Zenon i Antemiusz w jednym stali domu czyli o konflikcie sąsiedzkim w Konstantynopolu
Abstrakt
Celem artykułu jest przedstawienie konfliktu między dwoma znakomitymi mieszkańcami Konstantynopola – retorem Zenonem i Antemiuszem z Tralles. W jego trakcie ten drugi w szczególny sposób dokuczał sąsiadowi. Udręczał go wywołując iluzję trzęsienia ziemi przy pomocy kotłów parowych, a używając luster i obiektów rezonansowych symulował burzę. Chociaż pozornie historia wydaje się zmyślona, analiza Historii Agatiasza Scholastyka, jedynego źródła, w którym została ona opisana, a także przyjrzenie się dorobkowi Antemiusza pozwalają uznać, że mamy do czynienia z opowieścią oddającą prawdziwe wydarzenia. Antemiusz znany jest wyłącznie jako budowniczy Hagia Sofia. Był jednak także matematykiem i inżynierem, zaznajomionym z dziełami starożytnych matematyków, w szczególności Herona z Aleksandrii, Apolloniusza z Pergi i Dioklesa. Sam także napisał kilka traktatów. Miał wiedzę i umiejętności, by w opisany sposób dręczyć Zenona mszcząc się za przegrany proces. Niewykluczone, że chciał też sprawdzić wytrzymałość budynków na wstrząsy. Dzięki temu uznano go za znawcę przyczyn trzęsień ziemi, które potrafi sztucznie wywoływać. Agatiasz, który sam doświadczył skutków takich kataklizmów jest sceptyczny wobec tego przekonania. Opis sporu Zenona i Antemiusza pozwolił mu popisać się oczytaniem i ukazać symbolicznie starcie wiedzy prawniczej i retorycznej z umiejętnościami technicznymi.
Słowa kluczowe:
Antemiusz z Tralles, Zenon, życie codzienne Konstantynopola, trzęsienia ziemi, inżynieria w późnej starożytnościBibliografia
Agathias, Historiae: Agathiae Myrinaei Historiarum libri quinque, ed. R. Keydell, Corpus Fontium Historiae Byzantinae 2, Berlin 1967.
Anthemius Trallianus, De paradoxis mechanicae: Mathematici Graeci Minores, ed. J.L. Heiberg, København 1927, s. 78-92; Παραδοξογράφοι, ed. A. Westermann, Brunsuigae – Londini 1839, s. 149-158.
Constantinus Rhodius, Descriptio Ecclesiae Sanctorum Apostolorum, Constantine of Rhodes, On Constantinople and the Church of the Holy Apostles, ed I. Vassis, tł. L. James – V. Dimitropoulou – R. Jordan, Farnham 2012.
Eustathius Thessalonicensis, Eustathii Archiepiscopi Thessalonicensis Commentarii ad Homeri Iliadem Pertinentes, t. 1-4, ed. M. Van Der Valk, Leiden 1971–1987.
Apollonii Pergaei quae exstant, t. 2, ed. J.L. Heiberg, Leipzig 1893.
Hero Alexandrinus, Opera quae supersunt omnia, t. 1, ed. W. Schmidt, Leipzig 1899.
Ioannes Tzetzes, Historiae: Ioannis Tzetzae Historiae, ed. P.L.M. Leone, Lecce 2007.
Ioannes Zonaras, Annales: Ioannis Zonarae Annales, t. 2, ed. M. Pinder, Bonn 1844.
Les catoptriciens grecs, t. 1: Les miroirs ardents, ed. R. Rashed, Paris 2000, s. 343-359.
Parangelmata Poliorcetica, w: Siegecraft: Two Tenth-Century Instructional Manuals by „Heron of Byzantium”, ed. D.F. Sullivan, Washington 2000, s. 26-87.
Paulus Silentiarius, Descriptio S. Sophiae, ed. C. de Stefani, Berlin – New York 2011.
Procopius, De aedificiis: Procopii Caesariensis Opera omnia, t. 4, ed. G. Wirth – J. Haury, Leipzig 1964, tł. P.Ł. Grotowski, Prokopiusz z Cezarei, O budowlach, Warszawa 2006.
Raynaud D., A Critical Edition of Ibn al-Haytham’s Eclipse. The First Experimental Study of the Camera Obscura, Cham 2016, s. 30-78.
The Optics of Ibn al-Haytham, t. 1-3: On Direct Vision, cz. 1-2, tł. A.I. Sabra, London 1989; Books 4-5: On Reflection and Images Seen by Reflection, tł. A.I. Sabra – J.P. Hogendijk, London 2023.
Witelonis Perspectivae liber quintus, ed. i tł. A.M. Smith, Wrocław – Warszawa – Kraków 1983.
Acerbi F., Logistic, Arithmetic, Harmonic Theory, Geometry, Metrology, Optics and Mechanics, w: A companion to Byzantine science, red. S. Lazaris, Leiden – Boston 2020, s. 105-59.
Acerbi F., The geometry of burning mirrors in Greek antiquity. Analysis, heuristic, projections, lemmatic fragmentation, “Archive for History of Exact Sciences” 65 (2011) s. 471-497.
Berggren J.L., Greek and Islamic Elements in Arabic Mathematics, „Apeiron” 24/4 (1991) s. 195-217.
Boas M., Hero’s Pneumatica: a study of its transmission and influence, „Isis” 40/1 (1949) s. 38-48.
Busà S., Costantinopoli e i terremoti. ‘crolli di simboli’, sussulti di paganesimo e risposte ‘ufficiali’ nella Bisanzio giustinianea, „Antesteria” 1 (2012) s. 421-428.
Cameron A., Isidore of Miletus and Hypatia: On the Editing of Mathematical Texts, „Greek, Roman and Byzantine Studies” 31/1 (1990) s. 103-127.
Croke B., Justinian, Theodora, and the Church of Sts. Sergius and Bacchus, „Dumbarton Oaks Papers” 60 (2006) s. 25-63.
Darmstädter E., Anthemios und sein “künstliches Erdbeben” in Byzanz, „Philologus” 88 (1933) s. 477-482.
Decorps-Foulquier M., Recherches sur les Coniques d’Apollonios de Pergé et leurs commentateurs grecs, Paris 2000.
Detienne M. – Vernant J.-P., Les ruses de l’intelligence: la mètis des Grecs, Paris 1974.
Downey G., Byzantine Architects, their Training and Methods, „Byzantion” 18 (1946/1948) s. 99-118.
Downey G., Pappus of Alexandria on Architectural Studies, „Isis” 38 (1948) s. 197-200.
Fabre A., Autour des deux architectes du Parthénon et de Sainte-Sophie, „Echos d’Orient” 22 (1923) s. 59-65.
Forchheimer P. – Strzygowski J., Die byzantinische Wasserbehälter von Konstantinopel, Wien 1893.
Furlan I., Accertamenti a Dara, t. 1, Padova 1984.
Ghassemi S., Ibn Al-Haytham and Scientific Method, Washington 2020.
Heath T.L., The Fragment of Anthemius on Burning. Mirrors and the ‘Fragmentum mathematicum Bobiense’, „Bibliotheca Mathematica” 3/7 (1906/1907) s. 225-233.
Heiberg J.L. – Wiedemann E., Ibn al Haiṯam’s Schrift über parabolische Hohlspiege, „Bibliotheca Mathematica” 3/10 (1910) s. 201-237.
Heiberg J.L. Zum Fragmentum mathematicum Bobiense, „Zeitschrift für Mathematik und Physik. Historisch-literarische Abtheilung” 28 (1883) s. 121-129.
Hoffmann V., Der geometrische Entwurf der Hagia Sophia in Istanbul: Bilder einer Ausstellung, Bern 2005.
Hultsch F., Anthemius aus Tralleis, w: Real-Encyklopädie der klassischen Altertumswissenschaft, t. 1/2, ed. A.F. Pauly – G.Wissowa – W. Kroll, Stuttgart 1894, 2368-2369.
Huxley G.L., Anthemius of Tralles. A Study in Later Greek Geometry, Cambridge 1959.
Iacobini A., Antemio da Tralle, w: Enciclopedia dell’arte medievale, t. 2, Roma 1991, w: https://www.treccani.it/enciclopedia/antemio-da-tralle_(Enciclopedia-dell’-Arte-Medievale) (dostęp: 20.05.2025).
James L., Constantine of Rhodes’s Poem and Art History, w: Constantine of Rhodes, On Constantinople and the Church of the Holy Apostles, ed i tł. L. James, Farnham 2012, s. 131-222.
Johnson M.J. – Kazhdan A., Anthemios of Tralles, w: The Oxford Dictionnary of Byzantium, t. 1, red. A. Kazhdan, New York – Oxford 1991, s. 109.
Jones A., Introduction, w: Pseudo-Ptolemy De Speculis, „SCIAMVS. Sources and Commentaries in the Exact Sciences” 2 (2001) s. 145-186.
Jones A., On Some Borrowed and Misunderstood Problems in Greek Catoptrics, „Centaurus” 30 (1987) s. 1-17.
Kaldellis A., The Making of Hagia Sophia and the Last Pagans of New Rome, „Journal of Late Antiquity” 6/2 (2013) s. 347-366.
Knorr W.R., The Geometry of Burning Mirrors in Antiquity, „Isis” 74 (1983) s. 63-70.
Kourelis K. – Bernard A., Anthēmios of Tralleis, w: The Encyclopedia of Ancient Natural Scientists, The Greek tradition and its many heirs, red. P.T. Keyser – G.L. Irby-Massie, London – New York 2008, s. 90-91.
Krautheimer R., Early Christian and Byzantine Architecture, Harmondsworth 1984.
Krupczyński P., Antemiusz z Tralles, w: Encyklopedia kultury bizantyńskiej, Warszawa 2002, s. 36-37.
Mainstone R.J., Haghia Sophia. Architecture, Structure and Liturgy of Justinian’s Great Church, London 1988.
Martindale J.R., Anthemius 2, w: J.R. Martindale, The Prosopography of the Later Roman Empire, t. 3A, Cambridge 1992, s. 88-89.
Martindale J.R., Agathias, w: J.R. Martindale, The Prosopography of the Later Roman Empire, t. 3A, Cambridge 1992, s. 23-25.
Martindale J.R., Zeno 3, w: J.R. Martindale, The Prosopography of the Later Roman Empire, t. 3B, Cambridge 1992, s. 1418.
Rashed R., De Constantinople à Bagdad: Anthémius de Tralles et Al-Kindi, w: La Syrie de Byzance à l’Islam. VIIe-VIIIe siècles. Actes du colloque international Lyon-Maison de l’Orient Méditerranéen/Paris-Institut du Monde Arabe, 11-15 septembre 1990 (Damas, 1992), red. P. Canivet – J.-P. Rey-Coquais, Paris 1992, s. 165-170.
Raynaud D., Ibn al-Haytham’s Method, w: A Critical Edition of Ibn al-Haytham’s Eclipse. The First Experimental Study of the Camera Obscura, Cham 2016, s. 79-111.
Sabra A.I., Ibn al-Haytham, w: A.I. Sabra, Optics, Astronomy and Logic. Studies in Arabic Science and Philosophy, t. 2, Brookfield 1994, s. 190-210.
Sabra A.I., Introduction, w: The Optics of Ibn al-Haytham, Books 1-3: On Direct Vision, tł. A.I. Sabra, London 1989, s. XIX-LXXXVII.
Schibille N., Astronomical and Optical Principles in the Architecture of Hagia Sophia in Constantinople, „Science in Context” 22 (2009) s. 27-46.
Schibille N., Light as an Aesthetic Constituent in the Architecture of Hagia Sophia in Constantinople, w: Manipolare la luce in epoca premoderna Aspetti architettonici, artistici e filosofici, red. D. Mondini – V. Ivanovici, Mendrisio 2014, s. 31-44.
Schibille N., The profession of the architect in late antique Byzantium, „Byzantion” 79 (2009) s. 360-379.
Sedlmayr H., Das erste mittelalterliche Architektursystem, „Kunstwissenschaftliche Forschungen” 2 (1933) s. 25-62.
Svenshon H., Heron of Alexandria and the Dome of Hagia Sophia in Istanbul, w: Proceedings of the Third International Congress on Construction History, Cottbus, May 2009, red. K.-E. Kurrer – W. Lorenz – V. Wetzk, Berlin 2009, s. 1387-1394.
Sofiści i retorzy greccy w cesarstwie rzymskim (I-VII wiek). Słownik biograficzny, red. P. Janiszewski – K. Stebnicka – E. Szabat, Warszawa 2011.
Toomer G.J., Introduction, w: Diocles, On Burning Mirrors: The Arabic Translation of the Lost Greek Original, tł. G.J. Toomer, Sources in the history of mathematics and physical sciences 1, Berlin 1976, s. 1-33.
Traina G., Un terremoto artificiale nel VI secolo d.C.: gli esperimenti di Antemio di Tralle a Costantinopoli, w: I terremoti prima del Mille in Italia e nell’area mediterranea, red. E. Guidoboni, Bologna 1989, s. 186-190.
Tremblay Vincent, La μῆτις de l’ingénieur et l’artifice de l’architecte: Anthémios de Tralles et la notion de faux chez Agathias le Scholastique, „Memini. Travaux et documents” 22 (2022), w: https://journals.openedition.org/memini/2166 (dostęp: 20.05.2025).
Tybjerg K., Heron of Alexandria, w: The Encyclopedia of Ancient Natural Scientists, The Greek tradition and its many heirs, red. P.T. Keyser – G.L. Irby-Massie, London – New York 2008, s. 384-387.
Tzvi Langermann Y., Ibn al‐Haytham: Abū ʿAlī al‐Ḥasan ibn al‐Ḥasan, w: The Biographical Encyclopedia of Astronomers, Springer Reference, red. T. Hockey et al., New York 2007, s. 556-557.
Ver Eecke P., Les opuscules mathématiques de Dydime, Diophane et Anthemius suivis du Fragment mathématique de Bobbio, Paris – Bruges 1940.
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły w czasopiśmie objęte są licencją Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0). Autorzy i użytkownicy mogą korzystać z utworów na licencji CC-BY-ND od roku 2018. Dla wcześniejszych publikacji prawa autorskie są udostępnione na prawach dozwolonego użytku zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
