Ostatnie chwile mieszkańców Konstantynopola w greckich wernakularnych lamentach o zdobyciu Miasta w 1453 roku
Abstrakt
Opierając się na wybranych fragmentach lamentów napisanych w wernakularnym języku greckim między XV a XVI w. (Ανακάλημα της Κωνσταντινόπολης, Άλωσις Κωνσταντινουπόλεως, Θρήνος της Κωνσταντινουπόλεως), w artykule skupiam się na obrazach cierpienia ludności Konstantynopola podczas jego podboju przez Turków w 1453 roku. Zestawiając ze sobą fragmenty zawierające dramatyczne opisy zniewolenia i upokorzenia podbitej ludności, staram się pokazać, za pomocą jakich środków poetyckich anonimowi poeci oddawali grozę sytuacji. Przytaczając relacje ostatnich bizantyjskich historyków Doukasa i Kritoboulosa, usiłuję również rzucić nieco światła na kwestię wzajemnych relacji między postbizantyńskimi tekstami wernakularnymi a tymi napisanymi w uczonej grece klasycznej. Analiza porównawcza i językowa przeprowadzona w artykule wykazuje nie tylko wzajemną zależność między relacjami historyków a anonimowymi lamentami, ale także pokazuje, że każdy obraz Bizancjum z perspektywy greckiej bez uwzględnienia kontekstu literatury wernakularnej jest niepełny.
Słowa kluczowe:
Grecka literatura wernakularna, greckie lamenty wernakularne, upadek Konstantynopola, lamenty po upadku Konstantynopola, ostatni historycy BizancjumBibliografia
Alosis Konstantinoupoleos, w: G. Zoras, Vizantini poiisis, Athina 1956, s. 177-197.
Anakalima tis Konstantinopolis, w: E. Kriaras, Anakalima tis Konstantinopolis. Epimeleia E. Kriaras; Epimetro G. Kechajoglou, Thessaloniki 2012, s. 21-27.
Andronikos Kallistos, Monodia epi ti distichei Konstantinoupoli, w: A. Pertusi, La caduta di Costantinopoli, t. 2: L’eco nel mondo, Milano 2003, s. 356-363.
Benvenuto, Relazione sulla caduta di Costantinopoli, w: A. Pertusi, Testi Inediti e Poco Noti sulla Caduta di Costantinopoli, ed. A. Carile, Bologna 1983, s. 1-5.
Doukas, Historia Turco-Byzantina, w: D. Moniou, Mnimes Aloseos Konstantinoupoli 1453, mesa apo tis diigiseis ton istorikon tis epochis, Athina 2007, s. 15-125.
Doukas, Lamentatio de clade Constantinopolitana, w: A. Pertusi, La caduta di Costantinopoli, t. 2: L’eco nel mondo, Milano 2003, s. 344-353.
Georgios Sphrantzes, Chronicon Minus, w: A. Pertusi, La caduta di Costantinopoli, t. 1: Le testimonianze dei contemporanei, Milano 2006, s. 216-225.
Istoria tou Velisariou, w: W.F. Bakker – A.F. van Gemert, Istoria tou Velisariou, Athina 1988.
Kritoboulos, Historiae, w: D. Moniou, Mnimes Aloseos Konstantinoupoli 1453, mesa apo tis diigiseis ton istorikon tis epochis, Athina 2007, s. 127-269.
Nikolaos Politis, Paradoseis. Meletai peri tou viou kai tis glossis tou ellinikou laou, t. 1, Athina 1994.
Pero Tafur, Travels and Adventures 1435-1439, tł. M. Letts, New Jersey 2007.
Thrinos tis Konstantinoupoleos, w: A. Pertusi, La caduta di Costantinopoli, t. 2: L’eco nel mondo, Milano 2003, s. 378-387.
Tis Agia Sofias, w: A. Pertusi, La caduta di Costantinopoli, t. 2: L’eco nel mondo, Milano 2003, s. 396.
Alexiou M., After Antiquity: Greek Language, Myth, and Metaphor, Ithaca 2002.
Alexiou M., Ritual Lament in Greek Tradition, ed. D. Yatromanolakis – P. Roilos,
Cambridge 2002.
Ayensa E., La caída de Constantinopla y su recuerdo en la tradición popular griega,
w: Constantinopla 1453. Mitos y realidades, red. P. Bádenas de la Peña – I. Pérez
Martín, Madrid 2003, s. 351-393.
Beaton R., Folk Poetry of Modern Greece, Cambridge 2004.
Beck H.G., Geschichte der byzantinischen Volksliteratur, München 1971.
Beck H.G., Istoria tis vizantinis dimodous logotechnias, Athina 2009.
Bouvier B., Dimotika tragoudia apo Cheirografo tis Monis ton Iviron, Athina 1960.
Browning R., Cesarstwo bizantyńskie, tł. G. Żurek, Warszawa 1997.
Crowley R., 1453. Upadek Konstantynopola, tł. A. Weseli-Ginter, Poznań 2013.
Deroche V. – Vatin N., Constantinople 1453, Des Byzantins aux Ottomans, tł. V. Déroche – N. Vatin, Toulouse 2016.
Elissen A., Analekten der mittel- und neugriechischen Literatur, Leipzig 1857.
Gminna pieśń Greków. Antologia, ed. M. Borowska, tł. M. Borowska, Warszawa 2004.
Goldwyn A.J., ‘I come from a cursed land and from the depths of darkness’: Life after death in Greek laments about the fall of Constantinople, w: Wanted: Byzantium. The Desire for a Lost Empire, ed. I. Nilsson, Uppsala 2014, s. 93-108.
Goldwyn A.J., Witness Literature in Byzantium. Narrating Slaves, Prisoners, and Refugees, Cham 2021.
Hinterbergen M., How should we define vernacular literature?, w: https://www.mmll.cam.ac.uk/files/hinterberger.pdf (dostęp: 09.02.2025).
Jurewicz O., Historia literatury bizantyńskiej, Wrocław 1984.
Karanika A., Messengers, angels, and laments for the fall of Constantinople, w: The Fall of Cities in the Mediterranean. Commemoration in Literature, Folk-Song, and Liturgy, red. M.R. Bachvarova – D. Dutsch – A. Suter, Cambridge 2016, s. 226-249.
Karpozilos A., Vizantinoi istorikoi kai chronografoi. Tomos D’ (13os-15os ai.), Athina 2015.
Kechajoglou G., Liga akomi giro apo to Anakalima tis Konstantinopolis, w: Anakalima tis Konstantinopolis. Epimeleia, red. E. Kriaras, Thessaloniki 2012, s. 35-100.
Kefala E., The Conquered. Byzantium and America on the Cusp of Modernity, Washington 2020.
Knös B., L’histoire de la littérature néo-grecque: la période jusqu’en 1821, Stockholm 1962.
Kochanek P., Vignetten von Konstantinopel in den Mittelalterlichen und Frühneuzeitlichen Karten. Die Entwicklung eines Graphischen Topos der Stadt, „Vox Patrum” 70 (2018) s. 395-448.
Kriaras E., Anakalima tis Konstantinopolis. Epimeleia E. Kriaras; Epimetro G. Kechajoglou, Thessaloniki 2012.
Kriaras E., Anakalima tis Konstantinopolis. Kritiki ekdosi me eisagogi, scholia kai glossario, Thessaloniki 1956.
Krumbacher K., Geschichte der byzantinischen Litteratur von Justinian bis zum Ende des oströmischen Reiches (527-1453) , München 1897.
Lambros S., Dekatria dimodi asmata meta mousikon simeion en Agioreitiko kodiki tis monis Iviron, „Neos Ellinomnimon” 11 (1914) s. 423-432.
Lambros S., Monodiai kai thrinoi epi ti alosei tis Konstantinoupoleos, „Neos Ellinomnimon” 5 (1908) s. 190-271.
Legrand E., Les Oracles de Léon le Sage, la Bataille de Varna, la prise de Constantinople, Collection de monuments pour servir à l’étude de la langue neo‐hellénique 5, nouvelle série, Paris – Athénes 1875.
Legrand E., Recueil de chansons populaires grecques/publiées et traduites pour la première fois par Emile Legrand, Collection de monuments pour servir à l’étude de la langue neo‐hellénique 1, nouvelle série, Paris – Athénes 1874.
Mazurczak U., Panorama Konstantynopola w Liber chronicarum Hartmanna Schedla (1493). Miasto idealne – memoria chrześcijaństwa, „Vox Patrum” 70 (2018) s. 499-525.
Moniou D., Mnimes Aloseos Konstantinoupoli 1453, mesa apo diigiseis ton istorikon tis epochis, Athina 2007.
Nicol D.M., The Immortal Emperor: The Life and Legend of Constantine Palaiologos, Last Emperor of the Romans, Cambridge 1992.
Nicol D.M., The Last Centuries of Byzantium, 1261-1453, Cambridge 2002.
Nikolić M., The Greatest Misfortune in the Oikoumene. Byzantine Historiography on the Fall of Constantinople in 1453, „Balcanica” 47 (2016) s. 119-133.
Papadopoulos-Kerameus A., Thrinos Konstantinoupoleos, „Byzantinische Zeitschrift” 12/1 (1903) s. 267-272.
Papayianni A., He Polis healo: The Fall of Constantinople in 1453 in Post-Byzantine Popular Literature, „Al-Masāq” 22/1 (2010) s. 27-44.
Pertusi A., Fine di Bisanzio e fine del mondo: significato e ruolo storico delle profezie sulla caduta di Costantinopoli in Oriente e in Occidente, Roma 1988.
Pertusi A., La caduta di Costantinopoli, t. 1: Le testimonianze dei contemporanei, Milano 2006.
Pertusi A., La caduta di Costantinopoli, t. 2: L’eco nel mondo, Milano 2003.
Pertusi A., Testi Inediti e Poco Noti sulla Caduta di Costantinopoli, ed. A. Carile, Bologna 1983.
Rosser J.H., Historical Dictionary of Byzantium, Lanham 2012.
Runciman S., Upadek Konstantynopola 1453, tł. A. Dębnicki, Warszawa 1994.
Zoras G.T., Peri tin Alosin tis Konstantinoupoleos, Athinai 1959.
Zoras G.T., Vizantini poiisis, Athina 1956.
Jagiellonian University https://orcid.org/0000-0002-4377-4415
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły w czasopiśmie objęte są licencją Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0). Autorzy i użytkownicy mogą korzystać z utworów na licencji CC-BY-ND od roku 2018. Dla wcześniejszych publikacji prawa autorskie są udostępnione na prawach dozwolonego użytku zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
