Bizantyńska poezja liturgiczna na wybranych przykładach VI-IX wieku
Abstrakt
W artykule podjęto temat wzajemnej zależności hymnografii i liturgii bizantyńskiej w okresie od VI do IX wieku. Zbadano teksty, które zachowały się w księgach liturgicznych, związanych z okresem Wielkiego Postu i Wielkiego Tygodnia oraz w księgach Menaia, tak, aby pokazać funkcjonowanie hymnów w różnych cyklach liturgicznych, rocznym zmiennym oraz stałym, jakim są wspomnienia świętych. Porównano fragmenty kontakionów Romanosa Melodosa Na dziesięć panien oraz Na nierządnicę z troparionem Kasji Zakonnicy poświęconym tej samej postaci, następnie kilka strof z Wielkiego Kanonu Pokutnego Andrzeja z Krety z Kanonem na Wielką Sobotę, autorstwa Kasji. Z księgi na poszczególne miesiące wybrano troparion Na Bazylego Wielkiego. Takie zestawienie gatunków poetyckich, przeznaczonych czasem na te same, czasem na różne formy liturgii (na jutrznię nieszpory), pozwoliło przyjrzeć się funkcjom liturgicznym hymnów, ich budowie, strukturze i poetyce, podporządkowanej sprawowanym nabożeństwom, a przy tym zbudowanych w kunsztownej formie literackiej. Artykuł łączy zagadnienia liturgii z analizą filologiczną, literaturoznawczą i pokazuje znaczenie zachowanych ksiąg liturgicznych dla badań nad hymnografią chrześcijańską.
Słowa kluczowe:
kontakion, kanon, troparion, Triodion, Menaia, hymnografia bizantyńskaBibliografia
Sancti Romani Melodi Cantica: Cantica Genuina, ed. P. Maas – C.A. Trypanis, Oxford 1963.
Andreas Cretensis, Magnus Canon, PG 97, 1329-1385.
Kassia: the Legend, the Woman, and Her Work, ed. A. Tripolitis, New York – London 1992.
Arentzen T. – Krueger D., Romanos in Manuscript: Some Observations on the Patmos Kontakarion, w: Proceeding of the 23rd International Congress of Byzantine Studies. Belgrade, 22-27 August 2016, red. B. Krsmanović – L. Milanović, Belgrad 2016, s. 648-654.
Barkhuizen J.H., Association of Ideas as a Principle of Composition in Romanos, „Hellenika” 39 (1988) s. 18-24.
Barkhuizen J.H., Romanos Melodos, Kontakion 10 (OXF): „On the Sinful Woman”, „Acta Classica” 33 (1990) s. 33-52.
Bartosik G.M., Maryja w liturgii bizantyńskiej, „Łódzkie Studia Teologiczne” 7 (1998) s. 169-182.
Early Christian Poetry. A Collection of Essays, red. J. den Boeft – A. Hilhorst, Leiden – New York – Köln 1993.
Catafygiotu Topping E., Kassiane the Nun and the Sinful Woman, „The Greek Orthodox Theological Review” 26/3 (1981) s. 201-209.
Catafygiotu Topping E., The psalmist, St. Luke and Kassia the Nun, „Byzantine Studies/Etudes Byzantines” 9 (1982) s. 199-210.
Cunningham M.B., Andrew of Crete: A High-Style Preacher of the Eighth Century, w: Preacher and Audience: Studies in Early Christian and Byzantine Homiletics, red. M.B. Cunningham – P. Allen, Leiden – Boston 1998, s. 267-293.
Cunningham M.B., The Reception of Romanos in Middle Byzantine Homiletics and Hymnography, „Dumbarton Oaks Papers” 62 (2008) s. 251-260.
Dyck A.R., On Cassia, „Kyrie, he en pollais”, „Byzantion” 56 (1986) s. 63-76.
Dźwigała K.M., Elementy propagandowe w kontakionach Romana Melodosa, „Warszawskie Studia Teologiczne” 28/4 (2015) s. 118-133.
Dźwigała K.M., Wyobraźnia i zmysły w nabożeństwie bizantyńskim w VI w. na przykładzie hymnów Romanosa Melodosa, „Liturgia sacra. Liturgia – Musica – Ars” 22/48 (2016) s. 499-511.
Gador-Whyte S., Theology and Poetry in Early Byzantium: The Kontakia of Romanos the Melodist, Cambridge 2017.
Grosdidier de Matons J., Liturgie et Hymnographie: Kontakion et Canon, „Dumbarton Oaks Papers” 34/35 (1980) s. 31-43.
Grosdidier de Matons J., Romanos le Mélode et les origines de la poésie religieuse in Byzance, Paris 1977.
Hennig J., The „Megas Kanon” of Andrew of Crete and the „Félire” of Oengus the Culdee, „Mediaeval Studies” 25 (1963) s. 280-293.
Heszen A., Hymn Romanosa Melodosa „O zmartwychwstaniu” (I) – analiza strukturalno-źródłowa, „Prace Komisji Filologii Klasycznej” 39 (2009) s. 5-20.
Heszen A., Methodius of Olympus – one of the Greek Sources of Kontakia by Romanos the Melodist, „Classica Cracoviensia” 16 (2013) s. 63-79.
Heszen A., Metafizyka i metaforyka poezji Kasji (IX w.), „Littera Antiqua” 9 (2014) s. 10-31.
Heszen A., The Sinful Woman as an Example of „Metanoia” in the Byzantine Poetry, „Classica Cracoviensia” 17 (2014) s. 69-87.
Kazhdan A., The Princely Nun: Kassia, w: A History of Byzantine Literature (650-850), Athens 1999, s. 315-326.
Krueger D., Liturgical Subjects: Christian Ritual, Biblical Narrative, and the Formation of the Self in Byzantium, Philadelphia 2015.
Leśniewski K., The Great Canon of St. Andrew of Crete. Scriptural, Liturgical and Hesychastic Invitation for an Encounter with God, „Vox Patrum” 69 (2018) s. 429-447.
Louth A., Christian Hymnography from Roman Melodist to John Damascene, „Journal of Eastern Christian Studies” 57/3 (2005) s. 195-206.
Ławreszuk M., Modlitwa wspólnoty. Historyczny rozwój prawosławnej tradycji liturgicznej, Białystok 2014.
Maas P. – Trypanis C.A., Introduction, w: Sancti Romani Melodi Cantica, Oxford 1963, s. XXV-XXVI.
Mellas A., Kassia, w: Liturgy and the Emotions in Byzantium: Compunction and Hymnody, Cambridge 2020, s. 141-168.
Meyendorff J., Teologia bizantyjska. Historia i doktryna, tł. J. Prokopiuk, Kraków 2007.
Modlitewnik bizantyński, opr. Ł. Leonkiewicz, tł. H. Paprocki, Kraków 2022.
Muza chrześcijańska, t. 3: Poezja grecka od II do XV wieku, opr. M. Starowieyski, Kraków 1995.
René R., The Comedic Structure of Human Nature in the Great Canon of Saint Andrew of Crete, „Logos: A Journal of Eastern Christian Studies” 61 (2020) s. 43-68.
Safran L., Deconstructing „Donors” in Medieval Southern Italy, w: Female Founders in Byzantium and Beyonds, red. L. Theis – M. Savage – G. Fingarova – M. Grünbart – M. Mullett, Wien 2013, s. 135-151.
Silvas A.M., Kassia the Nun c. 810-c. 865: An Appreciation, w: Byzantine Women: Varieties of Experience AD 800-1200, red. L. Garland, London 2006, s. 17-39.
Starowieyski M., Narodziny poezji chrześcijańskiej, „Bobolanum” 2 (1991) s. 99-110.
Starowieyski M., Roman Melodos i kontakia bizantyńskie, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Classica Wratislaviensia” 26 (2005) s. 209-219.
Sterlingow P., Recepcja czytań ewangelicznych w hymnografii Wielkiego Poniedziałku w rycie jerozolimskim, „Elpis” 26 (2024) s. 61-71.
Tripolitis A., Kassia: the Legend, the Woman, and Her Work, New York – London 1992.
Tsironis N., The Body and the Senses in the Work of Cassia the Hymnographer: Literary Trends in the Iconoclastic Period, „Byzantina Symmeikta” 16 (2003) s. 139-157.
Wellesz E., Historia muzyki i hymnografii bizantyńskiej, tł. M. Kaziński, Kraków 2006.
Wielki Tydzień i święto Paschy w Kościele prawosławnym, opr. H. Paprocki, Kraków 2003.
Jagiellonian University https://orcid.org/0000-0002-4163-7636
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły w czasopiśmie objęte są licencją Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0). Autorzy i użytkownicy mogą korzystać z utworów na licencji CC-BY-ND od roku 2018. Dla wcześniejszych publikacji prawa autorskie są udostępnione na prawach dozwolonego użytku zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
