Dieta monastyczna w świetle nauki medycznej. Teodoret z Cyru i medycy o soczewicy
Maciej Kokoszko
Uniwersytet Łódzki , PolskaJolanta Dybała
Uniwersytet Łódzki , PolskaKrzysztof Jagusiak
Uniwersytet Łódzki , PolskaZofia Rzeźnicka
Uniwersytet Łódzki , PolskaAbstrakt
The present article discusses one of the most important ingredients of the Syrian ascetic diet (from the beginning of the IVth to the mid Vth century) as described by Theodoret of Cyrus in his Historia religiosa, namely lentils (fakÒj). The basis of the research is constituted by ancient and byzantine medical treatises composed between the Ist and the VIIth centuries by Dioscurides, Galen, Oribasiusa, Aetius of Amida and Paul of Aegina. The aim of the article is to describe the role of the legume and thereby opine on compatibility or incompatibility of the monastic dietetic pattern with the one described by the medical doctors. First, the authors of the study try to show the importance of lentils as food across the area of the Mediterranean. Subsequently, they proceed to sketch its dietetic characteristics developed by ancient and Byzantine medical doctors and conclude that the evaluation was not fully appreciative of the foodstuff. Thirdly, the authors come to show applications of lentils in medical procedures, since both in Antiquity as well as in Byzantium the plant was considered to be a medicine. The discussion on lentils is concluded by introducing culinary uses of lentils, which abound in medical writings. The authors also note that all the preserved recipes envisage the cooking of the food, i.e. a procedure which was usually avoided by the Syrian ascetics.
Słowa kluczowe:
konsumpcja roślin strączkowych w starożytności i Bizancjum, soczewica, antyczna i bizantyńska gastronomia, antyczna i bizantyńska medycyna, mnisi syryjscy, Teodoret z CyruBibliografia
Aetii Amideni Libri medicinales I-VIII, ed. A. Olivieri, Lipsiae – Berolini 1935-1950
Aetius Amidinus, Iatricorum libri
Alcock J.P., Food in the Ancient World, Westport – London 2006
Allen P., Homilies as a Source for Social History, StPatr 24 (1993) 1-5 (Crossref)
Andrews A.C., Celery and Parsley as Foods in the Greco-Roman Period, CPh 44 (1949) fasc. 2, 91-99 (Crossref)
Anthimi De observatione ciborum ad Theodoricum regem Francorum epistula, ed. E. Liechtenhan, Berolini 1963
Apicius, De re coquinaria
Arbesmann R., Fasting and Prophecy in Pagan and Christian Antiquity, „Traditio” 7 (1949-1951) 1-71 (Crossref)
Arikha N., Passions and Tempers. A History of the Humours, New York 2007
Athenaei Naucratitae Dipnosophistarum libri XV, rec. G. Kaibel, vol. 1-3, Lipsiae – Berolini 1887-1890
Augustyniak K., Wstęp. Historia mnichów syryjskich, w: ŹM 7, 37-50
Baldwin B., The Career of Oribasius, „Acta Classica” 18 (1975) 85-97
Bartol K. – Danielewicz J., Wstęp, w: Atenajos, Uczta mędrców, przeł., wstęp, koment. K. Bartol – J. Danielewicz, Poznań 2012, 7-64
Bednarczyk A., System filozoficzno-lekarski Galena (130-200). Pojęcie ciepła przyrodzonego i pneumy życiowej, „Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki” 2 (1993) 53-111
Bos J., The Rise and Decline of Character. Humoral Psychology in Ancient and Early Modern Medical Theory, „History of the Human Sciences” 22 (2009) fasc. 3, 29-50 (Crossref)
Bralewski S., Praktykowanie postu w świetle historiografii kościelnej V wieku, Vox Patrum 59 (2013) 359-378 (Crossref)
Brewer D. – Redford D.B. – Redford S., Domestic Plants and Animals. The Egyptians Origins, Warminster 1995
Canivet P., Le monachisme syrien selon Théodoret de Cyr, Paris 1977 (Crossref)
Claudii Galeni Opera omnia, ed. D.C.G. Kühn, vol. 3-4, Lipsiae 1822
Claudii Galeni Opera omnia, ed. D.C.G. Kühn, vol. 6, Lipsiae 1823
Claudii Galeni Opera omnia, ed. D.C.G. Kühn, vol. 11-12, Lipsiae 1826-1827
Clayton P.B., The Christology of Theodoret of Cyrus. Antiochene Christology from the Council of Ephesus (431) to the Council of Chalcedon (451), Oxford 2007 (Crossref)
Corbie M. r, The Broad Bean and the Moray. Social Hierarchies and Food in Rome, w: Food. A Culinary History from Antiquity to the Present, ed. J.-L. Flandrin – M. Montanari, Eng. ed. A. Sonnenfeld, New York – Chichester 1999
Dalby A., Flavours of Byzantium, Totnes 2003
Dalby A., Food in the Ancient World from A to Z, London – New York 2003
Dalby A., Siren Feasts. A History of Food and Gastronomy in Greece, London 1996
Dalby A., Tastes of Byzantium. The Cuisine of a Legendary Empire, London 2010
De cibis, w: Physici et medici graeci minors, vol. 1-2, ed. I.L. Ideler, Berolini 1841-1842
Dembińska M., Diet. A Comparison of Food Consumption Between Some Eastern and Western Monasteries in the 4th-12th Centuries, „Byzantion” 55 (1985) 431-462
Dioscurides Pedanius, De materia medica
Dugan K.M., Fasting for Life. The Place of Fasting in the Christian Tradition, „Journal of the American Academy of Religion” 63 (1995) 539-548 (Crossref)
Dybski H., Monastycyzm w Palestynie i Syrii w świetle źródeł patrystycznych IV i V wieku, Vox Patrum 42-43 (2002) 411-436 (Crossref)
Edelstein L., The Dietetics of Antiquity, w: Ancient Medicine. Selected Papers of Ludwig Edelstein, ed. O. Temkin – C.L. Temkin, transl. C.L. Temkin, Baltimore 1967, 303-316
Escolan Ph., Monachisme et Église. Le monachisme syrien du IVau VIIe siècle. Un ministère charismatique, Paris 1999 (Crossref)
Flint-Hamilton K.B., Legumes in Ancient Greece and Rome: Food, Medicine, or Poison?, „Hesperia” 68 (1999) (Crossref)
Foxhall L., Fig, w: The Oxford Classical Dictionary, ed. S. Hornblower – A. Spawforth – E. Eidinow, Oxford 2012
Foxhall L. – Forbes H.A., Sitomereia. The Role of Grain as Staple Food in Classical Antiquity, „Chiron” 12 (1982) 41-90
Fraser P.M., The Career of Erasistratus of Ceos, „Istituto Lombardo. Rendiconti” 103 (1969) 518-537
Galenus, De alimentorum facultatibus
Galenus, De compositione medicamentorum per genera libri
Galenus, De simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus
Garland L., The Rhetoric of Gluttony and Hunger in Twelfth-century Byzantium, w: Feast, Fast or Famine. Food and Drink in Byzantium, ed. W. Mayer – S. Trzcionka, Brisbane 2005
Garnsey P., Famine and Food Supply in the Graeco-Roman World. Responses to Risk and Crisis, Cambridge 1989 (Crossref)
Garnsey P., Food and Society in Classical Antiquity, Cambridge 1999 (Crossref)
Geoponica sive Cassiani Bassi Scholastici de re rustica eclogue, rec. H. Beckh, Lipsiae 1895
Good B.J., Medicine, Rationality and Experience. An Anthropological Perspective, Cambridge 1994 (Crossref)
Grainger S., The Myth of Apicius, „Gastronomica. The Journal of Food and Culture” 7 (2007) fasc. 2 (Crossref)
M. Grant, Introduction, w: Anthimus, On the Observance of Foods. De observatione ciborum, ed., transl. M. Grant, Totnes – Blackawton 2007, 1-6;
Grant M., Introduction, w: Galen, On Food and Diet, transl. M. Grant, London 2000, 1-6
Grant M., Introduction, w: Oribasius, Dieting for an Emperor, A translation of Books 1 and 4 of Oribasius’ Medical compilations with an Introduction and Commentary, ed. M. Grant, Leiden 1997, 1-4 (Crossref)
Grant M., Roman Cookery. Ancient Recipes for Modern Kitchens, London 2002
Gregoricka L.A. – Sheridan S.G., Ascetic or Affluent? Byzantine Diet at the Monastic Community of St. Stephen’s, Jerusalem from Stable Carbon and Nitrogen Isotopes, „Journal of Anthropological Archaeology” 32 (2013) 63-73 (Crossref)
Grimm V.E., From Feasting to Fasting. The Evolution of a Sin. Attitudes to Food in Late Antiquity, London 1996
Hankinson R.J., Galen of Pergamon, w: The Encyclopedia of Ancient Natural Scientists. The Greek Tradition and its Many Heirs (= EANS), ed. P. Keyser – G.L. Irby-Massie, Milton Park – New York 2008, 335-339
Harlow M. – Smith W., Between Fasting and Feasting. The Literary and Archaeobotanical Evidence for Monastic Diet in Late Antique Egypt, „Antiquity” 75 (2001) 758-768 (Crossref)
Jagusiak K. – Kokoszko M., Pisma Orybazjusza jako źródło informacji o pożywieniu ludzi w późnym Cesarstwie Rzymskim, Vox Patrum 59 (2013) 339-357 (Crossref)
Jagusiak K. – Kokoszko M., Życie i kariera Orybazjusza w świetle relacji źródłowych, „Przegląd Nauk Historycznych” 10 (2011) 5-21
Jasny N., The Daily Bread of the Ancient Greeks and Romans, „Osiris” 9 (1950) 227-253 (Crossref)
Jouanna J., La théorie des quatre humeurs et des quatre tempéraments dans la tradition latine (Vindicien, Pseudo-Soranos) et une source grecque retrouvée, REG 118 (2005) fasc. 1, 138- 167 (Crossref)
Kaplan L., Beans, Peas and Lentils, w: The Cambridge World History of Food, vol. 1, ed. K.F. Kiple – K.C. Ornelas, Cambridge – New York 2000 (Crossref)
Karas M., Apologetyka Teodoreta z Cyru wobec filozofii Platona, Vox Patrum 40-41 (2001) 317-335 (Crossref)
Kieling M., Kościół jako wspólnota miłości w świetle „Komentarza do 1 Listu św. Pawła do Koryntian” Teodoreta z Cyru, KaST 5 (2006) 191-206
Kislinger E., Christians of the East. Rules and Realities of the Byzantine Diet, w: Food. A Culinary History from Antiquity to the Present, ed. J.-L. Flandrin – M. Montanari, Eng. ed. A. Sonnenfeld, New York – Chichester 1999
Kislinger E., How Reliable is Early Byzantine Hagiography as an Indicator of Diet?, „Diptycha” 4 (1986/1987) 5-11
Koder J., Gemüse in Byzanz. Die Versorgung Konstantinopels mit Frischgemüse im Lichte der Geoponika, Wien 1993
Koder J., Stew and Salted Meat – Opulent Normality in the Diet of Every Day?, w: Eat, Drink and Be Merry (Luke 12:19). Food and Wine in Byzantium. Papers of the 37th Annual Spring Symposium of Byzantine Studies, in Honour of Professor A.A.M. Bryer, ed. L. Brubaker – K. Linardou, Aldershot 2007
Kokoszko M., Aromaty kuchni antyku oraz wczesnego Bizancjum w teorii medycznej i praktyce kulinarnej, „Przegląd Historyczny” 102 (2011)
Kokoszko M., Ryby i ich znaczenie w życiu codziennym ludzi późnego antyku i wczesnego Bizancjum (III-VII w.), Łódź 2005
Kokoszko M., Smaki Konstantynopola, w: Konstantynopol – nowy Rzym. Miasto i ludzie w okresie wczesnobizantyńskim, red. M.J. Leszka – T. Wolińska, Warszawa 2011
Kokoszko M. – Erlich Ł., Rola roślin strączkowych (ospria) w diecie późnego antyku i wczesnego Bizancjum (IV-VII w.) na podstawie wybranych źródeł, „Zeszyty Wiejskie” 17 (2012)
Kokoszko M. – Gibel K., Dieta mnichów syryjskich. Komentarz do terminu autofya lachana w Historia religiosa Teodoreta z Cyru, w: Omnia tempus habent. Miscellanea theologica Vincentio Myszor quadragesimum annum laboris scientifici celebranti ab amicis, sodalibus discipulisque oblata, red. A. Reginek – G. Strzelczyk – A. Żądło, Katowice 2009, 145-156
Kokoszko M. – Jagusiak K., Warzywa w kuchni i dietetyce późnego antyku oraz wczesnego Bizancjum (IV-VII w.). Perspektywa konstantynopolitańska, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” 12 (2011)
Kokoszko M. – Rzeźnicka Z., Dietetyka w De re coquinaria, „Przegląd Nauk Historycznych” 10 (2011) fasc. 2 (Crossref)
Leach E., Levi-Strauss, tłum. P. Niklewicz, Warszawa 1973
Lévi-Strauss C., Surowe i gotowane, przeł. M. Falski, Warszawa 2010
Lévi-Strauss C., Trójkąt kulinarny, przeł. S. Ciechowicz, „Twórczość” (1972) nr 2
Lindsay H., Who Was Apicius?, SO 72 (1997) 144-154 (Crossref)
Longosz S., Szkoła antiocheńska, w: Literatura Grecji starożytnej, II: Proza historyczna, krasomówstwo, filozofia i nauka, literatura chrześcijańska, red. H. Podbielski, Lublin 2005, 1061-1067
Louvaris A.N.J., Fast and Abstinence in Byzantium, w: Feast, Fast or Famine. Food and Drink in Byzantium, ed. W. Mayer – S. Trzcionka, Brisbane 2005
Manetti D., Dieukhes, EANS 245-246
Mazzini I., Diet and Medicine in the Ancient World, w: Food. A Culinary History from Antiquity to the Present, ed. J.-L. Flandrin – M. Montanari, Eng. ed. A. Sonnenfeld, New York – Chichester 1999
Messing G.M., Remarks on Anthimus De observatione ciborum, CPh 37 (1942) fasc. 2, 150-158 (Crossref)
Mikołajczyk I., Wstęp, w: Kassianus Bassus, Geoponika. Bizantyńska encyklopedia rolnicza, przeł., wstęp I. Mikołajczyk, Toruń 2012, 7-45
Misiarczyk L., Antyczny monastycyzm syryjski, StPł 40 (2012) 83-96
Montanari M., Food is Culture, transl. A. Sonnenfeld, New York – Chichester 2006
Musurillo H., The Problem of Ascetical Fasting in the Greek Patristic Writers, „Traditio” 12 (1956) 1-64 (Crossref)
Nutton V., Ancient Medicine, New York – London 2004 (Crossref)
Oribasii Collectionum medicarum reliquiae, ed. I. Raeder, vol. 1-4, Lipsiae – Berolini 1928-1933
Oribasius, Collectiones medicae
Oribasius, Eclogae medicamentorum
Parry K., Vegetarianism in Late Antiquity and Byzantium. The Transmission of a Regimen, w: Feast, Fast or Famine. Food and Drink in Byzantium, ed. W. Mayer – S. Trzcionka, Brisbane 2005
Pasztori-Kupan I., Theodoret of Cyrus, London – New York 2006 (Crossref)
Paulas J., How to Read Athenaeus’ „Deipnosophists”, „The American Journal of Philology” 133 (2012) 403- 439 (Crossref)
Paulus Aegineta, ed. I.L. Heiberg, vol. 1-2, Lipsiae – Berolini 1921-1924
Paulus Aegineta, Epitomae medicae
Pearcy L.T., Galen and Stoic Rhetoric, GRBS 24 (1983) 259-272 (Crossref)
Pedanii Dioscuridis Anazarbei De materia medica libri quinque, ed. M. Wellmann, vol. 1-3, Berolini 1906-1914
Pormann P.E., Paulos of Aigina, EANS 629
Price R.M., Introduction, w: Theodoret of Cyrrhus, A History of the Monks of Syria, transl., introd., notes R.M. Price, Kalamazoo 1985, IX-XXXVII
Prioreschi P., A History of Medicine, vol. 3: Roman Medicine, Omaha 2001
Rautman M., Daily Life in the Byzantine Empire, Westport – Oxford 2006
Rzeźnicka Z. – Kokoszko M., Proso w gastronomii antyku i wczesnego Bizancjum, Vox Patrum 59 (2013) 401-419 (Crossref)
Sarton G., Galen of Pergamon, Lawrence 1954
Scarborough J., Aëtios of Amida, EANS 38-39
Scarborough J., Anthimus (of Constantinople?), EANS 91-92
Scarborough J., Dioskourides of Anazarbos, EANS 271-273
Scarborough J., Oreibasios of Pergamon, EANS 595-596
Schor A.M., Theodoret’s People. Social Networks and Religious Conflict in Late Roman Syria, Berkeley – London 2011 (Crossref)
Schiefskyego M.J., Commentary, w: Hippocrates, On Ancient Medicine, transl., introd., comm. M.J. Schiefsky, Leiden – Boston 2005
Segal Ch., The Raw and the Cooked in Greek Literature. Structure, Values, Metaphor, „The Classical Journal” 69 (1974) 289-308
Shaw T.M., The Burden of the Flesh. Fasting and Sexuality in Early Christianity, Minneapolis 1998
Smith W.D., Erasistratus’s Dietetic Medicine, „Bulletin of the History of Medicine” 56 (1982) 398-409
Sturtevant E.L., History of Celery, „The American Naturalist” 20 (1886) 599-606 (Crossref)
Szczur P., Problematyka społeczna w późnoantycznej Antiochii na podstawie nauczania homiletycznego Jana Chryzostoma, Lublin 2008
Talbot A.-M., Mealtime in Monasteries. The Culture of the Byzantine Refectory, w: Eat, Drink and Be Merry (Luke 12:19). Food and Wine in Byzantium. Papers of the 37th Annual Spring Symposium of Byzantine Studies, in Honour of Professor A.A.M. Bryer, ed. L. Brubaker – K. Linardou, Aldershot 2007, 109-125
Teall J.L., The Byzantine Agricultural Tradition, DOP 25 (1971) 35-59 (Crossref)
Temkin O., Galenism. Rise and Decline of a Medical Philosophy, Ithaca – London 1973
Theodoretus, Historia religiosa, PG 82, 1283-1496, Teodoret biskup Cyru, Dzieje miłości Bożej. Historia mnichów syryjskich, tłum. K. Augustyniak, wstęp E. Wipszycka – K. Augustyniak, ŹM 7, Kraków 2011
Thorndike L., Galen. The Man and His Times, „The Scientific Monthly” 14 (1922) 83-93
Toledo-Pereyra L.H., Galen’s Contribution to Surgery, „Journal of the History of Medicine and Allied Sciences” 28 (1973), 357-375 (Crossref)
Toussaint-Samat M., Historia naturalna i moralna jedzenia, przeł. A.B. Matusiak – M. Ochab, Warszawa 2008, 218-225
Touwaide A., Magnus of Ephesos, EANS 519-520
Urbainczyk Th., Theodoret of Cyrrhus. The Bishop and the Holy Man, Ann Arbor 2002 (Crossref)
Vööbus A., History of Asceticism in the Syrian Orient. A Contribution to the History of Culture in the Near East, II-III: Early Monasticism in Mesopotamia and Syria, Louvain 1960-1988
Ware K., The Way of the Ascetics. Negative or Affirmative?, w: Asceticism, ed. V.L. Wimbush – R. Valantasis, New York – Oxford 1995
White K.D., Cereals, Bread and Milling in the Roman World, w: Food in Antiquity, ed. J. Wilkins – D. Harvey – M. Dobson, Exeter 1995, 38-43
Wilkins J., Athenaeus the Navigator, „The Journal of Hellenic Studies” 128 (2008) 132-152 (Crossref)
Wilkins J., The Boastful Chef. The Discourse of Food in Ancient Greek Comedy, Oxford 2000
Wipszycka E., Wstęp. Charakter i formy ascetyzmu syryjskiego, w: ŹM 7, 9-36
Wyszomirski S., Wstęp, w: Apicjusz, O sztuce kulinarnej. Ksiąg dziesięć, tłum. I. Mikołajczyk – S. Wyszomirski, Toruń 2012, 3-17
Zohary D. – Hopf M., Domestication of Plants in the Old Worlds. The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe and the Nile Valley, Oxford 1993
Uniwersytet Łódzki
Uniwersytet Łódzki
Uniwersytet Łódzki
Uniwersytet Łódzki
Licencja
Artykuły w czasopiśmie objęte są licencją Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0). Autorzy i użytkownicy mogą korzystać z utworów na licencji CC-BY-ND od roku 2018. Dla wcześniejszych publikacji prawa autorskie są udostępnione na prawach dozwolonego użytku zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.