Znaczenie społeczne ruchu bogomilskiego w świetle Mowy Kosmy Prezbitera. Fakty źródłowe i spekulacje historiograficzne, próba bilansu
Abstrakt
Znaczenie społeczne ruchu bogomilskiego w najwcześniej fazie jego istnienia było przedmiotem wielu analiz w literaturze akademickiej. Mimo ubogiej bazy źródłowej sformułowano w tym zakresie wiele hipotez. Sięgając do podstawowych opracowań tematu staram się prześledzić przedstawiony w nich tok rozumowania i ocenić jakość użytych argumentów. Większość twierdzeń dotyczących znaczenia społecznego bogomilizmu okazuje się oderwana od źródeł.
Słowa kluczowe:
bogomilizm, Kosma Prezbiter, bułgarskie średniowiecze, społeczeństwo średniowiecznej Bułgarii, carstwo bułgarskieInstytucje wspierające:
Uniwersytet ŁódzkiBibliografia
Inskrypcja z Eskus, ed. I. Gošev, Starobălgarski glagoličeski i kirilski nadpisi ot IX i X v., Sofija 1961, s. 79-83; V. Konstantinova, Njakoi beležki za protivbogomilskija nadpis ot Eskus, „Arheologija” 24/3-4 (1982) s. 50-55; A. Margos, Njakoi beležki po četeneto na protivbogomilskija nadpis ot srednovekovnata cărkva pri c. Gigen, „Starobălgarska Literatura” 15 (1984) s. 119-125; K. Popkonstantinov – O. Kronstreiner, Altbulgarische Inschriften, t. 1, Salzburg 1994, s. 29.
Klemens Ochrydzki, Służby, ed. I. Hristova-Šomova, Pesni ot Kliment. Službi ot sv. Kliment Ohridski za prorok, apostoł, otec, măčennik i măčennica, Sofija 2017.
Kosma Prezbiter, Mowa polemiczna, tł. M. Skowronek, w: Średniowieczne herezje dualistyczne na Bałkanach. Źródła słowiańskie, opr. i tł. G. Minczew – M. Skowronek – J.M. Wolski, Łódź 2015, s. 71-125; Kozma Prezviter – bolgarskij pisatel X veka, ed. M.G. Popruženko, Sofija 1936; tł. T. Butler, Monumenta Bulgarica: A Bilingual Anthology of Bulgarian Texts from the 9th to the 19th Centuries, Michigan 1996; tł. A. Vaillant, Le Traité contre les bogomiles de Cosmas le Prètre, Paris 1945; tł. M. Illert, Presbyter Kozma, Gegen die Bogomilen. Orthodoxie und Häresie auf dem mittelalterlichen Balkan, Turnhout 2021; Kozma Prezviter i negovoto Slovo sreštu ereticite, ed. G. Minčev, Sofija 2025.
Teofilakt Lekapenos, List do cara Piotra, tł. A. Maciejewska, w: Średniowieczne herezje dualistyczne na Bałkanach. Źródła greckie, opr. J.M. Wolski, red. G. Minczew, Łódź 2023, s. 28-31.
Angelov D., Bogomilstvo, Sofija 1993.
Anguelov D., Nouvelles données sur le bogomilisme dans le „Synodikon de l’orthodoxie”, „Byzantinobulgarica” 3 (1969) s. 5-21.
Astruc C. – Conus-Wolska W. – Gouillard J. – Lemerle P. – Papachryssanthou D. – Paramelle J., Les sources grecques pour l‘histoire des Pauliciens d‘Asie Mineure, „Travaux et Mémoires” 4 (1970) s. 1-226.
Bakalov G., Eresite v kulturno-religioznijat život na srednovekovna Bălgarija, w: Srednovekonijat bălgarin i „drugite”. Sbornik v čest na prof. Petăr Angelov, red. A. Nikolov – G. Nikolov, Sofija 2013, s. 147-158.
Bek H.G., Vizantijskoto hilijadoletie, tł. I. Popov, Sofija 2017.
Bylina S., Bogomilizm w średniowiecznej Bułgarii. Uwarunkowania społeczne, polityczne i kulturowe, „Balcanica Poznaniensia” 2 (1985) s. 133-145.
Czarnecki P., Geneza i ewolucja dogmatu teologicznego sekty bogomiłów (X-XII wiek), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace historyczne” 134 (2007) s. 25-40.
Dimitrov P., Petăr Černorizec, Šumen 1995.
Dixon C., The Paulicians. Heresy, Persecution and Warfare on the Byzantine Frontier, c. 750-850, Leiden – Boston 2022.
Dragojlović D., Bogomilstvo na Balkanui u Maloj Aziji, t. 1: Bogomilski rodonačalnici, Beograd 1974.
Dragojlović D., Bogomilstvo na Balkanui u Maloj Aziji, t. 2: Bogomilstvo na pravoslavnom istoku, Beograd 1982.
Drakopoulos T.L., Mesaionikes aireseis. Oi bogomiloi-katharoi, Athena 2022.
Dujčev I., L’epistola sui Bogomili del patriarcha Teofilatto, w: Medioevo bizantinoslavo, t. 1, red. I. Dujčev, Roma 1965, s. 283-315.
Džonov B., Za ličnostta na eretika ot nadpisa pri Eskus, „Palaeobulgarica” 10/2 (1986) s. 104-109.
Fine J.V.A., The Bulgarian Bogomil Movement, „East European Quarterly” 10/4 (1977) s. 392-405.
Fine J.V.A., The Early Medieval Balkans. A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century, Ann Arbor 1991.
Garsoïan N., The Paulician Heresy. A Study of the Origin and Developement of Paulicianism in Armenia and the Eastern Provinces of the Byzantine Empire, Paris 1967.
Garzaniti M., Słowianie. Historia, kultura i języki, tł. J. Groblińska – K. Kowalik – A. Makowska-Ferenc, Łódź 2023.
Gouillard J., Le Synodikon de l’Orthodoxie. Édition et commentaire, „Travaux et Mémoires” 2 (1967) s. 1-316.
Grumel V., Les Regestes des actes du Patriarcat de Constantinople, I. Actes des Patriarches, 2. Les regestes de 715 à 1043, Paris 1936.
Hamilton J., The Bogomil Commentary on St Matthew’s Gospel, „Byzantion” 75 (2005) s. 171-198.
Illert M., Presbyter Kozma, Gegen die Bogomilen. Orthodoxie und Häresie auf dem mittelalterlichen Balkan, Turnhout 2021.
Ivanov J., Bogomilski knigi i legendi, Sofija 1925.
Leszka M.J., Rola cara Piotra (927-969) w życiu bułgarskiego Kościoła. Kilka uwag, „Vox Patrum” 66 (2016) s. 429-442.
Leszka M.J., Wizerunek władców pierwszego państwa bułgarskiego w bizantyńskich źródłach pisanych (VIII-pierwsza połowa XII wieku), Łódź 2003.
Loos M., Dualist Heresy in the Middle Ages, tł. I. Levitová, Praha 1974.
Miltenova A., Litterature apocryphe bogomile et pseudo-bogomile dans la Bulgarie medievale, „Slavica Occitania” 16 (2003) s. 37-53.
Minčev G., Čuždoto bogomilstvo? Istoriografskite kolebanija na Petyr Mutafčiev, „Zeszyty Cyrylo-Metiodiańskie” 9 (2020) s. 7-26.
Minczew G., John Chrysostom’s tale on how Michael vanquished Satanael: a Bogomil text, „Studia Ceranea” 1 (2011) s. 23-54.
Minczew G., Słowiańskie teksty antyheretyckie jako źródło do poznania herezji dualistycznych na Bałkanach, w: Średniowieczne herezje dualistyczne na Bałkanach. Źródła słowiańskie, opr. i tł. G. Minczew – M. Skowronek – J.M. Wolski, Łódź 2017, s. 13-57.
Minczew G., Remarks on the Letter of the Patriarch Theophylact to Tsar Peter in the Context of Certain Byzantine and Slavic Anti- Heretic Texts, „Studia Ceranea” 3 (2013) s. 113-130.
Mühle E., Slavs in the Middle Ages between Idea and Reality, Leiden – Boston 2023.
Nikolov A., Političeska misăl v rannosrednovekovna Bălgarija (sredata na IX – kraja na X vek), Sofija 2006.
Obolensky D., The Bogomils. A study in Balkan neomanicheism, Cambridge 1972.
Petkanova D., Knižovnija drum na minaloto, Sofija 2005.
Polyvjannyj D.I., Kulturnaja identičnost, istoričeskoe soznanie i knižnoe nasledie srednevekovnoj Boglarii, Moskva – Sankt-Peterburg 2018.
Rigo A., Les premières sources byzantines sur le bogomilisme et les oeuvres contre les phoundagiagites d’Euthyme de la Péribleptos, w: Evropejskijat jugoiztok prez vtorata polovina na X – načaloto na XI vek, red. V. Gjuzelev – G.N. Nikolov, Sofija 2015, s. 528-551.
Sanidopoulos J., The Rise of Bogomilism and Its Penetration into Constantinople. With a Complete Translation of Euthymios Zygabenos’ Concerning Bogomilism, Rollinsford 2011.
Slovar russkogo jazyka. XI-XVII vv., t. 30, red. N. Krivko et al., Moskva – Sankt-Peterburg 2015.
Slovník jazyka staroslověnského, t. 4, red. Z. Hauptová, Praha 1997.
Snegarov I., Pojava, săštnost i značenie na bogomilstvoto, „Bălgarska Istoričeska Biblioteka” 1/3 (1928) s. 56-75.
Spyra J., Wspólnoty bogomilskie jako próba powrotu do form życia gmin wczesnochrześcijańskich, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace historyczne” 81 (1987) s. 7-21.
Starobălgarski rečnik, t. 2, red. D. Ivanova-Mirčeva, Sofija 2009.
Turdeanu E., Apocryphes bogomiles et apocryphes pseudobogomiles, „Revue de l’Histoire des Religions” 138 (1950) s. 22-52, 176-218.
Vaillant A. – Puech H.C., Le Traité contre les bogomiles de Cosmas le Prètre, Paris 1945.
Wolski J.M., Bogomilizm, w: Cartstwo Bułgarskie. Polityka – społeczeństwo – gospodarka – kultura. 866-971, red. M.J. Leszka – K. Marinow, Warszawa 2015, s. 262-268.
Zlatarski V., Istorija na bălgarskata dăržava prez srednite vekove, t. 1, cz. 2, Sofija 1971.
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły w czasopiśmie objęte są licencją Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0). Autorzy i użytkownicy mogą korzystać z utworów na licencji CC-BY-ND od roku 2018. Dla wcześniejszych publikacji prawa autorskie są udostępnione na prawach dozwolonego użytku zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
