutatio omnium haeresium, ed. M. Marcovich, PTS 25, Berlin 1986
Irenaeus, Adversus haereses
Irenaeus of Lyon, Against heresies, ANF 1: Apostolic Fathers with Justin Martyr and Irenaeus, trans. A. Roberts – J. Donaldson, Buffalo – New York 1903
Irénée de Lyon, Démonstration de la prédi¬cation apostolique, trad. A. Rousseau, SCh 406, Paris 1995
Joncas J.M., Eucharist among the Marcosians: a study of Irenaeus’ Adversus haereses I 13, 2, „Questions Liturgiques” 71 (1990)
Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, tłum. Z. Kubiak – J. Radożycki, t. 1, Warszawa 1979
Justinus, Dialogus cum Tryphone Iudaeo, PG 6
Liddell H.G. – Scott R., Greek-English Lexicon, Oxford 1958
Midrasz Hagadol, ed. D. Schechter, Cambridge 1902
Myszor W., Stwórca świata i szatan w pismach gnosty¬ków, w: Demonologia w nauce Ojców Kościoła. Hipolit, O Antychryście, red. H. Pietras, ŹMT 17, Kraków 2000
Novum Testamentum Graece, ed. E. Nestle i in., Stuttgart 1993
Pagels E., The Origin of Satan. How Christians demonized Jews, Pagans and Heretics, New York 1995
Pearson B.A., Gnosticism, Judaism and Egyptian Christianity, Minneapolis 1990
Protoevangelium Jacobi, tłum. M. Starowieyski, ANT I/1, Kraków 2003
Rudolph K., Gnoza. Istota i historia późnoantycznej formacji religijnej, tłum. G. Sowiński, Kraków 1995
Sancti Irenaei episcopi Lugdunensis Libri quinque Adversus haereses, ed. W.W. Har¬vey, t. 1, Cambridge 1857
Schenke H.M., Das Philip¬pus Evangelium, Berlin 1997
Septuaginta id est Vetus Testamentum graece iuxta LXX interpretes, ed. A. Rahlfs, Stuttgart 1984
Stinson S., The Serpent and Eve, „The Vision” 8 (1998)
Tennant F.R., The sources of the doctrines of the fall and original sin, New York 1968
Tiessen T., Gnosticism as heresy: the response of Irenaeus, w: Hellenisation revisited: shaping a Christian response within the Greco-Roman world, ed. W.E. Helleman, Lanham 1994
Vallée G., Theological and non-theological motives in Irenaeus’s refutation of the Gnostics, w: Jewish and Christian self-definition. The shaping of Christianity in the second and third centuries, t. 1, ed. E.P. Sanders, London 1980
VanderKam J.C., 1 Enoch, Enochic motifs, and Enoch in early Christian literature, w: The Jewish apocalyptic heritage in early Christianity, ed. J.C. VanderKam – W. Adler, Assen –Minneapolis 1996
Wróbel M., Synagoga a rodzący się Kościół. Studium egzegetyczno-teologiczne Czwartej Ewangelii (J 9, 22; 12, 42; 16, 2), Studia Biblica 3, Kielce 2002

Published
2012-06-15


Dekert, T. (2012). Mark the Gnostic, Cain and the counterfeiters of the truth. The fatherhood of Satan in anti-heretical polemics of the second century. Vox Patrum, 57, 115–135. https://doi.org/10.31743/vp.4122

Tomasz Dekert 
Akademia Ignatianum w Krakowie



License

Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.