Monastycyzm bizantyńskiej Afryki w źródłach narracyjnych
Arkadiusz Urbaniec
Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-5261-2629
Abstrakt
Przedmiotem prezentowanego artykułu jest zebranie oraz analiza passusów ze źródeł narracyjnych dotyczących monastycyzmu w bizantyńskiej prefekturze Afryki w VI-VII w., mająca na celu próbę określenia charakteru i zasięgu ruchu monastycznego na tym obszarze. Ze względu na fragmentaryczność zachowanej bazy źródłowej oraz jej koncentrację wokół wydarzeń natury politycznej i odnoszącej się do sporów chrystologicznych, teksty narracyjne (m.in. prace Prokopiusza z Cezarei, kronika Wiktora z Tonnony, czy literatura hagiograficzna) zostały skonfrontowane również z zabytkami epistolograficznymi i normatywnymi, co pozwoliło na stworzenie pełniejszego obrazu badanego tematu. Analiza wykazała, że nie jest widoczna kontynuacja istnienia fundacji monastycznych pomiędzy okresem późnorzymskim i rządów wandalskich, a czasami bizantyńskimi, ponadto informacje pojawiające się w VI i VII w. w zasadzie dotyczą wyłącznie klasztorów i mnichów działających na obszarze Afryki Proconsularis. Największą ilość danych dostarczają źródła greckie, które odnoszą się przede wszystkim do sytuacji z pierwszej połowy VII w. i kontrowersji monoteleckiej, ukazując Afrykę jako miejsce osiedlania się licznych mnichów wschodnich, nie wspominając jednak o istniejących tam wcześniej strukturach łacińskojęzycznych. Możliwy do uzyskania z narracji obraz bizantyńskiego monastycyzmu na tym terenie jest zatem fragmentaryczny i w wielu miejscach hipotetyczny.
Słowa kluczowe:
Bizantyńska Afryka, monastycyzm, klasztory, spory chrystologiczneBibliografia
Concilia Africae, A. 345-A. 525, ed. C. Munier, CCSL 149, Turnhout 1974.
Concilium Lateranense a. 649, ed. R. Riedinger, ACO II/1, Berolini 1984, tr. R. Price, The Acts of Lateran Synod in 649, Liverpool 2014.
Concilium Universale Constantinopolitanum sub Iustiniano habitum, ed. J. Straub, ACO IV/1, Berolini 1971.
Concilium Universale Constantinopolitanum Tertium, ed. R. Riedinger, ACO II/2/1, Berolini 1990.
François Combefis, Auctorum Novissimum Bibliothece Graecorum Patrum, v. 2, Paris 1672.
Gregorius Magnus, Epistulae, ed. D. Norberg, CCSL 140, Turnhout 1982.
Facundus, Liber Contra Mocianum, PL 67, 855-874.
Ildefonsus, Liber de viris illustribus, ed. C. Codoñer Merino, Salamanca 1972.
Joannes Biclarensis, Chronicon, ed. C. Cardelle de Hartmann, CCSL 173A, Turnhout 2002.
Georgius Monachus, Chronicon, PG 110.
Liber Pontificalis, ed. L.M. Duchesne, Paris 1886.
Maximus Confessor, Epistulae, PG 91, 363-649.
Procopius Caesariensis, De aedificiis, Procopius Caesariensis. Opera omnia, v. 4, ed. J. Haury, München – Leipzig 2001.
Prokopiusz z Cezarei. O Budowlach, tłum. Ł. Grotowski, Warszawa 2006.
Procopius, De bellis, Procopius Caesariensis, Opera omnia, v. 1, ed. J. Haury, München – Leipzig 2001.
Sancti Gregorii Agrigentii vita, PG 98, 531-550.
Thalassius, De charitate ac continentia, necnon regime mentis, ad Paulum presbyterum, PG 91, 1427-1470.
Theophanes, Chronographia, ed. C. de Boor, Leipzig 1883-1885.
Theophylactus Simocatta, Historiae, ed. C. de Boor, Stuttgart 1972.
Victor Tonnonensis, Chronicon, ed. C. Cardelle de Hartmann, CCSL 173A, Turnhout 2002.
Victor Vitensis, Historia Persecutionis Africanae Provinciae, ed. M. Petschenig, CSEL 7, Vindobonae 1881.
Vita Fulgentii, ed. A. Isola, CCSL 91F, Turnhout 2016.
Vitas sanctorum patrum Emeretensium, ed. A. Maya Sánchez, CCSL 116, Turnhout 1992.
Allen P. – Neil B., Maximus the Confessor and his Companions: Documents from Exile, Oxford 2002.
Allen P., Life and Times of Maximus the Confessor, in: The Oxford Handbook of Maximus the Confessor, ed. P. Allen – B. Neil, Oxford 2015, p. 3-15.
Andia de Y., Pseudo-Dionysius the Areopagite and Maximus the Confessor, in: The Oxford Handbook of Maximus the Confessor, ed. P. Allen – B. Neil, Oxford 2015, p. 177-193.
Audollent A., Carthage romiane, Paris 1901.
Berger A., Leontios Presbyteros von Rom, Das Leben des heiligen Gregorios von Agrigent, Berlin 1996.
Bookman R., Bonding Experiences. Saints Joining Past and Present in Byzantine North Africa, in: The Making of Saints in Late Antique North Africa, ed. S. Panzram – N. Klinck, Stuttgart 2024, p. 283-303.
Brock S., An Early Syriac Life of Maximus the Confessor, “Analecta Bollandiana” 91 (1973) p. 299-346.
Brock S., Syriac Sources for Seventh-Century History, “Byzantine and Modern Greek Studies” 2 (1976) p. 17-36.
Boor de C., ZurVision des Taxaotes, “Byzantinische Zeitschrift” 5 (1896) p. 306-310.
Boudignon C., Maxime le Confesseur et sesmaîtres, A propos du ‘bienheureux vieillard’ de la Mystagogie, in: Maestro e discepolo, temi e problemi della direzione spiritua letra VI secolo a.C. e VII secolo d.C., ed. G. Filoramo, Brescia 2002, p. 317-330.
Boudignon C., Maxime le Confesseur était-il constantinopolitain?, in: Philomathestatos: Studies in Greek Patristic and Byzantine Texts Presented to Jacques Noret, ed. B. Janssens – B. Roosen – P. Van Deun, Leuven 2004, p. 11-44.
Cameron A., Byzantine Africa: The Literary Evidence, in: University of Michigan Excavations at Carthage, v. 7, ed. J.H. Humphrey, Ann Arbor 1982, p. 29-62.
Cameron A., Procopius and the sixth century, London 1985.
Camps G., Rex gentium Maurorum et Romanorum. Recherches sur les royaumes de Maurétanie des VIe et VII siècles, “Antiquités africaines” 20 (1984) p. 183-218.
Coates Stephens R., Byzantine Building Patronage in post-Reconquest Rome, in: Les Cités d’Italie tardo-antique (IVe-VIe siècle), ed. M. Ghilardi – C.J. Goddard – P. Porena, Collection de L’École francaise de Rome 369, Roma 2006, p. 149-166.
Collins R., Visigothic Spain 409-711, Oxford 2004.
Conant J., Sanctity and the networks of Empire in Byzantine North Africa, in: North Africa under Byzantium and early Islam, ed. S.T. Stevens – J. Conant, Washington 2016, p. 201-214.
Declercq G., Dionysius Exiguus and the Introduction of the Christian Era, “Sacris Erudiri” 41 (2002) p. 230-242.
Delattre A.L., Fouilles de Carthage, localisation du monastère Gilllitanus, “Comptes rendus des séances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres” 43 (1899) p. 16-19.
Dessau H., Hippo, in: Real-Encyklopädie der klassischen Altertumswissenschaf , v. 8/2, ed. G. Wissowa, Stuttgart 1913, c. 1721-1722.
Diehl Ch., L’Afrique byzantine: histoire de la domination byzantine en Afrique (533-709), Paris 1896.
Dossey L., The Social Space of North African Asceticism, in: Western monasticism ante litteram: the spaces of monastic observance in late antiquity and the Early Middle Ages, ed. H. Dey – E. Fentress, Turnhout 2011, p. 137-157.
Dossey L., Exegesis and dissent in Byzantine North Africa, in: North Africa under Byzantium and early Islam, ed. S.T. Stevens – J. Conant, Washington 2016, p. 251-268.
Duval Y., Loca Sanctorum Africae: le culte des martyrs en Afrique du IVe au VIIe siècle, v. 2, Roma 1982.
Ekonomou A.J., Byzantine Rome and the Greek Popes. Eastern Influences on Rome and the Papacy from Gregory the Great to Zacharias, A.D. 590-752, Lanham 2009.
Ennabli L., Results of the International Save Carthage Campaign: The Christian Monuments, “World Archaeology” 18/3 (1987) p. 291-311.
Ennabli L., Carthage. Une métropole chrétienne – du IVe siècle à la fin du VIIe siècle, Paris 1997.
Fenwick C., The Fate of the Classical Cities of Ifrīqiya in the Early Middle Ages, in: Africa – Ifrīqyia. Continuity and Change in North Africa from the Byzantine to the Early Islamic Age. Papers of a Conference held in Rome, Museo Nazionale Romano – Terme di Diocleziano, 28 February – 2 March 2013, ed. R. Bookman – A. Leone – P. von Rummel, Wiesbaden 2019, p. 137-155.
Flusin B., Das Aufblühen des östlichen Mönchtums, in: Die Geschichte des Christentums, v. 3: Der latinische Westen und der byzantinische Osten (431-642), ed. L. Pietri, Freiburg im Breisgau 2001, p. 584-646.
Frend W.H.C., The early Christian Church in Carthage, in: University of Michigan, Excavations at Carthage, v. 3, ed. J.H. Humphrey, Ann Arbor 1976, p. 21-40.
Frazze C., Late Roman and Byzantine legislation on the monastic life from the fourth to the eighth centuries, “Church History” 51 (1982) p. 263-279.
Gavigan J.J., De vita monastica in Africa Septentrionali inde a temporibus S. Augustiniusque ad invasiones Arabum, Torino 1962.
Gross P., Mission archéologique française à Carthage. Βyrsa III. Rapport sur les campagnes de fouilles de 1977 à 1980, Roma 1985.
Hächler N., Heraclius Constantine III – Emperor of Byzantium (613-641), “Byzantinische Zeitschrift” 115/1 (2022) p. 69-116.
Hatlie P., The Monks and Monasteries of Constantinople, Cambridge 2011.
Hillner J., Prison, Punishment and Penance in Late Antiquity, Cambridge 2015.
Hovorun C., Will, Action and Freedom. Christological Controversies in the Seventh Century, Leiden – Boston 2008.
Jankowiak M. – Booth P., A New Date-List of the Works of Maximus the Confessor, in: The Oxford Handbook of Maximus the Confessor, ed. P. Allen – B. Neil, Oxford 2015, p. 19-83.
Kaegi W., Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa, Cambridge 2010.
Kaiser W., Authetizität und Geltung spätantiker Kaisergesetze: Studien zu den “Sacra privilegia concilii Vizaceni”, Munich 2007.
Khazdan A., A History of Byzantine Literature, 650-850, Athens 1999.
Kosiński R., Wiktor z Tonnony i jego dzieło, Kraków 2023.
Kuttner S., The Council of Carthage 535: A Supplementary Note, “Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte. Kanonische Abteilung” 73 (1987) p. 346-351.
Leanza S. – Di Berardino A., Gregorio di Agrigento, in: Nuovo dizionario patristico e di antichità cristiane, v. 2, ed. A. Di Berardino, Genova – Milano 2007, c. 2455-2456.
Leone A., Bishops and Territory: The Case of Late Roman and Byzantine North Africa, “Dumbarton Oaks Papers” 65/66 (2011-2012) p. 5-27.
Leone A., Christian North Africa in Antiquity, in: A Companion to North Africa in Antiquity, ed. R. Bruce Hitchner, Hoboken 2022, p. 354-372.
Lévesque E., Thalassius, in: Dictionnaire de théologie catholique, v. 15, ed. A. Vacant, Paris 1946, c. 202-203.
Maier J.L., L’épiscopat de l’Afrique romaine, vandale et byzantine, Roma 1973.
Markus R., The Imperial Administration and the Church in Byzantine Africa, “Church History: Studies in Christianity and Culture” 36 (1967) p. 18-23.
Mesnage J., L’Afrique chrétienne. Évêchés Et Ruines Antiques d’Après les Manuscrits de Mgr Toulotte Et les Découvertes Archéologiques les Plus Récentes, Paris 1912.
Meyendorff J., Imperial Unity and Christian Division. The Church 450-680 A.D., New York 1989.
Modéran Y., Une guerre de religion: Les deux églises d’Afrique à l’époque vandale, “Antiquité Tardive” 11 (2003) p. 21-44.
Modéran Y., Les Maures et l’Afrique romaine, IV-VII siècle, Paris 2003.
Modéran Y., L’Afrique Reconquise et les Trois Chapitres, in: The Crisis of the Oikoumene. The Three Chapters and the Failed Quest for Unity In the Six-Century Mediterranean, ed. C. Chazelle – C. Cubitt, Turnhout 2007, p. 39-82.
Morceli S.A., Africa Christiana, v. 3, Brescia 1817.
Mordek H., Libertas monachorum. Eine kleine Sammlung afrikanischer Konzilstexte des 6. Jahrhunderts, “Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte. Kanonische Abteilung” 72 (1986) p. 1-16.
Nehring P., Literary Sources for Everyday Life of the Early Monastic Communities in North Africa, in: La vie quotidienne des moines en Orient et en Occident (IVe-Xe siècle), ed. O. Delouis – M. Mossakowska-Gaubert, Athènes 2015, p. 325-336.
Pringle D., The Defence of Byzantine Africa from Justinian to the Arab Conquest: An Account of the Military History and Archaeology of the African Provinces in the Sixth and Seventh Century, Oxford 1981.
Rousseau P., Monasticism, in: The Cambridge Ancient History, v. 14: Late Antiquity: Empire and Successors, AD 425-600, ed. A. Cameron – B. Ward-Perkins – M. Whitby, Cambridge 2007, p. 745-780.
Sansterre J.M., Les moines grecs et orientaux à Rome aux époques byzantine et carolingienne (milieu du VIe s. – fin du IXe s.), v. 1, Bruxelles 1983.
Schmidt C., Gregorio di Agrigento, in: Dizionario di letteratura cristiana antica, ed. S. Dopp – W. Geerlings, Vaticano 2006, p. 460-461.
Schönborn Ch., Sophrone de Jérusalem: vie monastique et confession dogmatique, Paris 1972.
Sherwood P., An Annotated Date-list of the Works of Maximus the Confessor, “Studia Anselmiana” 30 (1952) p. 8-64.
The Prosopography of the Later Roman Empire, v. 3: (527-641), ed. J.R. Martindale, Cambridge 1992.
Urbaniec A., Administracja cywilna i wojskowa bizantyńskiej prefektury praetorio Afryki w latach 533-698, Kraków 2023.
Whelan R., Arianisim in Africa, in: Arianism: Roman Heresy and Barbarian Creed, ed. G. Berndt – R. Steinacher, Farnham 2014, s. 239-258.
Wolf K.B., Conquerors and Chroniclers of Early Medieval Spain, Liverpool 2009.
Woods D., Pope Zacharias (741-52) and the Head of St. George, “ARAM Periodical” 20 (2008) p. 175-178.
Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie https://orcid.org/0000-0002-5261-2629
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły w czasopiśmie objęte są licencją Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0). Autorzy i użytkownicy mogą korzystać z utworów na licencji CC-BY-ND od roku 2018. Dla wcześniejszych publikacji prawa autorskie są udostępnione na prawach dozwolonego użytku zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
