Żywot św. Symeona Słupnika Młodszego z Cudownej Góry w roli paratekstu w jednym z odpisów "Latopisu nowogrodzkiego czwartego"
Abstrakt
Symeon Stylites the Younger (521–592), also known in the Byzantine-Orthodox tradition as St. Symeon of the Admirable Mountain, is probably one of the most famous and best-documented Syrian ascetics. Many hagiographic works devoted to him have been preserved in Syrian, Arabic, Georgian, Greek and Church Slavic literatures. The corpus of Greek texts is quite extensive and includes two long biographies, several abridged lives and their redactions for the needs of Byzantine liturgical books. Both versions of the Greek extensive life (BHG 1689 and 1690) and several versions of the prologue life were translated into Church Slavic. This article presents a variant of the life of St. Symeon Stylites the Younger taken from the verse prologue, written on the last, free page of the mid-16th-century manuscript containing the Novgorod Fourth Letopis (historical work from the 15th century) as a gloss-paratext. This shows the extraordinary durability of the Byzantine hagiographic tradition in the culture of the Eastern Slavs until the 16th century.
Słowa kluczowe:
Szymon Stylita Młodszy, hagiografia bizantyńska, hagiografia Słowian prawosławnych, Nowogród Wielki, paratekstInstytucje wspierające:
Narodowe Centrum NaukiBibliografia
La Vie abrégée de Syméon Stylite le Jeune par Jean Pétrinos (BHG 1691) et le milieu de sa production, ed. B. Caseau – C. Messis, „Travaux et Mémoires” 23/1 (2019) s. 108-120.
La vie ancienne de s. Syméon le Jeune, 521-592, ed. P. van den Ven, t. 1: Introduction et texte grec, Brussels 1962 (wydanie tekstu); t. 2: Traduction et commentaire, Vie grecque de Sainte Marthe, mère de S. Syméon, Indices, Brussels 1970.
Sancti Symeonis Junioris vita conscripta a Nicephoro, Magistro Antiochiae, ed. J.P. Migne, PG 86/2, Paris 1865, c. 2987-3216.
Vita Symeonis Junioris Stylitae conscripta a Nicephoro, Magistro Antiochiae, ed. C. Janninck, w: Acta Sanctorum Maii, t. 5, Paris – Roma 1685, s. 310-397.
Evagrius Scholasticus, Historia ecclesiastica, PG 86/2.
Ewagriusz Scholastyk, Historia Kościoła, tł. S. Kazikowski, Warszawa 1990.
Ioannes Moschus, Pratum spirituale, PG 87/3, tł. M.J. de Journel, Jean Moschus, Le Pré Spirituel, SCh 12, Paris 1946.
Kekelidze K.S., Monumenta hagiographica Georgica I. Keimena 1, Tbilisi 1918, s. 215-340.
La mort de Syméon d’après la Vie syriaque B, w: B. Flusin, Syméon et les philologues ou la mort du stylite, w: Les saints et leur sanctuaire à Byzance, ed. C. Jolivet-Levy – M. Kaplan – J.P. Sodini, Paris 1993, s. 20-23.
Mesecoslov Jerusalimskoga Tipika. Rukopis Arhiva SANU, ed. V. Savić, Niš 2003.
Novgorodskaja četvertaja letopis’, Moskva 2000.
Novgorodskaja letopis’ po spisku P.P. Dubrovskogo, Moskva 2004.
Poslanie v Kirillo-Belozerskij monastyr’, ed. J.S. Lur’e, w: Biblioteka literatury Drevnej Rusi, ed. D.S. Lichačev – L.A. Dmitriev – A.A. Alekseev – N.V. Ponyrko, t. 11: XVI v., Sankt-Peterburg 2001, s. 155-175.
The Menologion of Basil II, ed. C. Kuper, Cambridge – London 2025.
The Synaxarion of the Monastery of the Theotokos Evergetis. March – August. The Movable Cycle, ed. R.H. Jordan, Belfast 2005.
Uspienskij sbornik XII-XIII vv., ed. S.I. Kotkov, Moskva 1971.
Version géorgienne de la Vie de sainte Marthe, ed. G. Garitte, CSCO 285-286, Louvain 1968.
Wspomnienie św. Symeona Młodszego, Słupnika z Cudownej Góry, w: Synaksarion. Żywoty świętych Cerkwi Prawosławnej spisane na Świętej Górze Atos przez hieromnicha Makarego z monasteru Simonopetra. Maj, tł. H. Paprocki, Hajnówka 2018, s. 335-344.
Bibliotheca hagiographica graeca, t. 2, ed. F. Halkin, Bruxelles 1957.
Bobrov A.G., Letopisanie novgorodskoe, w: Velikij Novgorod. Istorija i kul’tura IX-XVII vv. Ènciklopedičeskij slovar’, red. V.L. Janin – È.A. Gordienko, Sankt-Peterburg 2007, s. 264-265.
Bobrov A.G., Novgorodskie letopisi XV v., Sankt-Peterburg 2001.
Bobrov A.G., Redakcii Novgorodskoj četvertoj letopisi, „Trudy otdela drevnerusskoj literatury” 51 (1999) s. 107-136.
Bompaire J., Abreges de la Vie de saint Symeon Stylite le Jeune, „Ελληνικά” 13 (1954) s. 71-110.
Brzozowska Z.A. – Wolińska T., The Lives of St Symeon Stylites the Younger, w: Z.A. Brzozowska – M.J. Leszka – T. Wolińska, Muhammad and the Origin of Islam in the Byzantine-Slavic Literary Context. A Bibliographical History, Łódź – Kraków 2020, s. 24-39.
Caseau B. – Fayant M.C., Le renouveau du culte des stylites syriens aux Xe et XIe siècles? La Vie abrégée de Syméon Stylite le Jeune (BHG 1691c), „Travaux et Mémoires” 21/2 (2017) s. 701-732.
Caseau B. – Messis C., La Vie abrégée de Syméon Stylite le Jeune par Jean Pétrinos (BHG 1691) et le milieu de sa production, „Travaux et Mémoires” 23/1 (2019) s. 95-120.
Čistjakova M.V., Klassifikacija južnoslavjanskich spiskov Sinaksarja po strukturnym i jazykovym osobennostjam, „Slavisitica Vilnensis” 63 (2018) s. 35-58.
Čistjakova M.V., O južnoslavjanskich perevodach Stišnogo prologa, w: Scala Paradisi. Scripta in memoriam Demetrii Bogdanović viri academici. 1986-2016, red. A.A. Turilov – T. Subotin-Golubović – I. Špadijer – N. Dragin – D. Grbić – K. Mano-Zisi, Belgrad 2018, s. 437-455.
Čistjakova M.V., O redakcijach cerkovnoslavjanskogo Prologa, „Slavistica Vilnensis” 58/2 (2013) s. 35-58.
Čistjakova M.V., Serbskij perevod Stišnogo prologa. K probleme rekonstrukcii teksta na sentjabr’, „Studi Slavistici” 18/2 (2021) s. 7-22.
Déroche V., La forme de l’informe: la Vie de Théodore de Sykéôn et la Vie de Syméon Stylite le jeune, w: Les Vies des Saints à Byzance: genre littéraire ou biographie historique?, red. P. Odorico – P.A. Agapitos, Paris 2004, s. 367-385.
Déroche V., Quelques interrogations a propos de la Vie de Symeon Stylite le Jeune, „Eranos” 94 (1996) s. 65-83.
Fet E.A., Prolog, w: Slovar’ knižnikov i knižnosti Drevnej Rusi (XI-pervaja polovina XIV v.), red. D.S. Lichačev, Leningrad 1987, s. 376-381.
Flusin B., Syméon et les philologues ou la mort du stylite, w: Les saints et leur sanctuaire à Byzance, red. C. Jolivet-Levy – M. Kaplan – J.P. Sodini, Paris 1993, s. 1-23.
Georgiewa N., Kiprian, w: Starobălgarska literatura. Enciklopedičen rečnik, red. D. Petkanova, Sofija 1992, s. 221-222.
Gimon T.V., Redaktirovanie letopisej v XIII-XV vv. Raznočtenija meždu spiskami Novgorodskoj 1 letopisi, „Trudy Otdela Drevnerusskoj Literatury” 57 (2006) s. 112-125.
Gippius A.A., K istorii složenija teksta Novgorodskoj pervoj letopis, „Novgorodskij Istoričeskij Sbornik” 6 (1997) s. 3-72.
Grala M., Biskupi i władcy świeccy Rusi w orbicie politycznych wpływów Moskwy doby metropolity Cypriana, Kraków 2020.
Guimon T.V., Historical Writing of Early Rus (c. 1000-c. 1400) in a Comparative Perspective, Leiden – Boston 2021.
Ivanova K., Bibliotheca hagiographica balcano-slavica, Sofija 2008.
Ivanova K., Prolog, w: Starobălgarska literatura. Enciklopedičen rečnik, red. D. Petkanova, Sofija 1992, s. 372-373.
Ivanova K., Sinaksar, w: Starobălgarska literatura. Enciklopedičen rečnik, red. D. Petkanova, Sofija 1992, s. 411.
Jurewicz O., Historia literatury bizantyńskiej. Zarys, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1984.
Lënngren T.P., Žitie Simeona Stolpnika v avtografe Nila Sorskogo, „Lingvističeskoe Istočnikovedenie i Istorija Russkogo Jazyka” 1 (2000) s. 277-290.
Lis-Wielgosz I. – Petrov I.N., Communication and Memory in Medieval Church Slavonic Paratexts in the Balkans, w: The Routledge Handbook of Byzantine Visual Culture in the Danube Regions. 1300-1600, red. M.A. Rossi – A.I. Sullivan, London – New York 2024, s. 364-375.
Loseva O.V., Russkie mesjaceslovy XI-XIV vv., Moskva 2001.
Loseva O.V., Žitija russkich svjatych v sostave drevnerusskich Prologov XII – pervoj treti XV v. Rukopisnye pamjatniki Drevnej Rusi, Moskva 2009.
Nasrallah J., Une vie arabe de saint Syméon le Jeune, „Analecta Bollandiana” 90 (1972) s. 387-389.
Novikova O.L., Novgorodskie letopisi načala XVI v. Tekstologičeskoe issledovanie, „Novgorodskij istoričeskij sbornik” 9 (2003) s. 221-244.
Pavlova R., Vostočnoslavjanskie svjatye v južnoslavjanskoj pis’mennosti ХІІІ-ХІV vv. Ostslavische Heilige in südslavischen Kanontexten der Slavia Orthodoxa im 13-14 Jahrhundert, Halle 2008.
Pavlova R. – Željazkova V., Stanislavov (Lesnovski) prolog ot 1330 g., Veliko Tărnovo 1999.
Pentkovskij A.M., Grečeskij original slavjanskogo Sinaksarja i ego lokalizacija, w: Slavjano-russkij Prolog po drevnejšim spiskam. Sinaksar’ (žitijnaja čast’ Prologa kratkoj redakcji) za sentjabr’-fevral’, t. 2: Ukazateli. Issledovanija, Moskva 2011, s. 651-664.
Petkov G., Stišnijat prolog v starata bălgarska, srăbska i ruska literatura (XIV-XV v.). Arheografija, tekstologija i izdanie na proložnite stihove, Plovdiv 2000.
Petkov G., Tărnovskata redakcija na Stišnija prolog za zimnoto polugodie po najstarite ruski prepisi ot Troicko-Sergievata lavra (№ 717 i № 720), „Tărnovska Knižovna Škola” 6 (1999) s. 51-63.
Petkov G., Za săstava na dva răkopisa, sădăržašti Stišen prolog za cjalata godina, „Palaeobulgarica” 46/4 (2022) s. 569-600.
Prochorov G.M., Letopis’ Novgorodskaja četvertaja, w: Velikij Novgorod. Istorija i kul’tura IX-XVII vv. Ènciklopedičeskij slovar’, red. V.L. Janin – È.A. Gordienko, Sankt-Peterburg 2007, s. 270.
Protas’eva T.N., Opisanie rukopisej Sinodal’nogo sobranija ne vošedšich v opisanie A.V. Gorskogo i K.I. Nevostrueva, t. 1, Moskva 1970.
Shcheglova O., Studying the History of the Slavic Stishnoy Prologue: New Opportunities and Prospects, „Quaestio Rossica” 8/1 (2020) s. 297-305.
Skomorochova Venturini L., Literaturnye obrazcy i „ošibki” perevodčika (na primere dvustišij Stišnogo prologa), „Europa Orientalis” 17/1 (1998) s. 7-17.
Ščeglova O.G., O Troice-Sergievskoj redakcji Stišnogo prologa, „Vestnik NGU. Istorija, filologija” 14/2 (2015) s. 74-82.
Speck P., Wunderheilige und Bilder. Zur Frage des Beginns der Bilderverehrung, w: Varia III, Bonn 1981, s. 165-166.
Taseva L., Bulgarische und serbische Parallelübersetzungen aus dem Griechischen im Mittelalter, w: Resources of Danubian Region: the Possibility of Cooperation and Utilization, red. L.Č. Popović – M. Vidaković – D.S. Kostić, Belgrade 2013, s. 328-338.
Taseva L., Greški i nesinonimni raznočetenija v bălgarskija i srăbskija prevod na proložnite stihove za mesec mart, „Church Studies” 6 (2009) s. 215-234.
Taseva L., Parallel’nye južnoslavjanskie perevody Stišnogo prologa i triodnych sinaksarej, „Byzantinoslavica” 64 (2006) s. 169-184.
Taseva L., Săstavăt na bălgarskija i srăbskija stišen prolog za mesec mart, „Tărnovska Knižovna Škola” 9 (2009) s. 294-312.
Tichomirov M.N., Letopisnye pamjatniki b. Sinodal’nogo (patriaršego) sobranija, „Istoričeskie Zapiski” 13 (1942) s. 256-283.
Tupikov N.M., Slovar’ drevne-russkich ličnych sobstvennych imen, Sankt-Peterburg 1903.
Turilov A.A., K istorii Stišnogo prologa na Rusi, „Drevnaja Rus’. Voprosy medievistiki” 23 (2006) s. 70-75.
Tvorogov O.V., Perevodnye žitija v russkoj knižnosti XI-XV vv., Moskva – St. Peterburg 2008.
Usačev A.S., Knigopisanie v Rossii XVI v. Po materialam datirovannych vychodnych zapisej, t. 2, Moskva – Sankt-Peterburg 2018.
Van den Ven P., La vie ancienne de S. Syméon Stylite le Jeune, „Byzantion” 33/2 (1963) s. 487-492.
Vzdornov G.I., Rol’ slavjanskich monasterskich masterskich pis’ma Konstantinopolja i Afona v razvitii knigopisanija i chudožestvennogo oformlenija russkich rukopisej na rubeže XIV–XV vv., „Trudy Otdela Drevnerusskoj Literatury” 23 (1968) s. 171-198.
Wysocki M., Szymon Słupnik Młodszy 1. Życie, w: Encyklopedia Katolicka KUL, t. 19, red. E. Gigilewicz et al., Lublin 2013, k. 226.
Znosko A., Mały słownik wyrazów staro-cerkiewno-słowiańskich i terminologii cerkiewno-teologicznej, Bielsk Podlaski 1983.
Uniwersytet Łódzki https://orcid.org/0000-0001-5951-3781
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły w czasopiśmie objęte są licencją Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0). Autorzy i użytkownicy mogą korzystać z utworów na licencji CC-BY-ND od roku 2018. Dla wcześniejszych publikacji prawa autorskie są udostępnione na prawach dozwolonego użytku zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
