Karl Holl (1866-1926) – luterański badacz źródeł patrystycznych


Abstrakt

Treść niniejszego artykuł została poświęcona badaczowi starożytności chrześcijańskiej, jakim był żyjący na przełomie XIX i XX w. Karl Holl (1866-1926). Urodzony w rodzinie protestanckiej znacznie angażował się w pogłębienie i rozwój protestantyzmu w Niemczech zarówno aktywnością społeczno-religijną, jak i twórczością pisarską. Obok tego pasma działalności w jego życiu okazał się on ponadto wybitnym historykiem, także publikując przyczynki naukowe odnoszące się starożytności chrześcijańskiej. Spośród nich na szczególną wzmiankę zasługują wydania krytyczne obejmujące pisma Epifaniusza. Śmiało zaprezentował bowiem swój punkt widzenia w kwestii autorstwa utworów ukazujących Epifaniusza jako ikonoklastę, a będących przez wieki przypisywane innym autorom. Mimo szerokiej dyskusji trwającej kilka dziesięcioleci w XX w. linia badawcza nakreślona przez K. Holla pozostała niezmieniona. Kunszt badawczy i solidność w prowadzeniu analiz filologicznych i historycznych tego uczonego zasługują zatem na przypomnienie.

 

Słowa kluczowe: Karl Holl, historyk, literatura wczesnochrześcijańska, wydania krytyczne, protestantyzm

 


Słowa kluczowe

Karl Holl; historyk; literatura wczesnochrześcijańska; protestantyzm; wydania krytyczne

HOLL K., Amphilochius von Ikonium in seinem Verhältnis zu den großen Kappadoziern, Leipzig 1904.
HOLL K., Augustins innere Entwicklung, Berlin 1923.
HOLL K., Christentum und Sozialismus, „Die Grenzboten” 78 (1919) 174-181.
HOLL K., Das Apokryphon Ezechiel, w: Aus Schrift und Geschichte. Theologische Abhandlungen, hrsg. A. Schlatter. Stuttgart 1922, 85-98.
HOLL K., Das Fortleben der Volkssprachen in Kleinasien in nachchristlicher Zeit, „Hermes” 43 (1908) 240–254.
HOLL K., Der Anteil der Styliten am Aufkommen der Bilderverehrung, in: Philotesia: Paul Kleinert zum 70. Geburtstag dargebracht, hrsg. von A. Harnack, Berlin 1907, 51-66.
HOLL K., Der Kirchenbegriff des Paulus in seinem Verhältnis zu dem der Urgemeinde, „Sitzungsberichte der Berliner Akademie” (1921) 920-947.
HOLL K., Der Kirchenbegriff des Paulus in seinem Verhältnis zu dem der Urgemeinde, Das Paulusbild in der neueren deutschen Forschung, hrsg. K.H. Rengstorf, Darmstadt 1964, 144-178.
HOLL K., Der Modernismus, Tübingen 1908.
HOLL K., Der Protestantismus in seiner Kulturbedeutung, w: Der Protestantimus im öffentlichen Leben Deutschlands, Berlin 1923, 8-14.
HOLL K., Der Streit zwischen Petrus und Paulus zu Antiochien in seiner Bedeutung für Luthers innere Entwicklung, „Zeitschrift für Kirchengeschichte” 38 (1920) 23-40.
HOLL K., Der Szientismus, „Zeitschrift für die gesamte Strafrechtswissenschaft” 37 (1916) 473-495.
HOLL K., Der Szientismus, Berlin 19182.
HOLL K., Der Ursprung des Epiphanienfestes, „Sitzungsberichte der Berliner Akademie” (1917) 402-438.
HOLL K., Der ursprüngliche Sinn des Namens Märtyrer, „Neue Jahrbücher für das klassische Altertum” 37 (1916) 253-259.
HOLL K., Die „iustitia dei” in der vorlutherischcn Bibelauslegung des Abendlandes, Festgabe für A. von Harnack, Tübingen 1921, 73-92.
HOLL K., Die Bedeutung der grossen Kriege für das religiöse und kirchliche Leben innerhalb des deutschen Protestantismus, Tübingen 1917.
HOLL K., Die Bedeutung der neuveröffentlichten melitianischen Urkunden für die Kirchengeschichte, „Sitzungsberichte der Berliner Akademie” (1925) 18-31.
HOLL K., Die Entstehung der Bilderwand in der griechischen Kirche, „Archiv für Religionswissenschaft” 9 (1906) 365-384.
HOLL K., Die Entstehung der vier Fastenzeiten in der griechischen Kirche, Abhandlungen der Berliner Akademie, Phil.-hist. Klasse, Nr 5, Berlin 1923.
HOLL K., Die Frage des Zinsnehmens und des Wuchers in der reformierten Kirche, Festgabe für Karl Müller, Tübingen 1922, 178-197.
HOLL K., Die geistlichen Übungen des Ignatius von Loyola. Eine psychologische Studie, Tübingen 1905.
HOLL K., Die geistlichen Übungen des Ignatius von Loyola. Eine psychologische Studie, 2. Auflage, Tübingen 1927.
HOLL K., Die Geschichte des Worts Beruf, „Sitzungsbereiche der Berliner Akademie” (1924) 29-57.
HOLL K., Die handschriftliche Überlieferung des Epiphanius (Ancoratus und Panarion), Leipzig 1910.
HOLL K., Die Kirchliche Bedeutung Konstantinopels im Mittelalter, „Zeitschrift für Theologie und Kirche” 11 (1901) 83-96.
HOLL K., Die Missionsmethode der alten und die der mittelalterlichen Kirche, „Allgemeine Missions-Zeitschrift” 39 (1912) 193-203, 241-249.
HOLL K., Die Rechtfertigungslehre im Licht der Geschichte des Protestantismus, Tübingen 1906.
HOLL K., Die Rechtfertigungslehre in Luthers Vorlesung über den Römerbrief mit besonderer Rücksicht auf die Frage nach der Heilsgewißheit, „Zeitschrift für Theologie und Kirche” 20 (1910) 245-291.
HOLL K., Die religiösen Grundlagen der russischen Kultur, w: Rußlands Kultur und Volkswirtschaft, Aufsätze und Vorträge, hrsg. von M. Sering, Berlin – Leipzig 1913, 1-20; idem: „Die Zukunft” 21 (1913) 88-98.
HOLL K., Die Schriften des Epiphanius gegen die Bilderverehrung, „Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften” (1916) 828-868.
HOLL K., Die schriftstellerische Form des griechischen Heiligenlebens, „Neue Jahrbücher für das klassische Altertum” 29 (1912) 406-427.
HOLL K., Die Vorstellung vom Märtyrer und die Märtyrerakte in ihrer geschichtlichen Entwicklung, „Neue Jahrbücher für das klassische Altertum”, 33 (1914) 521-556.
HOLL K., Die Zeitfolge des ersten origenistischen Streits, „Sitzungsberichte der Berliner Akademie” (1916) 226-275.
HOLL K., Eine angebliche Schrift Hippolyts, „Zeitschrift für Kirchengeschichte” 28 (1907) 37-41.
HOLL K., Enthusiasmus und Bußgewalt beim griechischen Mönchtum. Eine Studie zu Symeon dem Neuen Theologen, Leipzig 1898.
HOLL K., Fragmente vornicänischer Kirchenväter aus den sacra Parallela, Leipzig 1899.
HOLL K., Gesammelte Aufsätze zur Kirchengeschichte, Bd. I: Luther, Tübingen 1921.
HOLL K., Gesammelte Aufsätze zur Kirchengeschichte, Bd. II: Der Osten, Tübingen 1928.
HOLL K., Gesammelte Aufsätze zur Kirchengeschichte, Bd. III: Der Westen, Tübingen 1928.
HOLL K., Gogartens Lutherauffassung. Eine Erwiderung, „Christliche Welt” 38 (1924) 304-314.
HOLL K., Johannes Calvin, Rede zur Feier der 400. Wiederkehr des Geburtstages Calvins, Tübingen 1909.
HOLL K., Luther und Calvin, Berlin 1919.
HOLL K., Luther und die Mission, „Neue allgemeine Missionszeitschrift” 1 (1924) 36-49.
HOLL K., Luther und die mittelalterliche Zunftverfassung, „Mitteilungen der Luthergefellschaft” 1 (1919) 22-28.
HOLL K., Luthers Anschauung über Evangelium, Krieg und Aufgabe der Kirche im Lichte des Weltkriegs, Flugschriften des deutschen evangelischen Gemeindetages, Nr 1, Darmstadt 1917.
HOLL K., Tertullian als Schriftsteller, „Preußische Jahrbücher” 88 (1897) 262-278.
HOLL K., Thomas Chalmers und die Anfänge der kirchlich-sozialen Bewegung, „Zeitschrift für Theologie und Kirche” 24 (1913) 219-265.
HOLL K., Tolstoi nach seinen Tagebüchern, w: Vorträge und Aufsätze des Osteuropainstituts in Breslau, Bd. VI, Abt. Sprachwissenschaft, Heft 1, Leipzig 1922.
HOLL K., Über Begriff und Bedeutung der „dämonischen Persönlichkeit”, Berlin 1925.
HOLL K., Über das griechische Mönchtum, „Preußische Jahrbücher” 94, 3 (1898) 407-424.
HOLL K., Über die Gregor von Nyssa zugeschriebene Schrift „Adversus Arium et Sabellium“, „Zeitschrift für Kirchengeschichte” 25 (1904) 380-398.
HOLL K., Über Zeit und Heimat des pseudotertullianischen Gedichts „Adversus Marcionem”, „Sitzungsberichte der Berliner Akademie” (1918) 514-559.
HOLL K., Urchristentum und Religionsgeschichte, Gütersloh 1925.
HOLL K., Urchristentum und Religionsgeschichte. „Zeitschrift für systematische Theologie” 2 (1924) 387-436.
HOLL K., Vorrede, w: idem, Die Sacra Parallela des Johannes Damascenus, Leipzig 1897, s. VI.
HOLL K., Was hat die Rechtfertigungslehre dem modernen Menschen zu sagen?, Tübingen 1907.
HOLL K., Was können wir für die Neugestaltung unseres evangelischen Gottesdienstes von Luther lernen?, „Jahrbuch der Luthergesellschaft” 6 (1924) 3-20.
HOLL K., Was verstand Luther unter Religion?, Tübingen 1917.
HOLL K., Yeudom£rtuj, „Hermes” 52,2 (1917) 301-307.
HOLL K., Zur Auslegung des 2. Artikels des sog. apostolischen Glaubensbekenntnisses, „Sitzungsberichte der Berliner Akademie” (1919) 2-11.
ALAND P., Aus der Blütezeit der Kirchenhistorie in Berlin. Die Korrespondenz Adolf von Harnacks und Karl Holl mit Hans Lietzmann, „Saeculum” 21 (1970) 235-263.
BARON A., Od wydawców, w: Epifaniusz z Salaminy, Panarion. Herezje 1-33, tłum. M. Gilski, Kraków 2015.
BENSE B.F., Easter Christianity in the Thought of Karl Holl, „The Unitarian Universalist Christian” 31 (1976) 5-27.
BIGHAM S., Epiphanius of Salamis, Doctor of Iconoclasm? Deconstruction of a Myth, Patristic Theological Library 3, Rollinsford 2008.
BODENSTEIN W., Die Theologie Karl Holls im Spiegel des antiken und reformatorischen Christentums, Arbeiten zur Kirchengeschichte 40, Berlin 1968, 2. wyd.: Berlin – Boston 2018.
BULTMANN R., Urchristentum und Religionsgeschichte (Rez. von: Holl, K.: Urchristentum und Religionsgeschichte), „Theologische Rundschau” NF 4 (1932) 1-21.
DELIUS W., Holl Karl, w: Neue Deutsche Biographie, Bd. IX, Berlin 1972, 532-533.
GOGARTEN F., Theologie und Wissenschaft: grundsätzliche Bemerkungen zu K. Holls „Luther”, „Christliche Welt” 38 (1924) 34-42, 71-80, 121n.
HARNACK A. VON, Lietzmann H., K. Holl: Zwei Gedächtnisreden, Bonn 1926.
LIETZMANN H., Gedächtnisrede auf Karl Holl, „Sitzungsberichte der Berliner Akademie”, (1927), s. LXXXVI—XCVI.
LIETZMANN H., Karl Holl, „Gnomon” 2 (1926), z. 7, 430-432.
LIETZMANN H., Vorbemerkung, w: HOLL K., Gesammelte Aufsätze zur Kirchengeschichte, Bd. III: Der Westen, Tübingen 1928.
LIETZMANN H.,Verzeichnis der im Druck erschienenen Schriften Karl Holls, „Sitzungsberichte der Berliner Akademie”, (1927), s. XCVI-CI.
LIETZMANN H., Vorbemerkung, w: HOLL K., Gesammelte Aufsätze zur Kirchengeschichte, Bd. II: Der Osten, Tübingen 1928.
LOEWENICH W. VON, Probleme der Lutherforschung und der Lutherinterpretation, München 1984.
LONGOSZ S., Dylewska M., Wstęp, w: Przekłady, Epifaniusz z Salaminy, Pisma przeciw obrazom, VoxP 22 (2002) t. 42-43, 551-557.
RIDDOCH S.A., Karl Holl and the Fatherland Party, 1917-1918: A German Liberal Protestant Embraces the Right, „Historical Papers of the Canadian Society of Church History” (2000) 43-52.
SCHATTENMANN P., Briefe von Karl Holl 1914-1921, „Zeitschrift für Kirchengeschichte” 79 (1968) 77-90.
SCHNACKENBERG R., Apostles Before and During Paul’s Time, w: Apostolic History and the Gospel. Biblical and istorical Essays Presented to F.F. Bruce, red. W.W. Gasque, R.P. Martin, Exeter 1970, 287-303.
STUPPERICH R., Karl Holl als Lutherforscher, „Luther” 26 (1966) 112-121.
SVINTH-VÆRGE PÕDER CH., Die Lutherrenaissance im Kontext des Reformationsjubiläums: Gericht und Rechtfertigung bei Karl Holl, 1917–1921, „Kirchliche Zeitgeschichte” 26 (2013) z. 2, 191-200.
THIEME K., Zu Karl Holls Auffasung von Luthers Christologie, „Theologische Blätter” 7 (1928) 151-164.
UECKER TH., Holl Karl, w: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexicon, t. II, Hamm 1990, 1001-1003.
WAHLMANN J., Karl Holl und seine Schule, „Zeitschrift für Theologie und Kirche” (1978), Beiheft 4, 1nn.
WARMIŃSKI J., Holl Karl, EK 6, Lublin 1993, k. 1152-1153.
WIDOK N., Udział Epifaniusza z Salaminy w walce z kultem obrazów, w: Święte wizerunki w przekazie Dobrej Nowiny, red. N. Widok, Opole 2017, 9-36.
ZIMMERMANN J.,, Bonhoeffer`s Incarnational Humanism, „Theologica Wratislaviensia” 11 (2016) 73-86.
Pobierz


Opublikowane : 2019-07-02


Widok, N. (2019). Karl Holl (1866-1926) – luterański badacz źródeł patrystycznych. Vox Patrum, 71, 501-530. https://doi.org/10.31743/vp.4267

Norbert Widok  nwidok@uni.opole.pl
Uniwersytet Opolski 
https://orcid.org/0000-0001-6829-2933




Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Zgodnie z regulacjami prawnymi zawartymi w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r., autor przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma "Vox Patrum". Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: 1. W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową. 2. W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy. 3. W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Za zgodą Redakcji czasopisma artykuły i recenzje opublikowane w półroczniku "Vox Patrum" mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

Autor, w celach niekomercyjnych, może w dowolny sposób, bez zgody Redakcji, rozpowszechniać swój tekst w wersji elektronicznej.

Redakcja publikuje teksty on-line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 3.0 PL