Medyczna troska o ludzi starych w starożytnym grecko-rzymskim świecie



Abstrakt

The article talks about the medical care for older people in ancient Greco-Roman world. The Presocratic theory about warm and moisture was generally admitted in Antiquity. They confected that the human body receives the most portion of warm and moisture with birthday human being and lost this in the course of life. After all, as the elderly is cold and dry. The Treatment of disease rested on prevention of Dehydration and Hypothermia by appropriate diet. The article is consisting of three chapters: The first chapter reminds essential theory about warm and moisture, and presented the types of medicine especially from Hippocrates school. The Hippocratic myth has been popularized by Aristotle. The followers of Hippocrates have detected diseases and afflictions of old age. Their therapy was restricted to apply alimentary diet. The second chapter appears analogous therapy, which had been presented in the patristic period, moved by Galen and his followers. Their therapy included not only alimentary diet, but also massages, gym­nastics, walks, baths, moistening and rubbing a diseased part with soil, pharmaceutical, aesthetic or surgical therapy. The third chapter deals with two proposals of old people therapy – Galen’s (diet, exercises, program of old man life and emulation the way of life long-lived people) and Celsius’s (adjustment of diet to the age and season) then surgical, pharmaceutical and aesthetic therapies, which were applying for the meantime. The arti­cle concludes that Ancient Christians, in addiction to this issue, created the germs of old people’s homes (Gerontocomia).


Słowa kluczowe

grecko-rzymski świat; starzy ludzie

Aetius, Iatricorum liber
Alexander Trallianus, De febribus
Alexander Trallianus, Therapeutica
Amerise M., Girolamo e la senectus, Roma 2008
Amundsen D.W. – Diers C.J., The age of menopause in Classical Greece and Rome, „Human Biology” 42 (1970) 79-86
Aretaeus, De curatione diuturnorum morborum
Aristoteles, De anima, tłum. P. Siwek: Arystoteles, O duszy, BKF 96, Warszawa 1972
Aristoteles, De generatione animalium, tłum. P. Siwek: Arystoteles, O rodzeniu się zwierząt, BKF 130, Warszawa 1979
Aristoteles, De iuventute et senectute, tłum. P. Siwek: Arystoteles, Krótkie rozprawy psychologiczno-biologiczne, BKF 95, Warszawa 1971
Aristoteles, De longitudine et brevitate vitae
Aristoteles, De partibus animalium
Aristoteles, Historia animalium, tłum. P. Siwek: Arystoteles, Zoologia, BKF 145, Warszawa 1982
Aristoteles, Metaphysica
Aristoteles, Meteorologica
Aristoteles, Problemata, tłum. L. Regner: Arystoteles, Zagadnienia przyrodnicze, BKF 136, Warszawa 1980
Aristoteles, Respublica
Asclepiades, Praecepta salubria
Barański J., Hipokratesa koncepcje sztuki leczenia, „Nauki Humanistyczne” 6 (2001) 97-102
Bardong K., Proxagoras von Kos, RE XXII/2 1104-1110
Bednarczyk A., Galen. Główne kategorie systemu filozoficzno-lekarskiego, Warszawa 1995
Bednarczyk A., System filozoficzno-lekarski Galena (130-200): pojęcie ciepła przyro¬dzonego i pneumy życiowej, „Analecta” 2 (1993) z. 1, 53-111
Boulière F., Storia della medicina, della farmacia e della veterinaria, VI, Bergamo 1982
Bourgey L., Observation et experience chez les médecins de la Collection Hippocratique, Paris 1953
Byl S., La gérontologie de Galien, „History and Philosophy of the Life Sciences” 10 (1988) 73-92
Byl S., La vieillesse dans le Corpus Hippocratique, w: Formes de pensée dans la Collection Hippocratique. Actes du IVe Colloque Internationale Hippocratique (Lausanne, 21-26 IX 1981), ed. F. Lasserre – P. Mudry, Genève 1983, 85-95
Byl S., Rheumatism and gout in the Corpus Hippocraticum, AC 57 (1988) 89-102
Caelius Aurelianus, Chronicon
Caraffa F. – Casanova M.L., Cosma e Damiano, BS IV 223-237
Celsus, De medicina, ed. W.G. Specer, vol. 1, Cambridge – London 1960
Clemens Alexandrinus, Paedagogus, SCh 108
Clemens Alexandrinus, Stromata
Codex Justinianus
Comiti V.P., Variations de la thérapeutique en fonction du sexe du patient dans la Collection Hippocratique, w: Aspetti della terapia nel „Corpus Hippocraticum”. Atti del IXe Colloque International Hippocratique (Pisa, 25-29 IX 1996), ed. I. Garofalo, Firenze 1999, 125-137
Contino S., Aulo Cornelio Celso. Vita e opera, Palermo 1980
Cuesta J., La antropologia y la medicina pastoral de San Gregorio de Nisa, Madrid 1946
Cyrillus Scythopolitanus, Vita Euthymii, ed. E. Schwartz, TU 49/2, Berlin 1939
Cytowska M. – Szelest H., Literatura rzymska. Okres cesarstwa, Warszawa 1992
D’Irsay St., Christian medicine and science in the third century, „Journal of Religion” 10 (1929) 514-544
Dawe V., The attitude of Ancient Church toward sickness and healing, Boston 1955
Debru A., Médecin et malade dans la Collection Hippocratique: interrogatoire ou dialogue?, w: Médecine antique, ed. P. Demont, Amiens 1991, 35-50
Diels H., Die Fragmente der Sokratiker, Berlin 1912
Diogenes Laertius, Vita philosophorum, tłum. W. Olszewski: Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, Warszawa 2004
Dumeige G., Le Christ médecin dans la littérature chrétienne des premiers siècles, RivAC 48 (1972) 115-141
Edelstein L., Greek Medicine in its relation to religion and magie, „Bulletin of the Institute of the History of Medicine” 5 (1937) z. 3, 201-246
Edelstein L. – Jaeger W., Diokles von Karystos, AJPh 61 (1940) 483-489
Felici S., Medicina religiosa, medicina magica, medicina scientifica nella civiltà classica Greca e Latina, w: Cultura e promozione humana
Ferngren G.B., The organisation of the care of the sick in early Christianity, w: Actes/ Proceedings of the XXX International Congress of the history of Medicine, ed. H. Schadewaldt – K.H. Leven, Düsseldorf 1988, 192-198
Ferngren G.B. – Amundsen D.W., Medicine and Christianity in the Roman Empire. Compatibilities and tensions, ANRW 37, 3, Berlin – New York 1996, 2957-2980
Freeman J., The history of geriatrics, „Annales Med. Hist.” 10 (1938) 324-335
Frings H., Medizin und Arzt in den griechischen Kirchenvätern bis Chrysostomos, Bonn 1959
Galenus, De compositione medicamentorum per genera
Galenus, De marcore, ed. Kühn: Claudi Galeni opera omnia, vol. VII, Leipzig 1821
Galenus, De naturalibus facultatibus
Galenus, De placitis Hippocratis et Platonis
Galenus, De sanitate tuenda libri VI, ed. C.G. Kühn: Claudi Galeni opera omnia, vol. I-VI, Leipzig 1821-1833
Galenus, De semine
Galenus, De temperamentis libri III, ed. G. Helmreich: Galeni de temperamentis, Leipzig 1904
Galenus, De usu partium
Galenus, In Hippocratis de victu acutorum morborum commentaria
Galenus, In Hippocratis libros epidemiarum commentarii
Galenus, In Hippocratis opus de salubri victus ratione commentarius, Kühn XV 185-190
Galenus, Quod animi mores corporis temperamenta sequantur
Germer-Durand, Épigraphic chrétienne de Jerusalem, „Revue Biblique” 1 (1892) 583, nr 45
Gnilka Ch., Greisenalter, RACh XII, Stuttgart 1985, 995-1094
Gregentius Tapharensis, Leges Homeritarum, PG 86
Gregorius Magnus, Epistolae, CCL 140A
Grimm V.E., From feasting to fasting, the evolution of a sin. Attitudes to food in Late Antiquity, London – New York 1996
Grmek M.D., On ageing and old age. Problems and historic aspects of gerontology and geriatrics, Den Haag 1958
Harig G. – Kollesch J., Arzt, Kranker und Krankenpflege in der griechisch¬-römischen Antike und bizantinischen Mittelalter, „Helikon” 13-14 (1973-1974) 252-292
Heyne T., Were second-century Christians ‘preoccupied’ with physical healing and the Asclepian cult?, StPatr 44 (2010) 63-70
Hippocrates, Aphorismi
Hippocrates, Coa praesapia
Hippocrates, De aere, aquis et locis, tłum. H. Łuczkiewicz: Dwie księgi Hipokratesa: O powietrzu, wodach i okolicach i O lecznictwie pierwotnym, Warszawa 1890
Hippocrates, De alimento
Hippocrates, De articulis
Hippocrates, De diaeta
Hippocrates, De morbis
Hippocrates, De mulierum affectibus
Hippocrates, De natura hominis
Hippocrates, De natura muliebri
Hippocrates, De prisca medicina
Hippocrates, De septimestri partu
Hippocrates, Prognostica
Hippocrates, Prorrheticon
Hippolytus, Refutatio
Howel T.H., Celsus on old age, „Age and Ageing” 15 (1986) 378-579
Iarchet J.C., Thérapeutique des maladies mentales. L’expérience de l’Orient Chrétien des premiers siècles, Paris 1992
Ilberg J., Rufus von Ephesos. Ein griechischer Arzt in traianischer Zeit, „Abhandlungen der Sächsi. Akad. Wiss. Phil. Hist. Klasse” 41 (1930)
Joannis Stobaei Florilegium, ed. Meineke, IV, Leipzig 1857
Jones W.H.S., Hippocrates, Works, vol. I-IV, Cambridge – London 1957-1959
Jouanna J., Sur les traces d'Hippocrate de Cos, w: Médecine antique, ed. P. Demont, Amiens 1991, 7-34
King H., Hippocrates’ woman: reading the female body in ancient Greece, London 1998
Klinger W., Galena pismo „Jak lekarz doskonały jest zarazem filozofem”, Poznań 1938
Kudlien F., Der griechische Arzt im Zeitalter des Hellenismus. Seine Stellung in Staat und Gesellschaft, Wiesbaden 1979
Kudlien F., Medicina helenistica y helenistico-romana (300 a.C. – 100 d.C.), w: Historia universal de la medicina, ed. P. Lain Entralgo, II, Barcelona 1972, 153-199
Kudlien F., Untersuchungen zu Aretaios von Kappadokien, Mainz 1963
Lachs J., Ginekologia Galena, Kraków 1902
Lanata G., Medicina magica e religione popolare in Grecia fino all’età di Pericle, Roma 1967
Leontius Neapolitanus, Vita Joannis Eleemosynarii
Liber Pontificalis, ed. L. Duchesne, vol. I, Paris 1955
Liddell H.G. – Scott R., A Greek-English Lexicon, Oxford 1966
Limmer L. – Krieglstein G.K., Augenheilkunde im Rom der frühen Kaiserzeit: A.C. Celsus, De medicina, „Revue d’Histoire des Sciences et de leurs Applications” 47 (1994)
Littré E., Oeuvres complètes d’Hippocrate, vol. I-IX, Paris 1839
Lloyd G.E.R., The hot and the cold, the dry and the wet in Greek philosophy, „Journal of Hellenic Studies” 84 (1964) 92-106
Lombino V., Medico Cristo, NDPAC II 3168-3181
Longosz S., Ksenodochium – hospicjum wczesnochrzescijańskie, VoxP 16 (1996) t. 30-31
Longosz S., Starość w starożytności klasycznej i chrześcijańskiej. Materiały bibliograficzne, VoxP 31 (2011) t. 56
Lüth P., Geschichte der Geriatrie, Stuttgart 1965
Magdelaine G., Vieillesse et médecine chez les médecins grecs d’Hippocrate à Galien, w: L’ancienneté chez les anciens, ed. B. Bakhouche, Montpellier 2003, 61-82
Manuli P., Donne mascoline, femmine sterili, virgini perpetue. La ginecologia greca tra Ippocrate e Sorano, w: Madre materia. Sociologia e biologia della donna greca, ed. S. Campese – P. Manuli – G. Sissa, Torino 1983, 149-192
Manuli P., Fisiologia e patologia del femminile negli scritti ipocratici dell’antica ginecologia greca, w: Hippocratica, ed. M.D. Grmek, Paris 1980, 393-408
Marcellinus, De pulsibus, ed. H. Schöne, Basel 1907
Marcellus Empiricus, De medicamentis
Martinez Saura F., La farmacoterapia en Celso y Escribonio Largo, „Espacio, tiempo y forma. Madrid” 8 (1995) 439-474
Martinez Saura F., La terapeutica extrafarmacologica en A. Cornelio Celso: antecedentes, „Hispania Antiqua” 20 (1996) 297-324
Mazzini I., Alimentazione e salute secondo i medici del mondo antico: teoria e realtà, w: Homo edens: regimi, miti e pratiche dell’alimentazione nella civiltà del Mediterraneo. Atti del convegno, ed. O. Longo – P. Scarpi, Verona 1989
Mattioli U., Assistenza e cura dei malati nell’antichità cristiana, w: Cultura e promozione umana. La cura del corpo e dello spirito nell' antichità classica e nei primi secoli cristiani. Un magistero ancora attuale? Atti del Convegno II Internationale (Troina, 29 X - 1 XI 1997), ed. E. Dal Covolo – I. Giannetto, Troina 1998, 247-278
Maximus Confessor, Epistolae, PG 91
Mazzini I., La chirurgia celsiana nella storia della chirurgia greco-romana, w: Celse, ed. Ph. Mudry – G. Sabbah, Saint Etienne 1994
Mazzini I., La geriatria di epoca Romana, w: Senectus. La vecchiaia nell’antichità, ed. U. Mattioli, t. 2: Roma, Bologna 1995
Mazzini I., La letteratura cristiana antica e la medicina, I: Saggio di indagine su „Realien” e linguaggio medici nella letteratura cristiana, „Les Etudes Classiques” 70 (2002) 353-372
Mazzini I., Per un lessico del latino medico-antico: consuntivo, problemi e prospettive, w: Atti del I. Seminario di Studi Lessici Tecnici Greci e Latini, ed. P. Radici Colace – K. Caccamo Caltabiano, Messina 1991, 243-255
Michler M., Das Spezialisierungsproblem und die antike Chirurgie, Stuttgart – Wien 1969
Miller T.S., The birth of the hospital in the Byzantine Empire, Baltimore – London 1985
Morawski K., Literatura rzymska. Od Augusta do czasów Hadriana, Kraków 1919
Moszyński J., Galenus: De victu attenuante„Archiwum Historii Medycyny” 45 (1982) 61-75
Mrówka K., Heraklit. Fragmenty, nowy przekład i komentarz, Warszawa 2004
Mudry Ph., L’orientation du „De medicina” de Celse, ANRW II 37.1, Berlin – New York 1996
Mudry Ph., Le „De medicina” de Celse. Rapport bibliographique, ANRW II 37.1, Berlin – New York 1996
Nickel D., Untersuchungen zur Embryologie Galens, Berlin 1989
Novellae Justinianae
Oribasius, Collectiones medicae
Oribasius, Synopsis ad Eustathium
Orth H., Diaita geronton. Die Geriatrie der griechischen Antike, „Centaurus” 8 (1963) 19-47
Palladius, Historia Lausiaca
Paulinus Nolanus, Carmina
Paulus Aegineta, Epitomae medicae libri septem
Perrin M., Un exemple de l'utilisation de la médecine chez les penseurs chrétiens: Tertullien et l'embryologie, w: Médecine antique, ed. P. Demont, Amiens 1991
Pisi G., La medicina greca antica, w: Senectus. La vecchiaia nell’antichità, ed. U. Mattioli, vol. 1: Grecia, Bologna 1995, 447-486
Plinius, Historia naturalis
Porro G.G., Asclepio. Saggio mitologico sulla medicina religiosa dei Greci, Milano 1911
Ps-Galenus, Definitiones medicae
Pujiula M., Körper und christliche Lebensweise. Clemens von Alexandrien und sein „Paidagogos”, Berlin – New York 2008
Richardson B.E., Old age among the ancient Greek, Baltimore 1955
Rosa Burstein S., The foundation of geriatrics, „Geriatrics” 12 (1957) 494-499
Rosa Burstein S., The historical background of gerontology, „Geriatrics” 10 (1955) 189-193
Rufus Ephesius, Synopsis de pulsibus
Ruiz Moreno A., Notas para la historia de las enfermedades de la vejez, „Humana Studia” 6 (1954) 105-111
Rupprecht E., Cosmae et Damiani sanctorum medicorum vita et miracula, Berlin 1935
Rüster D., Alte Chirurgie. Legende und Wirklichkeit, Köln 1986
Scarborough J., Roman medicine to Galen, ANRW II 37.1, Berlin – New York 1996
Schadewaldt A., Arzt und Patient in antiker und früchristlicher Sicht, „Medizinische Klinik” 59 (1964) 146-152
Schadewaldt H., Die Apologie der Heilkunst bei den Kirchenväter, w: „Veröffentlichungen der Internationalen Gesellschaft für Geschichte der Pharmazie” 26 (1965) 115-130
Serenus Sammonicus, Liber medicinalis
Sextus Empiricus, Adversus ethnicos
Sideras A., Rufus von Ephesos und sein Werk, ANRW 37.2, New York – Berlin 1994
Siegel R.E., Galen's system of Physiology and medicine, Basel – New York 1970
Simplicius, In Aristotelis physicorum libros commentaria
Smith W.D., The genuine Hippocrates and his theory of therapy, w: Aspetti della terapia nel „Corpus Hippocraticum”. Atti del IXe Colloque International Hippocratique (Pisa, 25-29 IX 1996), ed. I. Garofalo, Firenze 1999, 107-118
Soranus, Gynaecia
Staden H. von, Herophilus. The art of medicina in early Alexandria, Cambridge 1989
Steckerl F., The fragments of Proxagoras of Cos and his School, Leiden 1958
Steudel J., Zur Geschichte der Lehre von den Greisenkrankheiten, „Sud. Arch. Gesch. Med. Nat. Wiss.” 35 (1942) 1-27
Theocharides C., Galen on Marasmus, „J. Hist. Med.” 26 (1971) 369-390
Theodorus Priscianus, Physica
Turek W., I fondamenti biblici e classici dei consigli di Clemente Alessandrino sull'uso del vino. Alcune osservazioni su „Pedagogo” II 2, w: Cultura e promozione umana. La cura del corpo e dello spirito nell' antichità classica e nei primi secoli cristiani. Un magistero ancora attuale? Atti del Convegno II Internationale (Troina, 29 X - 1 XI 1997), ed. E. Dal Covolo – I. Giannetto, Troina 1998
Vindicianus, Epistula ad Pentadium
Wellmann M., Artorius 4, RE II/2 1461
Wellmann M., Diokles von Karystos, RE V/1, 802-812
Pobierz

Opublikowane : 2018-12-16


Longosz, S. (2018). Medyczna troska o ludzi starych w starożytnym grecko-rzymskim świecie. Vox Patrum, 56, 199-230. Pobrano z https://czasopisma.kul.pl/vp/article/view/4216

Stanisław Longosz 
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II  Polska



Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 3.0 PL

 

 


Inne teksty tego samego autora

1 2 3 4 5 > >>