Święci Pasterze w sztuce prawosławnej. Nieudana próba stworzenia świętych patronów prac codziennych
Piotr Ł. Grotowski
Papieski Uniwersytet Jana Pawła II, Kraków , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-8710-3499
Abstrakt
Pasterstwo było ważnym składnikiem gospodarki średniowiecznego społeczeństwa w basenie Morza Śródziemnego. Zaangażowani w tę działalność chłopi potrzebowali niebiańskich opiekunów, których wsparcie mogło ułatwić ich życie i codzienne obowiązki. Wśród rzesz męczenników odnaleźli świętych - takich jak Mamas, Tryfon i Błażej z Cezarei - którzy wedle ich Żywotów zajmowali się wypasem zwierząt. Poczynając od połowy XI w. można zaobserwować pierwsze próby kreowania specyficznej ikonografii owej grupy. Ich związki z rolnictwem podkreślano za pomocą atrybutów takich jak laska pasterska, a następnie zwierzęta (zazwyczaj owca, kozioł lub wół) ukazywanych w ręku świętego. Tego typu wyobrażenia zyskały pewną popularność, szczególnie w społecznościach wiejskich środowisk insularnych. Jednakże święci pasterze jako grupa nigdy nie zyskali oficjalnej aprobaty ze strony władz kościelnych i z czasem zaniknęli jako osobna kategoria. Wyjątkiem był św. Mamas, którego wizerunki skomponowane z motywów orientalnych (lew) i pasterskich (owca lub koza) nadal cieszyły się popularnością, zwłaszcza na Cyprze, gdzie powstało również jego sanktuarium (Morfu). Z kolei w rosyjskiej tradycji ludowej pojawiły się wierzenia łączące Flora i Ławra (pierwotnie kamieniarzy) z końmi. Ich odzwierciedleniem w sztuce stały się ikony, na których archanioł Michał przekazuje braciom lejce ogierów na znak ich nadnaturalnej mocy nad tymi zwierzętami. Ową lokalną ikonografię również odrzuciły władze kościelne, a synod w 1722 r. potępił tego rodzaju wyobrażenia jako nieprawowierne.
Słowa kluczowe:
Święci Pasterze, Św. Tryfon, Św. Mamas, Pasterstwo, sztuka bizantyńska, sztuka ryska, swojskiBibliografia
Anōnumou Sunopsis Hronikē, ed. K.N. Sathas, Mesaiōnikē Bibliothēkē 7, Benetia 1894.
Basilius Magnus, Homilia XXIII: In sanctum Mamantem martyrem, PG 31, 589B-600B.
Berger A., Die alten Viten des heiligen Mamas von Kaisareia. Mit einer Edition der Vita BHG 1019, “Analecta Bollandiana” 120 (2002) p. 241-310.
Certamen sancti et gloriosi hieromartyris Blasii episcopi Sebasteae et sociorum, PG 116, 817-829.
De sanctis martyribus Floro et Lauro, Proculo, Maximo et aliis in Illyrico, in: Acta Sanctorum, ed. I. Carnandet, Parisiis – Romae 1867, p. 520-524.
Euhologion to Mega, ed. N.P. Papadopoulou, Athēnai 1927.
Georgii Acropolitae, Opera, ed. A. Heisenberg, Leipzig 1903, v. 1-2.
Gregorius Nazianzenus, Oratio XLIV in novam Dominicam, PG 36, 608-622, tr. B. Daley, Gregory of Nazianzus, London – New York 2006, p. 155-161.
La légende de S. Spyridon, évêque de Trimithonte, ed. P. Van den Ven, Bibliothèque du Muséon 33, Louvain 1953.
Laudatio S. Tryphonis A. Theodoro Duca Lascari, in: Acta Sanctorum, ed. Societas Bollandiensis, Bruxellis 1925, p. 352-357.
Menologii anonymi Byzantini saeculi X quae supersunt: sumptibus Caesareae Academiae Scientiarum e Codice Mosquensi 376 Vlad, ed. B. Latyšev, Petropoli 1911-1912.
Miracula S. Georgii, ed. J.B. Aufhauser, Leipzig 1913.
Passio S. Tryphonis Prior, in: Acta Sanctorum, ed. Societas Bollandiensis, Bruxellis 1925, p. 329-336.
Passio sancti Mamantis cum Theodoto et Rufina, in: Acta martyrum et sanctorum, v. 6, ed. P. Bedjan, Leipzig 1897, p. 431-445.
Passio Sancti Mammetis, ed. H. Delehaye, “Analecta Bollandiana” 58 (1940) p. 126-141.
Polnoe sobrane postanovlenij i rasporâženij po vedomstvu pravoslavnogo ispovedaniâ Rossijskoj imperii, Sankt-Peterburg 1872.
Socrates Scholasticus, Historia ecclesiastica, ed. Socrate de Constantinople, Histoire ecclésiastique, v. 1-4, ed. P. Périchon – P. Maraval, SCh 477, 493, 505-506, Paris 2004-2007.
Synaxarium Ecclesiae Constantinopolitanae e codice Sirmoniano, ed. H. Delehaye, Propylaeum ad Acta Sanctorum Novembris, Bruxellis 1902.
Theodori Ducae Lascaris Epistulae CCXVII, ed. N. Festa, Firenze 1898.
Wallis Budge E.A., The Book of the Dead: Facsimiles of the papyri of Hunefer, Anhai, Kerasher and Netchemet with supplementary text from the papyrus of Nu, London 1899.
Androŝuk F., Konstantinopol′ske monastyri sv. Mamanta i mesto rezidencii ruskih kupcov v X veke, “Ruthenica” 11 (2012) p. 7-28.
Balicka-Witakowska E., Mamas: A Cappadocian Saint in Ethiopian Tradition, “Studia Byzantina Upsaliensia” 6 (1996) p. 211-256.
Busine A., The Origins and Development of the Cults of Saint Gordius and Saint Mamas in Cappadocia, in: Early Christianity in Asia Minor and Cyprus. From the Margins to the Mainstream, ed. S. Mitchell – P. Pilhofer, Ancient Judaism and Early Christianity 109, Leiden 2019, p. 109-125.
Cavalieri F. de, Hagiographica, Studi e Testi 19, Roma 1908.
Cignitti B., Mama (Mamante, Mammas, Mammente), in: Bibliotheca Sanctorum, v. 8, Roma 1967, c. 592-612.
Cobham C.D., Excerpta Cypria. Materials for a History of Cyprus, Cambridge 1908.
Cumont F., St George and Mithra ‘The Cattle-Thief’, “Journal of Roman Studies” 27 (1937) p. 63-71.
Đorđević J., Horrors of the Perverted Eucharist: Sensing Pelops’ Dismembered Body in Panteleimon cod. 6, “Ikon – Journal of the iconographic studies” 12 (2019) p. 29-42.
Durand J., Les reliques de saint Mammès au trésor de la cathédrale de Langres, in: Mélanges Gilbert Dagron, ed. V. Déroche – D. Feissel – C. Morrisson – C. Zuckerman, Paris 2002 = “Travaux et Mémoires” 14 (2002) p. 181-200.
Efthymiadis S., Saint Mamas’s martyrdom in the Life of Patriarch Tarasios (BHG 1698), “Deltion tēs Hristianikēs Arhaiologikēs Etaireias” 4/42 (2021) p. 57-67.
Foss C., Nicaea: a Byzantine capital and its praises: with the speeches of Theodore Laskaris, In praise of the great city of Nicaea, and, Theodore Metochites, Nicene oration, Brookline 1996.
Gabelić S., Contribution to the Iconography of Saint Mamas and Saints with Attributes, in: Praktika tou Deuterou Diethnous Kupriologikou Sunedriou (Leukōsia, 20-25 Aprilou), v. 2, ed. T. Papadopoullos – B. Egglexakēs, Leukōsia 1986, p. 577-581.
Gabelić S., Predstave Svetog Mamanta u zidnom slikarstvu na Kipru, “Zograf” 15 (1984) p. 69-75.
Galavaris G., The Illustrations of the Liturgical Homilies of Gregory Nazianzenus, Studies in Manuscript Illumination 6, Princeton 1969.
Gerstel S., Rural lives and landscapes in Late Byzantium: Art, Archaeology, and Ethnography, Cambridge 2015.
Gerstel S., The Byzantine Village Church: Observations on Its Location and on Agricultural Aspects of Its Program, in: Les villages dans l’Empire byzantin (IVe-XVe siècle), ed. J. Lefort – C. Morrison – J.P. Sodini, Réalités byzantines 11, Paris 2005, p. 165-178.
Ges N.N., “Čudo arhangela Mihaila o Flore i Lavre”: istoriâ voprosa i problemy ikonografii, “Naučnye trudy Sankt-Peterburgskoj akademii hudožestv” 16 (2011) p. 3-15.
Grégoire H., Saints jumeaux et dieux cavaliers, “Revue de l’Orient Chrétien” 9 (1904) p. 453-490.
Grégoire H., Saints jumeaux et dieux cavaliers. Étude hagiographique, Bibliothèque Hagiographique Orientale 9, Paris 1905, p. 10-22.
Grozdanov C., Kurbinovo i drugi studii sa freskoživopisot vo Prespa, Skopje 2006.
Gusev P., Ikonografiâ sv. Flora i Lavra v Novgorodskom isskustve, “Vestnik arheologii i istorii” 21 (1911) p. 71-104.
Hadjichristodoulou C.A., The Iconography of Saint Mamas in Cyprus, in: The veneration of Saint Mamas in the Mediterranean: A traveler, border defender saint, Thessaloniki – Morphou 2013, p. 76-81.
Hendy M.F., Catalogue of the Byzantine Coins in the Dumbarton O. Collection and in the Whittemore Collection, v. 4, Washington 1999.
Hild F. – Restle M., Kappadokien (Kappadokia, Charsianon, Sebasteia und Lykandos), Tabula Imperii Byzantini 2, Wien 1981.
Höfer O., Thaleia, Thalia (Muse), in: Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie, v. 5, ed. W.H. Roscher, Leipzig 1916-1924, c. 449-457.
Jerphanion G. de, Une nouvelle province de l’art byzantin, les églises rupestres de Cappadoce, v. 1-3, Paris 1925-1942.
Jolivet-Lévy C., Bahattin Samanlığı Kilisesi at Belisırma (Cappadocia) Revisited, in: Byzantine Art: Recent Studies. Essays in Honor of Lois Drewer, ed. C. Hourihane, Princeton 2009, p. 81-110.
Jolivet-Lévy C., Les églises byzantines de Cappadoce: le programme iconographique de l’abside et de ses abords, Paris 1991.
Kalopissi-Verti S., The Murals of the Narthex: The Paintings of the Late Thirteenth and Fourteenth Centuries, in: Asinou across time. Studies in the architecture and murals of the Panagia Phorbiotissa, Cyprus, ed. A. Weyl Carr – A. Nicolaïdès, Dumbarton Oaks Studies 41, Washington 2012, p. 115-210.
Kambanis P., From Ma to Mamas, in: The veneration of Saint Mamas in the Mediterranean: A traveller, border defender saint, Thessaloniki – Morphou 2013, p. 44-47.
Katselakē A., Eikonografia tou Agiou Tryfōnos, prostatē tēs ampelou: mia idiaiterē periptōsē se buzantino nao tēs Krētēs, in: Oinos palaios ēdupotos. To krētiko krasi apo ta proistorika ōs ta neotera hronia. Diethes Sunedrio. Peza Pediados, ed. K. Mulopotamitakē, Ērakleio 2002, p. 207-216.
Kefala K., Oi toihografies tou 13ou aiōna stis ekklēsies tēs Rodou, Athēna 2015.
Kominko M., The world of Kosmas: illustrated Byzantine codices of the Christian topography, Cambridge 2013.
Konstantellou T., Epigraphy, piety, and social history: snapshots of personal histories in thirteenth-century Naxos, “Byzantina Symmeikta” 34 (2024) p. 293-323.
Lafontaine-Dosogne J., Histoire de l’art byzantin et chrétien d’Orient, Louvain-la-Neuve 1987.
Lazarev V.N., Novgorodian Icon-Painting, Moscow 1969.
Lazarev V.N., Russkaâ ikonopis’ ot istokov do načala XVI veka, Moskva 1983.
Maraba-Hatzēnikolaou A., O agios Mamas, Athēna 1995.
Mark-Weiner T., Narrative Cycles of the Life of St George in Byzantine Art, Ann Arbor 1980.
Meilicke C., Moses’ Staff and the Return of the Dead, “Jewish Studies Quarterly” 6 (1999) p. 345-372.
Merkt A., Speusippos, Eleusippos und Meleusippos, in: Lexikon für Theologie und Kirche, v. 9, Freiburg – Basel – Rom – Wien 2000, p. 833.
Mouriki D., The Cult of Cypriot Saints in Medieval Cyprus as attested by Church Decorations and Icon Painting, in: ‘The Sweet Land of Cyprus’. Papers Given at the Twenty-Fifth Jubilee Spring Symposium of Byzantine Studies, Birmingham, March 1991, ed. A.M. Bryer – G.S. Georghallides, Nicosia 1993, p. 237-277.
Musin A., “Da vitaût u svâtogo Mamy”: svâtoj mučenik Mamant i drevnerusskoe hristianstvo, in: V kamne i v bronze. Sbornik statej v čest’ Anny Peskovoj, ed. A.E. Musin – O.A. Ŝeglova, Sankt-Peterburg 2017, p. 335-344.
Oi thēsauroi tou Agiou Orous: Eikonografēmena heirografa, v. A-Δ, ed. S.M. Pelekanidou – P.K. Hrēstou – H. Mauropoulou-Tsioumē, Athēnai 1973-1991.
Panselēnou N, Agios Petros Kalubiōn Koubara Attikēs, “Deltion tēs Hristianikēs Arhaiologikēs Etaireias” 4/14 (1987-1988) p. 173-188.
Panselinou Coumbarakis N., Saint Pierre de Kalyvia-Kouvara et la chapelle de la Vierge de Mérenta, Deux monuments du XIIIe siècle en Attique, Thessalonica 1976.
Pełech T., Kult św. Mamasa i jego transmisja (od późnego antyku do ok. XIV w.), “Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” 21/3 (2020) p. 19-56.
Pelekanidēs S., Kastoria, I. Buzantinai toihografiai, v. 1, Makedonikē Bibliothēkē 17, Thessalonikē 1953.
Perdikē Ou., O toihografikos diakosmos tou naou tēs Panagias stēn Kofinou, in: Eumathios Filokalēs: Anadeixē epilegmenōn mesobuzantinōn mnēmeiōn Krētēs Kuprou me kainotomes methodous, Rethumno 2014, p. 251-260.
Perdikis S.K., Saint Mamas with scenes from his life, in: The veneration of Saint Mamas in the Mediterranean: A traveller, border defender saint, Thessaloniki – Morphou 2013, p. 38-39.
Polychronaki M. – Angelkou E., Saint Mamas in Constantinople, in: The veneration of Saint Mamas in the Mediterranean: A traveler, border defender saint, Thessaloniki – Morphou 2013, p. 64-67.
Restle M., Byzantine Wall Paintings in Asia Minor, v. 1-3, Greenwich 1969.
Ruggieri V., An altar in the archaeological museum of Kayseri: St Mamas and the Prophet Elijah, “Orientalia Christiana Periodica” 84 (2018) p. 339-356.
Simon E., Kybele, Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae, v. 8, Zürich – Düsseldorf 1997, p. 744-766.
Sinkević I., The Church of St Panteleimon at Nerezi: Architecture, programme, patronage, Wiesbaden 2000.
Sōtēriou G., Ta buzantina mnēmeia tēs Kuprou, en Athēnais 1935.
Spatharakis I., Byzantine Wall Paintings of Crete, v. 1-4, London – Leiden 1999-2015.
Spatharakis I., Dated Byzantine Wall Paintings of Crete, Leiden 2001.
Stroszeck J., Divine protection for shepherd and sheep: Apollon, Hermes, Pan and their Christian counterparts st Mamas, st Themistocles and st Modestos, in: Pecus: man and animal in antiquity: proceedings of the conference at the Swedish Institute in Rome, September 9-12, Rome 2004, p. 235-244.
Stanisławski B.M. – Szymański K.K., Rusowie w Konstantynopolu “u świętego Mamy”, Kraków 2023.
Talbot-Rice D., Icons of Cyprus, London 1937.
Tarasov O., Ikona i blagočestie, Moskva 1995.
The Kariye Djami, v. 1-3, ed. P. Underwood, New York 1966.
Thierry N., La Cappadoce de l’antiquité au Moyen Age, Bibliothèque de l’Antiquité Tardive 4, Turnhout 2002.
Thierry N. – Thierry M.M., Une nouvelle église rupestre de Cappadoce: Cambazli Kilise à Ortahisar, “Journal des Savants” 1 (1963) p. 5-23.
Todić B., Gračanica. Slikarstvo, Priština 1999.
Tsilipakou A.D., The Veneration of Saint Mamas in the Mediterranean. A Traveller and border-defender Saint. The Case of Naxos in the Cyclades, in: Naxos and the Byzantine Aegean: Insular Responses to Regional Change, ed. J. Crow – D. Hill, Papers and Monographs from the Norwegian Institute at Athens 7, Athens 2018, p. 299-307.
Uspenskij B.A., Kult św. Mikołaja na Rusi, Lublin 1985.
Van Den Brink A.A.T. – Spatharakis I. – Verweij A., A cycle of St. Mamas in a Cretan church, “Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik” 53 (2003) p. 229-238.
Velmans T. – Alpago Novello A., Miroir de l’invisible: peintures murales et architecture de la Géorgie (Vie–XVe s.), Paris 1996.
Velmans T., La koinê grecque et la périphérie orientale du monde byzantin, “Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik” 31 (1981), p. 677-723.
Vermaseren M.J. – Boer M.B. de, Attis, in: Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae, v. 3, Zürich – München 1986, p. 22-44.
Walter C., Liturgy and the illustration of Gregory of Nazianzen’s homilies. An Essay in Iconographical Methodology, “Revue des Études Byzantines” 29 (1971) p. 183-212.
Wessel K., Byzantine Enamels from the 5th to the 15th Century, Shannon 1969.
Wilpert J., Die römischen Mosaiken und Malereien der kirchlichen Bauten vom IV. bis XIII. Jahrhundert, v. 4, Freiburg i. Br. 1916.
Zaharova A.V., Izobraženiâ svâtyh v monumental′noj dekoracii rannehristianskih i vizantijskih hramov do XI v.m, “Istoričeskie issledovaniâ: žurnal Istoričeskogo fakulteta MGU im. M. V. Lomonosova” 2 (2015), p. 31-62.
Papieski Uniwersytet Jana Pawła II, Kraków https://orcid.org/0000-0001-8710-3499
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły w czasopiśmie objęte są licencją Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0). Autorzy i użytkownicy mogą korzystać z utworów na licencji CC-BY-ND od roku 2018. Dla wcześniejszych publikacji prawa autorskie są udostępnione na prawach dozwolonego użytku zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
