Życie codzienne urzędnika cesarskiego w świetle wybranych insygniów "Notitia dignitatum"
Abstrakt
W tekście przeanalizowano fragmenty Notitia dignitatum z około 400 roku, zawierające insygnia kilku z wyższych urzędników pałacowych Cesarstwa Wschodnio- i Zachodniorzymskiego: comites sacrarum largitionum, comites rerum privatarum, castrenses sacri palatii. Insygnia wizualizują ich kompetencje oraz pozycję w ramach administracji cesarskiej, ale zawierają też przedstawienia przedmiotów z którymi mogli się oni stykać w życiu codziennym. Autor wykorzystując inne źródła i uwzględniając ustalenia innych badaczy, dokonuje ich identyfikacji. W konkluzji dochodzi do wniosku, że ilustrowane karty w Notitia dignitatum mogą być w pewnym stopniu przydatne w badaniach nad życiem codziennym w późnym antyku. W tekście wzięto pod uwagę wszystkie tzw. kopie pierwotne Notitia dignitatum – zawierające wspomniane insygnia oraz kilka kopii sporządzonych na ich podstawie.
Słowa kluczowe:
Notitia dignitatum, insygnia, comes sacrarum largitionum, comes rerum privatarum, castrensis sacri palatii, artefakty, życie codzienneInstytucje wspierające:
Narodowe Centrum NaukiBibliografia
Oxford, Bodleian library, western ms 19854 – Canonici ms misc. lat. 378 (fol. 88v-170r, Digital Bodleian: https://digital.bodleian.ox.ac.uk/objects/3eb32a9c-616b-4ce6-ae15-411881ee1625/surfaces/c30de7ef-f431-49cb-bf32-186dc81f66f0/ (ed. Notitia Dignitatum, Roma 2014, t. 1).
Paris, Bibliothèque nationale de France, latin ms 9661 (fol. 72r-146r, BnF Gallica: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b6000542r; ed. H.A. Omont, Notitia dignitatum Imperii Romani: reproduction réduite des 105 miniatures du manuscrit latin 9661 de la Bibliothèque nationale , Paris 1911).
London, Victoria and Albert Museum, National Art Library, msl/1957/2668
Hieronymus Froben, Notitia utraque cum Orientis tum Occidentis ultra Arcadij Honorijque Caesarum tempora, Basileae 1552, s. 26-180 (Repositorio Documental de la Universidad de Valladolid, Ancient Collection, Incunables e Impresos Raros,
w: https://uvadoc.uva.es/handle/10324/37490; reedycja: L. Borhy, Budapest 2003, s. 1-165).
Città del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, ms Barberini lat. 157 (fol. 91r-172v, DigiVatLib: https://digi.vatlib.it/view/MSS_Barb.lat.157).
Munich, Bayerische Staatsbibliothek, ms Clm. 10291: codex 1 = fol. 1r-170r (fol. 88r-169v, Münchener Digitalsierungszentrum, Digitale Bibliothek: https://www.digitale-sammlungen.de/en/details/bsb00005863).
Munich, Bayerische Staatsbibliothek, ms Clm. 10291: codex 2 = fol. 171r-222r (fol. 178r-222r, Münchener Digitalsierungszentrum, Digitale Bibliothek: https://www.digitale-sammlungen.de/en/details/bsb00005863).
Cod. Bodmer 118 (Genève, Fondation Martin Bodmer – Notitia Dignitatum: fol. 20r-94r: https://www.e-codices.ch/en/list/one/fmb/cb-0118).
ms. Reservado 36 (Madrid, Biblioteca nacional – Notitia Dignitatum: fol. 88v-163v, http://bdh.bne.es/bnesearch/detalle/bdh0000051093; ed. L Fernández Fernández – E. Ruiz García, El libro de las claves del poder: la Notitia Dignitatum. Estudio del manuscrito Res. 36 de la Biblioteca Nacional de España, t. 1, Madrid 2009).
ms. Clm 794 (München, Bayerische Staatsbibliothek – Notitia Dignitatum: s. 176-339, http://mdz-nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb00112011-5).
Napoli, Bibliotheca nazionale, ms. IV.D.14 (Notitia Dignitatum – fol. 16v-92r).
ms. Latin nouv. acq.1424 (Paris, Bibliothèque national de France – Notitia Dignitatum: fol. 91v-173r, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b6000569d/f1.planchecontact).
De Rebus Bellicis, cz. 2: The Text. Anonymi auctoris libellus De rebus bellicis. A treatise by an unknown author on military matters edited, translated and presented with commentaries on the text, language and style by Robert Ireland, Oxford 1979.
Notitia vtraque dignitatum cum orientis, tum occidentis vltra Arcadii, Honoriique tempora et in eam Guidi Panciroli […] commentarium […], l. 1-2, Lugduni 1608.
Böcking E., Notitia dignitatum et administrationum omnium tam ciuilium quam militarium in partibus orientis et occidentis, t. 1-2, Bonnae 1839-1853.
Seeck O., Notitia Dignitatum accedunt Notitia Urbis Constantinopolitanae et Laterculi Provinciarium, Berolini 1876.
Neira Faleiro C., La ‘Notitia Dignitatum’: nueva edición crítica y comentario histórico, Madrid 2005.
Alexander J.J.G., The illustrated manuscripts of the Notitia dignitatum, w: Aspects of the Notitia Dignitatum. Papers presented to the conference in Oxford, December 13 to 15, 1974, red. R. Goodburn – P. Bartholomew, Oxford 1976, s. 11-49 (= J.J.G. Alexander, Studies in Italian Manuscript Illumination, London 2002, s. 65-98).
Baratte F., Observations sur la vaisselle d’argent et ses possesseurs à la fin de l’Antiquité , „Annals de l’Institut d’Estudis Gironins” 36 (1996) s. 63-79.
Bauer F.A., Gabe und Person. Geschenke als Träger personaler Aura in der Spätantike, Eichstätt 2009.
Bauer-Eberhardt U., Die Illuminierten Handschriften italienischer Herkunft in der Bayerischen Staatsbibliothek, cz. 2: Von der Mitte des 14.Jahrunderts bis um 1540, Wiesbaden 2014.
Berger P., The Insignia of the ‘Notitia Dignitatum’. A Contribution to the Study of the Late Antique Illustrated Manuscripts, New York – London 1981.
Beyeler M., Geschenke des Kaisers. Studien zur Chronologie, zu den Empfängern und zu den Gegenständen der kaiserlichen Vergrabungen im 4. Jahrhundert n. Chr., Berlin 2011.
Bishop M.C. – Coulston J.C.N., Roman Military Equipment from the Punic Wars to the Fall of Rome, Oxford 2006.
Böhme H.W., Die spätantiken Gürtel mit kerbschnittverzierten Metallbeschlägen Studien zu Militärgürteln des 4.-5. Jahrhunderts, Heidelberg 2021.
Brennan P., The Notitia Dignitatum, „Entretiens sur l’Antiquité classique” 42 (1996) s. 147-171.
Bursche A., Złote medaliony rzymskie w Barbaricum. Symbolika prestiżu i władzy społeczeństw barbarzyńskich u schyłku, Warszawa 1998.
Caroli E., Rilievi sulla giurisdizione fiscale del comes rerum privatarum in età tardoantica, w: Atti dell’Accademia Romanistica Costantiniana XXIV Convegno Internazionale. Militia inermis e Militia armata. Apparati civili e militari nella tarda antichità. In onore di Maria Campolunghi, Perugia 2021, s. 633-644.
Costa E.A., The office of the castrensis sacri palatii in the fourth century, „Byzantion” 42/2 (1972) s. 358-387.
Delbrueck H., Die Consulardiptyche und Varwandte Denkmäler, Berlin – Leipzig 1929.
Delmaire R., Largesses sacré s et ‘res privata’. L’aerarium impé rial et son administration du IV au VI sié cle , Rome 1989.
Delmaire R., Les institutions du Bas-Empire romain de Constantin à Justinien: I. Les institutions civiles palatines, Paris 1995.
Dimitrijevic M. – Whitehouse J., The Notitia Dignitatum, textile manufacturing, wool production and sheep grazing during the Roman Empire in Pannonia Secunda, near Sirmium, „Vjesnik Arheoloskog Muzeja u Zagrebu” 55 (2022) s. 115-132.
Divjak J. – Wischmeyer W., Das Kalenderhandbuch von 354. Der Chronograph des Filocalus, t. 1, Wien 2014.
Dodd E.C., Byzantine silver stamps, Washington 1961.
Dunlap J.E., The Office of the Grand Chamberlain in the Later Roman and Byzantine Empires, w: A.E.R. Boak – J.E. Dunlap, Two Studies in later Roman and Byzantine Administration, New York – London 1924, s. 161-324.
Edmunds S., The Missals of Felix V and Early Savoyard Illumination, „The Art Bulletin” 46/2 (1964) s. 127-141.
Elton H., Late Roman Field Armies, „The Classical Review” 74/1 (2024) s. 212-214.
Eras V.J.M., Locks and Keys throughout the Ages, Amsterdam 1957.
Feissel D., Cesarz i administracja cesarska, w: Świat Bizancjum, t. 1: Cesarstwo Wschodniorzymskie 330-641, red. C. Morrisson, tł. A. Graboń, Kraków 2007, s. 97-132.
I medaglioni romani decritti ed illustrati da Francesco Gnecchi, t. 1, Milano 1912.
Guest P.S.W., The Late Roman Gold and Silver Coins from the Hoxne Treasure, London 2005.
Hawkes S.C. – Dunning G.C., Soldiers and Settlers in Britain, Fourth to Fifth Century: With a Catalogue of Animal-Ornamented Buckles and Related Belt-Fittings, „Medieval Archaeology” 5/1 (1961) s. 1-70.
Hendy M.F., Aspects of Coin Production and Fiscal Administration in the Late Roman and Early Byzantine Period, „The Numismatic Chronicle” 12 (1972) s. 117-139.
Hendy M.F., Studies in the Byzantine Monetary Economy c. 300-1450, Cambridge 1985.
Hobbs R., Use of decorated silver plate in Imperial Rome and Sasanian Iran (with a response from R. Wood), w: Imagining the Divine: Art in Religions of Late Antiquity Across Eurasia, red. R. Wood – J. Elsner, London 2021, s. 136-149.
Hobbs R., Forms of largitio and ‘Denominations’ of Silver Plate in Late Antiquity: The Evidence of Flanged Bowls, w: Coin Hoards and Hoarding in the Roman World, red. J. Mairat et al., Oxford 2022, s. 313-334.
Janes D., The golden clasp of the Late Roman State, „Early Medieval Europe” 5/2 (1996) s. 127-153.
Johansen I.M., Rings, fibulae and buckles with imperial portraits and inscriptions, „Journal of Roman Archaeology” 7 (1994) s. 223-242.
Johns C., The Hoxne Late Roman Treasure. Gold Jewellery and Silver Plate, London 2010.
Jones A.H.M., The Cloth Industry under the Roman Empire, „Economic History Review” 13/2 (1960) s. 183-192.
Kaldellis A. – Kruse M., The Field Armies of the East Roman Empire, 361-630, Cambridge 2023.
Karayannopulos J., Das Finanzwesen des frühbyzantinischen Staates, München 1958.
Kent J.P.C., The Comes sacrarum largitionum, w: E.C. Dodd, Byzantine silver stamps, Washington 1961, s. 35-45.
C.E. King, The sacrae largitiones, revenues, expenditure and the production of coin, w: Imperial Revenue, Expenditure and Monetary Policy in the fourth century A.D., red. C.E. King, Oxford 1980, s. 141-173.
Kulikowski M., The „Notitia Dignitatum” as a Historical Source, „Historia” 49/3 (2000) s. 358-377.
Leader-Newby R.E., Silver and Society in Late Antiquity. Functions and Meanings of Silver Plate in the Fourth to Seventh Centuries, Ashgate 2004.
MacMullen R., The Emperor’s Largesses, „Latomus” 21/1 (1966) s. 159-166.
Millar F., The Privata from Diocletian to Theodosius: documentary evidence, w: Imperial Revenue, Expenditure and Monetary Policy in the fourth century A.D., red. C.E. King, Oxford 1980, s. 125-140.
Moorhead S., The Coinage of the Later Roman Empire, 364-498, w: The Oxford Handbook of Greek and Roman Coinage, red. W.E. Metcalf, Oxford 2012, s. 601-632.
Neira Faleiro C., L’iconographia della ‘Notitia Dignitatum’, w: Notitia Dignitatum. L’amministrazione dell’Impero romano. Saggi e commenti, red. L. Lucchetti, Roma 2014, s. 85-123.
Neri V., Manufaktury państwowe i wytwórczość prywatna w późnej starożytności, tł. A. Łukaszewicz, „Przegląd Historyczny” 70/1 (1979) s. 1-13.
Olovsdotter C., The Consular Image: An Iconological Study of the Consular Diptychs, Oxford 2005.
Pace T., A Typology of Roman Locks and Keys, Southwestern Baptist Theological Seminary, w : https://www.academia.edu/7078131/A_Typology_of_Roman_Locks_and_Keys (praca magisterska).
Pergami F., Il comes sacrarum largitionum nel sistema burocratico della tarda antichità, w: Atti dell’Accademia Romanistica Costantiniana XXIV Convegno Internazionale. Militia inermis e Militia armata. Apparati civili e militari nella tarda antichità. In onore di Maria Campolunghi, Perugia 2021, s. 645-668.
Pink K., Römische und byzantinische Gewichte in österreichischen Sammlungen, Baden bei Wien 1938.
Ploumis I.M., Gifts in Late Roman Iconography, w: Patron and Pavements in Late Antiquity, red. S. Isager – B. Poulsen, Odense 1997, s. 125-141.
Porena P., Le metamorfosi della Notitia Dignitatum, „Occidente/Oriente. Rivista Internazionale di Studi Tardoantichi” 4 (2023) s. 217-236.
Posner E., Archives in the Ancient World, Chicago 2003.
Remijsen S., The End of Greek Athletics in Late Antiquity, Cambridge 2015.
Richter G.M., The Furniture of the Greeks, Etruscans and Romans, London 1966.
Riha A., Kästchen, Truhen, Tische Möbelteile aus Augusta Raurica, Augst 2001.
Ruff J., A Medallion of Constantius II, Lawrence University Honors Projects 70, w: https://lux.lawrence.edu/luhp/70.
Sawicki P., Służby skarbowe w starożytnym Rzymie w okresie dominatu, Białystok 2018, w: https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/7289 2018) (praca doktorska).
Scharf R., Comites und comitiva primi ordinis, Stuttgart 1994.
Schmidt P.L., Die Notitia dignitatum, w: Handbuch der lateinischen Literatur der Antike Bd. 6: Die Literatur im Zeitalter des Theodosius (374-430 n.Chr.), red. J.D. Berger et al., Munich 2020, s. 37-39.
Sinnigen W.G., Barbaricarii, Barbari and the Notitia Dignitatum, „Latomus” 22/4 (1963) s. 806-815.
Sommer M., Die Gürtel und Gürtelbeschläge des 4. und 5. Jahrhunderts im römischen Reich, Bonn 1984.
Spier J., Treasures of the Ferrell Collection, Wiesbaden 2010.
Stolz Y., The Evidence for Jewellery Production in Constantinople in the Early Byzantine Period, w: Intelligible Beauty. Recent Research on Byzantine Jewellery, red. C. Entwistle – N. Adams, London 2010, s. 33-39.
Stoner J., The Cultural Lives of Domestic Objects in Late Antiquity, Leiden – Boston 2019.
Szopa A., Notitia Dignitatum – ‘najbardziej rzymski z dokumentów”?, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historica” 8 (2009) s. 183-191.
Toynbee J.M.C., Roman medallions: their scope and purpose, „The Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society” 4/1 (1944) s. 27-44.
Toynbee J.M.C. – Painter K.S., II. Silver Picture Plates of Late Antiquity: A.D. 300 to 700, „Archaeologia” 108 (1986) s. 15-65.
Traina G., Mapping the world under Theodosius II, w: Theodosius II: Rethinking the Roman Empire in Late Antiquity, red. C. Kelly, Cambridge 2013, s. 155-171.
Tybulewicz R., Iconography of ‘Zwiebelknopffibeln’ in the Art of the Late Roman Empire, „Études et Travaux” 17 (2014) s. 441-458.
Van Heesch J., Transport of coins in the later Roman empire, „Revue Belge de Numismatique et de Sigillographie” 152 (2006) s. 51-62.
Van Thienen V., A symbol of Late Roman authority revisited: a sociohistorical understanding of the crossbow brooch, w: Social Dynamics in the Northwest Frontiers of the Late Roman Empire. Beyond Transformation or Decline, red. N. Roymans et al., Amsterdam 2017, s. 97-125.
Verardi A.A., The cingulum militiae in the early Middle Ages: between status and function, w: The Civilian Legacy of the Roman Army. Military Models in the Post-Roman World, red. L. Loschiavo, Leiden – Boston 2024, s. 268-298.
Vroom J., The archaeology of late antique dining habits in the eastern Mediterranean: A preliminary study of the evidence, w: Objects in Context, Objects in use. Material Spatiality in Late Antiquity, red. L. Lavan et al., Leiden – Boston 2007, s. 313-361.
Wiewiorowski J., The Judiciary of Diocesan Vicars in the Later Roman Empire, tł. S. Nowak, Poznań 2015.
Wiewiorowski J., Taxation in the Light of Some Insignia of Notitia Dignitatum Pars Orientis, w: Cui bono? Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Annie Pikulskiej-Radomskiej, red. Ł.J. Korporowicz – D. Skrzywanek-Jaworska, Łódź 2020, s. 691-714.
Wiewiorowski J., Christian symbolism in the insignia of the Notitia Dignitatum, „Revue Internationale des Droits de l’Antiquité” 70 (2023) s. 163-191.
Wild J.P., The „Gynaeceum” at „Venta” and its Context, „Latomus” 26/3 (1967) s. 648-676.
Wild J.P., The Gynaecea, w: Aspects of the Notitia Dignitatum. Papers presented to the conference in Oxford, December 13 to 15, 1974, red. R. Goodburn – P. Bartholomew, Oxford 1976, s. 51-58.
Maier I.G., Appendix 7: The decorated stands in the Compilation ‘notitia dignitatum’ (Cnd), w: https://www.notitiadignitatum.org/18a-stan.pdf.
Maier I.G., The Compilation ‘notitia dignitatum’, w: https://www.notitiadignitatum.org/.
Maier I.G., Copies of the Compilation notitia dignitatum, w: https://www.notitiadignitatum.org/C01a-msprn.htm.
University of Gdańsk https://orcid.org/0000-0002-3416-8026
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły w czasopiśmie objęte są licencją Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0). Autorzy i użytkownicy mogą korzystać z utworów na licencji CC-BY-ND od roku 2018. Dla wcześniejszych publikacji prawa autorskie są udostępnione na prawach dozwolonego użytku zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
