Wieczorne oświetlenie kopuły kościoła Mądrości Bożej w Konstantynopolu: rekonstrukcja systemu oświetleniowego za Pawłem Silencjariuszem ("Descriptio Sanctae Sophiae", 806–835)
Abstrakt
Jednym z istotniejszych elementów codziennego życia w Bizancjum była kwestia oświetlania użytkowanych pomieszczeń. Problem ten dotyczył także świątyń. Ich nawet bardziej, gdy wziąć pod uwagę, że kościół ciemny uchodził za nieodpowiedni dla kultu – dom Boga z zasady powinien być rozświetlony. Przekonuje o tym choćby Prokopiusz z Cezarei, gdy wyjaśnia, dlaczego cesarz Justynian I musiał tak wiele świątyń przebudować lub zbudować na nowo. Najważniejsza świątynia cesarstwa musiała i w tym względzie, dosłownie i metaforycznie, świecić przykładem. Nie brakuje na ten temat źródeł pisanych (i artystycznych), lecz wśród nich szczególne miejsce zajmują wersy 806–835 z Ekfrazy świątyni Mądrości Bożej (Ἔκφρασις τοῦ ναοῦ τῆς ἁγίας Σοφίας) Pawła Silencjariusza. W tym artykule wychodzę od założenia, że światło w kulturze bizantyńskiej było nie tylko praktyczną koniecznością, lecz także teologicznym i estetycznym medium boskiej manifestacji, analizując, w jaki sposób ekfraza Silencjariusza łączy w sobie poetycką erudycję z niezwykłą precyzją opisu, rzadko spotykaną w tego typu tekstach. Moim celem jest szczegółowe omówienie wskazanych wersów, prowadzące do rekonstrukcji wieczornego systemu oświetlenia kopuły kościoła Mądrości Bożej w czasach Justyniana. W ten sposób pokazuję, że to źródło pisane może dostarczyć wglądu zarówno w ideologiczne przesłanie niesione przez oświetloną przestrzeń sakralną, jak również w bardzo konkretne rozwiązania architektoniczne związane z system oświetlenia w tej wyjątkowej świątyni.
Słowa kluczowe:
Hagia Sophia, ekfraza, światło, polykandelon, JustynianBibliografia
Aetheria, Itinerarium seu Peregrinatio ad loca Sancta, red. P. Maraval, SCh 296, Paris 1982.
Agathias Scholasticus, Historiarum libri quinque, red. R. Keydell, CFHB. Series Berolinensis 2, Berlin 1967.
Antony, Archbishop of Novgorod, The Pilgrim Book, red. i tł. G.P. Majeska, w: Sources for Byzantine Art History, t. 3: The Visual Culture of Later Byzantium (c.1081-c.1350), cz. 1, red. F. Spingou, Cambridge 2022, s. 492-519.
Georgius Cedrenus, Compendium historiarum, w: Georgius Cedrenus Joannis Scylitzae ope, t. 1, red. I. Bekker, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae 13, Bonn 1838, s. 3-802.
Hermogenes, Progymnasmata, w: Hermogenis opera, red. H. Rabe, Leipzig 1969, s. 1-27.
Ioannes Malalas, Chronographia, CFHB. Series Berolinensis 35, Berlin – New York 2000.
McVey K.E., The Domed Church as Microcosm. Literary Roots of An Architectural Symbol, „Dumbarton Oaks Papers” 1983, 37, s. 91-121, Pieśń o katedrze Edeskiej, tł. W. Kania, w: Muza chrześcijańskiego Wschodu, red. i opr. M. Starowieyski, Kraków 2008, s. 296-298.
Nicephorus Gregoras, Historia Byzantina, t. 3, red. I. Bekker, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae 27, Bonn 1855.
Nicolaus Mesarites, Descriptio ecclesiae SS. Apostolorum: Description of the Church of the Holy Apostles at Constantinople, red. G. Downey, „Transactions of the American Philosophical Society” 47 (1957) s. 897-918.
Nonnus, Dionysiaca, red. R. Keydell, Berlin 1959.
Nonnus, Paraphrasis sancti evangelii Joannei, red. A. Scheindler, Leipzig 1881.
Palmer A. – Rodley L., The Inauguration Anthem of Hagia Sophia in Edessa. A New Edition and Translation with Historical and Architectural Notes and a Comparison with a Contemporary Constantinopolitan Kontakion, „Byzantine and Modern Greek Studies” 12 (1988) s. 117-168, Pieśń o katedrze Edeskiej, tł. W. Kania, w: Muza chrześcijańskiego Wschodu, red. i oprac. M. Starowieyski, Kraków 2008, s. 296-298.
Paulus Silentiarius, Descriptio Sanctae Sophiae. Descriptio ambonis, red. C. De Stefani, Berlin – New York 2011.
Procopius Caesariensis, Opera omnia, t. 4: De aedificiis libri VI, red. J. Haury, Leipzig 1964, Prokopiusz z Cezarei, O budowlach, tł. P.Ł. Grotowski, Warszawa 2006.
Progymnasmata. Greckie ćwiczenia retoryczne i ich modelowe opracowanie, tł. H. Podbielski, Towarzystwo Naukowe KUL Jana Pawła II. Źródła i Monografie 402, Lublin 2013.
Theophanes Confessor, Chronographia, red. C. de Boor, Leipzig 1883.
Adashinskaya A., Illuminated by Divine Presence. Natural Light in the Katholikon at Dečani Monastery, w: Natural Light in Medieval Churches, red. V. Ivanovici – A.I. Sullivan, East Central and Eastern Europe in the Middle Ages 88, Leiden 2022, s. 11-36.
Agosti G., Late Antique Poetry and Its Reception, w: A Companion to Byzantine Poetry, red. W. Hörandner – A. Rhoby – N. Zagklas, Brill’s Companions to the Byzantine World 4, Leiden – Boston 2019, s. 115-148.
Antonaras A.C., Early Christian and Byzantine Glass Vessels: Forms and Uses, w: Byzanz – Das Römerreich im Mittelalter, cz. 1: Welt der Ideen, Welt der Dinges, red. F. Daim – J. Drauschke, Monographien des Römisch-Germanischen Zentralmuseums 84, Mainz 2010, s. 383-430.
Antonaras A.C., Glass Lamps of the Roman and Early Christian Periods. Evidence from the Thessaloniki Area, w: Lychnological Acts 2. Trade and Local Production of Lamps from the Prehistory until the Middle Age. Acts of 2nd International Congress on Ancient and Middle Age Lighting Devices, Zalău – Cluj-Napoca, 13th-18th of May 2006, red. C.A. Roman – N. Gudea, Patrimonium Archaeologicum Transylvanicum 2, Cluj-Napoca 2008, s. 23-30.
Baldwin B., Agathias, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, t. 1, red. A.P. Kazhdan, New York – Oxford 1991, s. 35-36.
Baldwin B. – Cutler A., Paul Silentiarios, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, t. 3, red. A.P. Kazhdan, New York – Oxford 1991, s. 1609.
Bell P.N., Introduction, w: P.N. Bell, Three Political Voices from the Age of Justinian. Agapetus, Advice to the Emperor; Dialogue on Political Science; Paul the Silentiary, Description of Hagia Sophia, Translated Texts for Historians 52, Liverpool 2009, s. 1-97.
Bouras L., Byzantine Lightning Devices, „Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik” 32/3 (1982) s. 479-492.
Bouras L.P., Lightning, Ecclesiastical, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, t. 2, red. A.P. Kazhdan, New York – Oxford 1991, s. 1227-1228.
Bouras L. – Parani M.G., Lighting in Early Byzantium, katalog wystawy, 2 X 1984–6 I 1985: Byzantine Collection at Dumbarton Oaks, Washington 2008.
Cameron A., Agathias, Oxford 1970.
Cameron A., PAP. ANT. III. 115 and the Iambic Prologue in Late Greek Poetry, „The Classical Quarterly” 20/1 (1970) s. 119-129.
Cameron A. – Cameron A., The „Cycle” of Agathias, „The Journal of Hellenic Studies” 86 (1966) s. 6-25.
Cichocka H., Agatiasz, w: Encyklopedia kultury bizantyńskiej, red. O. Jurewicz, Warszawa 2002, s. 8-9.
Cutler A., Structure and Aesthetic at Hagia Sophia in Constantinople, „The Journal of Aesthetics and Art Criticism” 25/1 (1966) s. 27-35.
Czyżewski B.S., Itinerarium Egerii na temat światła, „Vox Patrum” 71 (2019) s. 115-130.
D’Angelo F.J., The Rhetoric of Ekphrasis, „JAC” 18/3 (1998), s. 439-447.
Dark K. – Kostenec J., Hagia Sophia in Context. An Archaeological Re-examination of the Cathedral of Byzantine Constantinople, Oxford – Philadelphia 2019.
De Stefani C., Praefatio, w: Paulus Silentiarius, Descriptio Sanctae Sophiae. Descriptio ambonis, red. C. De Stefani, Berlin – New York 2011, s. VII-XLI.
De Stefani C., The End of the „Nonnian School”, w: Nonnus of Panopolis in Context Poetry and Cultural Milieu in Late Antiquity with a Section on Nonnus and the Modern World, red. K. Spanoudakis, Trends in Classics – Supplementary Volumes 24, Berlin – Boston 2014, s. 375-402.
Downey G., Byzantine Architects. Their Training and Methods, „Byzantion” 18 (1946-1948) s. 99-118.
Emerson W. – Nice R.L. van, The Collapse of the First Dome, „Archaeology” 4/2 (1951) s. 94-103.
Emerson W. – Nice R.L. van, Hagia Sophia. The Construction of the Second Dome and Its Later Repairs, „Archaeology” 4/3 (1951) s. 162-171.
Fobelli M.L., Un tempio per Giustiniano. Santa Sofia di Costantinopoli e la Descrizione di Paolo Silenziario, Roma 2005.
Fobelli M.L., Santa Sofia. La strategia della luce, w: Procopio di Cesarea, Santa Sofia di Costantinopoli. Un tempio di luce, red. P. Cesaretti – M.L. Fobelli, Milano 2011, s. 67-130.
Fouracre P., Lights, Power and the Moral Economy of Early Medieval Europe, „Early Medieval Europe” 28 (2020) s. 367-387.
Friedländer P., Vorbemerkungen, w: Johannes von Gaza und Paulus Silentiarius. Kunstbeschreibungen Justinianischer Zeit, Leipzig – Berlin 1912, s. 105-132.
Galavaris G., Some Aspects of Symbolic Use of Lights in the Eastern Church Candles, Lamps and Ostrich Eggs, „Byzantine and Modern Greek Studies” 4 (1978) s. 69-78.
Glass, Wax and Metal. Lighting Technologies in Late Antique, Byzantine and Medieval Times, red. I. Motsianos – K.S. Garnett, Oxford 2019.
Guiglia A., I marmi di Giustiniano. Sectilia parietali nella Santa Sofia di Costantinopoli, w: Medioevo mediterraneo. L’Occidente, Bisanzio e l’Islam Atti del Convegno internazionale di studi Parma, 21-25 settembre 2004, red. A.C. Quintavalle, Milano 2007, s. 160-174.
Hadad S., Glass Lamps from the Byzantine through Mamluk Periods at Bet Shean, Israel, „Journal of Glass Studies” 40 (1998) s. 63-76.
Hanson J., Circular Polycandelon, w: http://museum.doaks.org/objects-1/info/35130 (dostęp: 10.02.2025).
Hunger H., Die hochsprachliche profane Literatur der Byzantiner, t. 1: Philosophie, Rhetorik, Epistolographie, Geschichtsschreibung, Geographie, München 1978.
Ivanovici V., Manipulating Theophany. Light and Ritual in North Adriatic Architecture (ca. 400–ca. 800), Ekstasis: Religious Experience from Antiquity to the Middle Ages, Berlin – Boston 2016.
Ivanovici V. – Sullivan A.I., Introduction, w: Natural Light in Medieval Churches, red. V. Ivanovici – A.I. Sullivan, East Central and Eastern Europe in the Middle Ages 88, Leiden 2022, s. 1-7.
James L., Optics, Light, and Color in Byzantine Art, w: Lumen. The Art and Science of Light 800-1600, red. K. Collins – N.K. Turner, katalog wystawy, 10 IX 2024–8 XII 2024: the J. Paul Getty Museum at the Getty Center, Los Angeles, Los Angeles 2024, s. 103-109.
James L. – Webb R., ‘To Understand Ultimate Things and Enter Secret Places’. Ekphrasis and Art in Byzantium, „Art History” 14/1 (1991) s. 1-17.
Jeffreys E., Introduction, w: Rhetoric in Byzantium Papers from the Thirty-fifth Spring Symposium of Byzantine Studies, Exeter College, University of Oxford, March 2001, red. E. Jeffreys, Society for the Promotion of Byzantine Studies. Publications 11, Aldershot 2003, s. 1-5.
Jones J.D., From Opaque to Transparent: Colorless Glass and the Byzantine Revolution in Interior Lighting, w: The Socio-economic History and Material Culture of the Roman and Byzantine Near East. Essays in Honor of S. Thomas Parker, red. W.D. Ward, Gorgias Studies in Classical and Late Antiquity 22, Piscataway 2017, s. 165-184.
Kazhdan A.P., Silentiarios, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, t. 3, red. A.P. Kazhdan, New York – Oxford 1991, s. 1896.
Kiilerich B., The Aesthetic Viewing of Marble in Byzantium. From Global Impression to Focal Attention, „Arte Medievale Ser. 4” 2 (2012) s. 9-29.
Lumen. The Art and Science of Light 800-1600, red. K. Collins – N.K. Turner, katalog wystawy, 10 IX 2024–8 XII 2024: the J. Paul Getty Museum at the Getty Center, Los Angeles, Los Angeles 2024.
McCail R.C., The „Cycle” of Agathias. New Identifications Scrutinised, „The Journal of Hellenic Studies” 89 (1969) s. 87-96.
Macrides R. – Magdalino P., The Architecture of Ekphrasis. Construction and Context of Paul the Silentiary’s Poem on Hagia Sophia, „Byzantine and Modern Greek Studies” 12 (1988) s. 47-82.
Maguire H., Truth and Convention in Byzantine Descriptions of Works of Art, „Dumbarton Oaks Papers” 28 (1974) s. 113-140.
Mainstone R.J., Hagia Sophia. Architecture, Structure, and Liturgy of Justinian’s Great Church, London 1997.
Majeska G.P., Russian Travelers to Constantinople in the Fourteenth and Fifteenth Centuries, Dumbarton Oaks Studies 19, Washington 1984.
Manipolare la luce in epoca premoderna. Aspetti architettonici, artistici e filosofici/Manipulating Light in Premodern Times. Architectural, Artistic, and Philosophical Aspects, red. D. Mondini – V. Ivanovici, Milano 2014.
Martindale J.R., The Prosopography of the Later Roman Empire, t. 3A: A.D. 527-641 (Abandane – ʿIyāḍ ibn Ghanm), Cambridge 1992.
Martindale J.R., The Prosopography of the Later Roman Empire, t. 3B: A.D. 527-641 (Kâlâdji – Zudius), Cambridge 1992.
Martlew I., The Reading of Paul the Silentiary, w: The Sixth Century. End or Beginning?, red. P. Allen – E. Jeffreys, Byzantina Australiensia 10, Leiden 1996, s. 105-111.
Monteserrat D., Early Byzantine Church Lighting: A New Text, „Orientalia: Nova Series” 64 (1995) s. 430-444.
Motsianos I., Lighting Devices in Byzantium. Comparisons in Time and Space, w: Glass, Wax and Metal. Lighting Technologies in Late Antique, Byzantine and Medieval Times, red. I. Motsianos – K.S. Garnett, Oxford 2019, s. 49-64.
O’Hea M., Glass in Late Antiquity in The Near East, w: Technology in Transition A.D. 300-650, red. I. Lavan – E. Zanini – A. Sarantis, Late Antique Archaeology 4, Leiden – Boston 2007, s. 233-248.
Opstall E. van, The Works of the Emperor and the Works of the Poet, „Byzantion” 87 (2017) s. 387-405.
Papaioannou S., Rhetoric and Rhetorical Theory, w: The Cambridge Intellectual History of Byzantium, red. A. Kaldellis – N. Siniossoglou, Cambridge 2017, s. 101-112.
Papalexandrou A., Sacred Sound and the Reflective Cornice, w: Architecture and Visual Culture in the Late Antique and Medieval Mediterranean. Studies in Honor of Robert G. Ousterhout, red. V. Marinis – A. Papalexandrou – J. Pickett, Turnhout 2020, s. 37-48.
Paribeni A., L’uso e il gusto del marmo in età bizantina attraverso le descrizioni e le rappresentazioni antiche, w: Il marmo nella civiltà romana. La produzione e il commercio, red. E. Dolci, Carrara 1989, s. 163-183.
Pentcheva B.V., Hagia Sophia and Multisensory Aesthetics, „Gesta” 50/2 (2011) s. 93-111.
Pentcheva B.V., Radiant Light and Sound in the Medieval Church, w: Lumen. The Art and Science of Light 800-1600, red. K. Collins – N.K. Turner, katalog wystawy, 10 IX 2024–8 XII 2024: the J. Paul Getty Museum at the Getty Center, Los Angeles, Los Angeles 2024, s. 187-193.
Podskalsky G. – Cutler A., Light, w: The Oxford Dictionary of Byzantium, t. 2, red. A.P. Kazhdan, New York – Oxford 1991, s. 1226-1227.
Potamianos I., The Handling of Light. Its Effect on Form and Space in the Greek Temple and the Byzantine Church, w: The Oxford Handbook of Light in Archaeology, red. C. Papadopoulos – H. Moyes, Oxford 2017, s. 284-302.
Potamianos I., Space and Light. Aesthetics of Light in the Byzantine Church, w: Natural Light in Medieval Churches, red. V. Ivanovici – A.I. Sullivan, East Central and Eastern Europe in the Middle Ages 88, Leiden 2022, s. 151-172.
Rapp C., Literary Culture under Justinian, w: The Cambridge Companion to the Age of Justinian, red. M. Maas, Cambridge 2005, s. 376-397.
Salamon M., Paweł Silencjariusz, w: Encyklopedia kultury bizantyńskiej, red. O. Jurewicz, Warszawa 2002, s. 398.
Santa Sofia di Constantinopoli. L’arredo marmoreo della Grande Chiesa giustnianea, red. A.G. Guidobaldi – C. Barsanti, Città del Vaticano 2004.
Sardi M. – Motsianos I., Lighting in Muslim and Christian Religious Buildings, w: The Oxford Handbook of Light in Archaeology, red. C. Papadopoulos – H. Moyes, Oxford 2017, s. 325-351.
Schibille N., The Profession of the Architect in Late Antique Byzantium, „Byzantion” 79 (2009) s. 360-379.
Schibille N., Hagia Sophia and the Byzantine Aesthetic Experience, Farnham 2014.
Smith S.D., Greek Epigram and Byzantine Culture. Gender, Desire, and Denial in the Age of Justinian, Cambridge 2019.
Smorąg Różycka M., Miejsce ekfrazy w bizantynistycznej historiografii artystycznej, „Vox Patrum” 70 (2018) s. 471-484.
Sodini J.P., Le goût du marbre à Byzance. Sa signification pour les Byzantins et les non-Byzantins, w: Modes de vie et modes de pensée à Byzance. Actes de la table ronde n°9 – XVIIIe Congrès International d’études byzantines, Moscou – août 1990, red. A. Guillou, Paris 1994, s. 177-201.
Sodini J.P., Marble and Stoneworking in Byzantium, Seventh – Fifteenth Centuries, w: The Economic History of Byzantium. From the Seventh through the Fifteenth Century, t. 1, red. A.E. Laiou, Washington 2002, s. 129-146.
Sullivan A.I. – Herea G.D. – Ivanovici V., Space, Image, Light. Toward an Understanding of Moldavian Architecture in the Fifteenth Century, „Gesta” 60/1 (2021) 81-100.
Taylor R., A Literary and Structural Analysis of the First Dome on Justinian’s Hagia Sophia, Constantinople, „Journal of the Society of Architectural Historians” 55/1 (1996) s. 66-78.
Teteriatnikov N.B., Justinianic Mosaics of Hagia Sophia and Their Aftermath, Dumbarton Oak Studies 47, Washington 2017.
Van Nice R.L., Saint Sophia in Istanbul, An Architectural Survey, Washington 1965-1986.
Viljamaa T., Studies in Greek Encomiastic Poetry of the Early Byzantine Period, Helsinki 1968.
Webb R., The Aesthetics of Sacred Space. Narrative, Metaphor, and Motion in Ekphraseis of Church Buildings, „Dumbarton Oaks Papers” 53 (1999) s. 59-74.
Webb R., Ekphrasis, Imagination and Persuasion in Ancient Rhetorical Theory and Practice, Farnham 2009.
Whitby M., The Occasion of Paul the Silentiary’s Ekphrasis of S. Sophia, „The Classical Quarterly” 35/1 (1985) s. 215-228.
Whitby M., Paul the Silentiary and Claudian, „The Classical Quarterly” 35/2 (1985) s. 507-516.
Yelda Olcay B., Lighting Methods in the Byzantine Period and Findings of Glass Lamps in Anatolia, „Journal of Glass Studies” 43 (2001) s. 77-87.
Jagiellonian University https://orcid.org/0000-0002-2094-0126
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły w czasopiśmie objęte są licencją Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0). Autorzy i użytkownicy mogą korzystać z utworów na licencji CC-BY-ND od roku 2018. Dla wcześniejszych publikacji prawa autorskie są udostępnione na prawach dozwolonego użytku zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
