Wschodnie patriarchaty wobec sporu dotyczącego tytułu „patriarcha ekumeniczny”
Teresa Wolińska
Uniwersytet Łódzki , PolskaAbstrakt
The struggle for primacy in the Universal Church was first started between Rome and Alexandria, but in the middle of 5th Century it was Constantinople that became the most important rival of Rome. The increasing position of the Constantinopolitan bishop was caused by the fact that at the turn of the 4th century the city became capital of the Empire. So, it was the emperor’s interest to give to the bishop of their capital the same rights as those of the bishops of the Old Rome. The growing importance and authority of Constantinopolitan bishops reflected the needs and natural evolution, so it was easily accepted in the Eastern part of the Empire. It was confirmed by the decisions of the two ecumenical councils and by imperial legislation. Hence, the bishops of Constantinople became the most important ones in the East. They rejected papal aspirations to control the whole Church. Popes opposed the growing authority of their rivals in Constantinople. They started to act as St. Peter’s successors and tried to obtain independence from secular authorities. Despite their efforts, the importance of bishops of Constantinople was still increasing. The argument concerning the title of „ecumenical patriarch” was a part of that struggle. Its beginning dates back to the year 483 when pope Felix protested against addressing Accacius, the bishop of Constantinople „ecumenical”. The argument became even more fierce during the pontificates of Pelagius II and Gregory the Great. They both fought against the title used by the patriarchs of Constantinople – John IV the Faster and Cyriacus. Gregory translated the controversial title as „universalis” or „solus” and tried to mount an alliance to fight it. He appealed to Eutychios, the patriarch of Alexandria and to the patriarch of Antioch – Anastasios. The predecessor of the latter, patriarch also named Gregory, just like the pope, did not take part in the argument, but he was in a way cause the cause of it, as the title had been used in the documents from just his trial that were sent to Rome. For Gregory using the title in relation just to the patriarchs of Constantinople sounded diminishing for other bishops. According to the pope, using the title by the patriarchs of Constantinople implied that they would subject other patriarchs and consequently would demand power over the whole Church. Gregory counted that due to that, other patriarchs, particularly those of Antioch and of Alexandria would support him in the argument. He kept writing to both Eulogius and Anastasius. He relied on them the more that he knew both personally and with Eulogius he was even befriended. To his disappointment, both patriarchs kindly refused their support. The problems they had were more important than the question of someone’s title. They felt they might need support from the Byzantine emperor as well as from the patriarch of Constantinople in the struggle with heretics on their own territory and absolutely did not feel threatened by the growing position of the fellow-bishop. Besides, it seems they quite did not understand what the whole problem was about. Consequently, the lack of support from eastern patriarchs and the negative opinion of emperor Maurice resulted in Gregory’s defeat in the argument.
Słowa kluczowe:
wschodnie patriarchaty, patriarcha ekumenicznyBibliografia
Adeney W.F., The Greek and Eastern Churches, Clifton 1965
Afanassieff N., La doctrine de la primauté, „Istina” 4 (1957)
Agapius Mabbugensis, Historia universalis
Anastasius Antiochenus, Compendiaria orthodoxae fidei explicatio, PG 89
Anastasius Antiochenus, De nostris rectis dogmatibus ve¬ritatis orationes quinque, PG 89
Anastasius Antiochenus, Fragmenta, PG 89
Anastasius Antiochenus, Sermones quatuor, PG 89
Anastasius Bibliothecarius, Interpretatio Chronologiae Sancti Nicephori, PL 129
Anonymus Auctor, Chronicon ad annum Christi 1234 pertinens
Atiya A.S., Historia Kościołów wschodnich, tłum. S. Jakobielski i in., Warszawa 1978
Batiffol P., Cathedra Petri: études d’histoire ancienne de l’Église, Unam sanctam 4, Paris 1938
Batiffol P., Papa, sedes apostolica, apostolatus, RivAC 5 (1925) 99-116
Baynes N.H., Alexandria and Constantinople: A Study in Ecclesiastical Diplomacy, w: tenże, Byzantine Studies and other Essays, London 1955
Beda Venerabilis, Historia ecclesiastica gentis Anglorum
Besse J.C., La suprématie romaine dans la collection Anselmo dedicata, „L’Anné Canonique” 8 (1963)
Boesch Gajano S., Gregorio Magno. Alle origini del Medioevo, Sacro/Santo, NS 8, Roma 2004
Bréhier L. – Aigrain R., Grégoire le Grand, les États barbares et la conquête arabe: (590-757), Histoire de l’Église depuis origines jusqu’à nos jours 5, Paris 1947
Bury J.B., A History of the Later Roman Empire from Arcadius to Irene (395 A.D. to 800 A.D.), I, London 1889
Camelot P.T., St. Cyprien et la primauté, „Istina” 4 (1957) 421-434
Cange Ch. du F. Du, Glossarium mediae et infimae latinitatis, editio nova aucta pluribus verbis aliorum scriptorum a L. Favre, t. 6: O-Q, Paris 1938
Caspar E., Primatus Petri: eine philologisch-historische Untersuchung über die Ursprünge der Primatslehre, Weimar 1927
Chronologia consularis et caesarea Romanorum et pontificia Judaeorum PL 127
Chrysos E., Byzantine diplomacy, A.D. 300-800: means and ends, w: Byzantine Diplomacy. Papers from the Twenty-Fourth Spring Symposium of Byzantine Studies, Cambridge 1990
Clerq C. de, Les conciles de Constantinople de 326 à 715, „Apollinaris” 34 (1961)
Coman I.G., Grégoire le Grand et les Églises illyro-thraco-daco-romains, w: Grégoire le Grand (Chantilly, Centre culturel Les Fontaines, 15-19 septembre 1982,) actes publiés par J. Fontaine – R. Gillet – S. Pellistrandi, Colloques Internationaux du Centre National de la Recherche Scientifique 612, Paris 1986
Concilium Chalcedonense
Congar Y., La collegialité de l’episcopat et la Primauté de l’evêque de Rome, „Angelicum” 47 (1970)
Consolino F.E., Il papa e le regine: potere femminile e politica ecclesiastica nell’epistolario di Gregorio Magno, w: Gregorio Magno e il suo tempo, XIX incontro di studiosi dell’antichità cristiana in col¬laborazione con l’École Française de Rome, Roma, 9-12 maggio 1990, t. 1: Studi storici, SEA 33, Roma 1991
Czuj J., Papież Grzegorz Wielki, Warszawa 1948
Dagens C., L’Église universelle et le monde oriental chez saint Grégoire le Grand, „Istina” 20 (1975)
Dagens C., La „Conversion” de saint Grégoire le Grand, REAug 15 (1968)
Dagron G. – Déroche V., Juifs et chrétiens dans l’Orient du VIIe siècle, „Travaux et Mémoires” 11 (1991)
Daniélou J. – Marrou H.J., Historia Kościoła, t. 1: Od początków do roku 600, tłum. M. Tarnowska, Warszawa 1984
Darrouzès J., Euloge, DHGE XV 1388-1389
Deanesly M., A History of Early Medieval Europe: from 476 to 911, Methuen’s History of Medieval and Modern Europe 1, New York 1956
Devailly F.M., Notes sur l’histoire de l’adjectif Apostolique, MSR 5 (1948) 141-152
Devresse R., Le patriarcat d’Antioche depuis la paix de l’église jusqu’a la conquête arabe, Paris 1945
Downey G., A History of Antioch in Syria from Seleucus to the Arab Conquest, Princeton 1961
Dvornik F., Bizancjum a prymat Rzymu, tłum. M. Radożycka, Warszawa 1985
Dvornik F., Constantinople and Rome, w: The Cambridge Medieval History, IV: The Byzantine Empire, part 1: Byzantium and its Neighbours, ed. by J.M. Hussey, Cambridge 1966
Dvornik F., Pope Gelasius and emperor Anastasius I, BZ 44 (1951) 111-116
Evagrius Scholasticus, HE, PG 86, tłum. S. Kazikowski: Ewagriusz Scholastyk, Historia Kościoła, Warszawa 1990
Evald P. – Hartmann L.M.: Gregorius I Papa, Registrum epistolarum, Bd. 1-2, MGH Epistolae 1-2, Berolini 1957
Fisher E.F., Gregor der Grosse und Byzanz, „Zeitschirft der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte. Kanonische Abteilung” 36 (1950) 15-144
Flusin B., Struktury Kościoła cesar¬skiego, w: Świat Bizancjum, I: Cesarstwo wschodniorzymskie 330-641, red. C. Morrisson, tłum. A. Graboń, Kraków 2007
Frend W.H.C., The Rise of the Monophysite Movement: chapters in the History of the Church in the fifth and six centuries, Cambridge 1972
Gelasius, Ep. 12 ad imperatorem Anastasium, w: Epistolae Romanorum Pontificum genuinae et quae ad eos scriptae sunt a S. Hilario usque ad Pelagium II, t. 1: A S. Hilario usque ad S. Hormisdam: ann. 461-523, recensuit et edidit A. Thiel, Brunsbergae 1868
Gelzer H., Der Streit über den Titel ökumenischen Patriarchen, „Jahrbücher für protes¬tantische Theologie” 13 (1887)
Georgius Cedrenus, Historiarum compendium
Gillet R., Grégoire le Grand, DSp VI 872
Glez G., Primauté du pape, DThC XIII/1, 288
Godding R., Bibliografia di Gregorio Magno (1890/1989), Roma 1990
Goubert P., Patriarches d’Antioche et d’Alexandrie contemporains de S. Grégoire le Grand, REB 25 (1967)
Gregorius Magnus, Homiliae in Evangelia, CCL 141, Inscriptiones christianae urbis Romae septimo saeculo antiquiores, I, ed. I.B. de Rossi, Romae 1861
Gregorius Magnus, Registrum epistularum, ed. D.L. Nordberg, CCL 140-140a, Turnholti 1982
Gregorius Turonensis, Historia Francorum
Grisar H., Der römische Primat nach der Lehre und der Regierung Praksis Gregors des Grossen, ZThK 3 (1879) 665-693
Grisar H., San Gregorio Magno (590-604), trad. da te¬desco di A. de Santi, Roma 1928
Grumel V., Les Regestes des Actes du Patriarcat de Constantinople, I: Les actes des patriarches, fasc. 1: Les regestes de 381 à 715, Le Patriarchat Byzantin I 1/1, Constantinople 1932
Grzegorz Wielki, Listy, I-IV, Warszawa 1954-1955
Herman E., Chalkedon und die Ausgestaltung des konstantinopolitanischen Primats, w: Das Konzil von Chalkedon. Geschichte und Gegenwart, Bd. 2: Entscheidung um Chalkedon, hrsg. von A. Grillmeier – H. Bacht, Würzburg 1979
Herrin J., The Formation of Christendom, Oxford 1987
Honigmann E., Évêques et évêchés monophysites d’Asie antérieure au VIe siècle, CSCO 127. Subsidia 2, Louvain 1951
Horn S., Sedes Apostolica, „Istina” 20 (1975)
Howorth H.H., Saint Gregory the Great, London 1912
Hussey J.M., The Orthodox Church in the Byzantine Empire, Oxford 1986
Isidorus Hispalensis, De viris illustribus
Istavridis V.T., Prerogatives of the Byzantine Patriarchate in Relation with Other Patriarchates, OCA 181, Rome 1968
Iuris ecclesiastici Graecorum historia et monumenta, II: A VI ad IX saeculum, iussu Pii IX Pont. Max. curante I.B. Pitra, Romae 1868
Jalland T.G., The Church and the Papacy, London 1944
Janin R., Anastase, DHGE II 1460
Janin R., Jean IV, DThC VIII/1 828-829
Janin R., La géogra¬phie ecclésiastique de l’Empire Byzantin, partie I: Le siège de Constantinople et le patriarchat oecuménique, t. 3: Les églises et les monastères, Paris 1953
Janssens Y., Les Blus et Verts sous Maurice, Phocas et Héraclius, „Byzantion” 11 (1936)
Joannes Diaconus, Sancti Gregorii Magni Vita
Joannes Ephesinus, Historia ecclesiastica pars tertia, CSCO 106
Joannes Niciensis, Chronica, transl. R.H. Charles: The Chronicle of John, bishop of Nikiou, Oxford 1916
Joannes Zonaras, Epitome historiarum
Kelly J.N.D., Złote Usta. Jan Chryzostom – asceta, kaznodzieja, biskup, tłum. K. Krakowczyk, Bydgoszcz 2001
Kosiński R., Dzieje Nestoriusza, biskupa Konstantynopola w latach 428-431, w: Chrześcijaństwo u schyłku starożytności: studia źródłoznawcze, red. P. Janiszewski – E. Wipszycka – R. Wiśniewski, VII, Warszawa 2008
Laurent V., Le titre du patriarche oecuménique et la signature patriarcale, REB 6 (1948)
Leo I papa, Tomus ad Flavianum
Leszka M.B., Rola duchowieństwa na dworze cesarzy wczesnobizantyńskich, Byzantina Lodziensia 5, Łódź 2000
Lukman F.K., Gregorij Veliki in njegova doba, Celje 1980
Maccarrone M., La dottrina del primato papale del IV al VIII secolo nelle relazioni con le Chiese Orientali, w: Le Chiese nei regni dell’Europa occidentale e i loro rapporti con Roma sino all’800, Settimane di Studio del Centro Italiano di Studi sull’Alto Medioevo 7/2, II, Spoleto 1960, 633-888
Maccarrone M., Il primato del vescovo di Roma nel primo millennio: ricerche e testimonianze, Atti del Symposium storico-teologico (Roma, 9-13 ottobre 1989), a cura di M. Maccarrone, Pontificio Comitato di Scienze Storiche. Atti e Documenti 4, Città del Vaticano 1991
Maccarrone M., „Sedes Apostolica – vicarius Petri”. La perpetuità del primato di Pietro nella sede e nel vescovo di Roma (secoli III-VIII), w: Il primato del vescovo di Roma nel primo millennio
Maccarrone M., Vicarius Christi. Storia del titolo papale, Lateranum NS 18/1-4, Romae 1952
Magi L., La Sede Romana nella corrispondenza degli imperatori e patriarchi bizantini (IV-VII sec.), Bibliothèque de la Revue d’Histoire Ecclésiastique 57, Louvain 1972
Magoulias H.J., Byzantine Christianity. Emperor, Church and the West, Waynebooks 48, Detroit 1982
Markus R.A., Gregory’s the Great Europe, w: tenże, From Augustine to the Gregory the Great: History and Christianity in Late Antiquity, Collected Studies Series 169, London 1983
Markus R.A., Grzegorz Wielki, tłum. P. Nehring, Warszawa 2003
Marot D.H., Les conciles romains de IVe et Ve siècles et le développement de la primauté, „Istina” 4 (1957) 435-462
Maspero J., Histoire de patriarches d’Alexandrie depuis la mort de l’empereur Anastase jusqu’à la réconciliation des Églises jacobites (518-616), Bibliothèque de l’École des Hautes Études. Sciences Historiques et Philologiques 237, Paris 1923
Maxime de Sardes, Le patriarcat oecuménique dans l’Église orthodoxe: étude historique et canonique, trad. du grec par J. Touraille, Théologie Historique 32, Paris 1975
Meyendorff J., La primauté romaine dans la tradition canonique jusqu’à concile de Chalcédoine, „Istina” 4 (1957)
Michael Syrus, Chronica, éd. par J.B. Chabot: Chronique de Michel le Syrien, pa¬triarche jacobite d’Antioche (1166-1199), t. 2 (trad. livres VIII-XI), Paris 1901
Milewski I., Depozycje i zsyłki biskupów w ce¬sarstwie wschodniorzymskim ( lata 325-451), Gdańsk 2008
Monks G.R., The Church of Alexandria and the City’s. Economic Life in the Sixth Century, „Speculum” 28 (1953)
Moynihan J.M., Papal Immunity and Liability in the Writings of the Medieval Canonists, Analecta Gregoriana 120. Series Facultatis Iuris Canonici, sectio B 9, Roma 1961
Nicephorus Callistus Xanthopulus, Enarratio de episcopis Byzantii et de patriarchis omnibus Constantinopolitanis, PG 147
Owen Martin Th., The Twenty-Eight Canon of Chalcedon: A Background Note, w: Das Konzil von Chalkedon. Geschichte und Gegenwart, Bd. 2: Entscheidung um Chalkedon, hrsg. von A. Grillmeier – H. Bacht, Würzburg 1979
Palladius Helenopolitanus, Dialogus de vita S. Johannis Chrysostomi
Panagiōtákos P.I., Ho oikoumenikos patriarchikos thronos tēs Kōnstantinoupoleōs: ekklēsiastikē kai politikē thesis (Le siège oecuménique. Le trône oecuménique de Constantinople), Athēnai 1948
Paret R., Dometianus de Mèlitene et la politique religieuse de l’empereur Maurice, REB 15 (1957) 42-72
Pargoire J., L’Église byzantine de 527 à 847, Bibliothèque de l’Enseignement de l’His¬toire Ecclésiastique, Paris 1923
Patrono C.M., Dei conflitti tra imperatore Mauricio Tiberio e il papa Gregorio Magno, „Rivista di Storia Antica” NS 13 (1909)
Paulus Diaconus, Historia Langobardorum, MGH Scriptores Rerum Longobardicarum et Italicarum 105, 4-5, tłum. I. Lewandowski, Warszawa 1995
Paulus Diaconus, Historia miscellanea
Paulus Diaconus, Vita bea¬tissimi Gregorii papae urbis Romae I, ed. H. Grisar, ZKTh 11 (1887)
Photius, Bibliotheca, ed. R. Henry: Photius, Bibliothèque, I, Paris 1959, tłum. O. Jurewicz: Focjusz, Biblioteka, I, Warszawa 1986
Potz R., Patriarch und Synode in Konstantinopel: das Verfassungsrecht des ökumenischen Patriarchates, Kirche und Recht 10, Wien 1971
Przekop E., Rzym a katolickie patriarchaty Wschodu w pierwszym tysiącleciu, PK 17 (1974) 207- 226
Przekop E., Wschodnie patriarchaty starożytne (IV-X w.), Warszawa 1984
Przekop E., Zarys historyczny instytucji patriarchatu w Kościele wschodnim w pierw¬szym tysiącleciu, PK 16 (1973)
Quien M. Le, Oriens Christianus, t. 1, Parisiis 1740
Rahner H., Kościół i państwo we wczesnym chrześcijaństwie, tłum. M. Radożycka – J. Radożycki, Warszawa 1986
Richards J.H., Il console di Dio. La vita e i tempi di Gregorio Magno, trad. di R. Aiazzi, Firenze 1984
Runciman S., Teokracja bizantyńska, przeł. M. Radożycka, Warszawa 1982
Rush A.C., Gregory I (the Great), w: New Catholic Encyclopedia, t. 6, New York 1967
Sotomayor M., El rechazo radical del titulo de „papa universal” por parte de Gregorio Magno, w: Dalla Chiesa antiqua alla Chiesa moderna, Miscellanea per il Cinquantesimo della Facoltà di Storia Ecclesiastica della Pontificia Università Gregoriana, a cura di M. Fois – V. Monachino – F. Litva, Miscellanea Historiae Pontificiae 50, Roma 1983, 57-77
Stein E., Le développement du pouvoir patriarcal du siège de Constantinople jusqu’au concile de Chalcédoine, „Le Monde Slave” NS 3 (1926) nr 4, 80-108
Stephanou P., Sedes Apostolica, Regia Civilis, OCP 33 (1967)
Stiernon D., Interprétations, résistances et opposition en Orient, w: Il primato del ves¬covo di Roma nel primo millennio
Straw C.E., Gregory the Great. Perfetiom in Imperfection, The Transformation of the Clasical Heritage 14, Berkeley 1988
Strotmann D.T., L’évêque dans la tradition orientale, w: L’épiscopat et l’Église universelle, dir. Y. Congar – B.D. Depuy, préface de A.M. Charue, Unam Sanctam 39, Paris 1962, 314-322
Szczur P., Przyczyny wyboru i depozycji Jana Chryzostoma z urzędu biskupa Konstantynopola (Próba reinterpretacji przekazów historycznych), VoxP 26 (2006) t. 49, 613-631
Tarducci T., Storia di San Gregorio Magno e il suo tempo, Roma 1909
Theophanes, Chronographia
Theophylactus Simocatta, Historiae
Tropeau G., Kościoły i chrześcijanie na obszarze Wschodu muzułmańskiego, w: Biskupi, mnisi i cesarze: 610-1054, red. G. Dagron – P. Riché – A. Vauchez, tłum. M. Żurowska i in., Historia Chrześcijaństwa: Religia, Kultura, Polityka 4, Warszawa 1999
Tuilier A., Grégoire le Grand et le titre de patriarche oecuménique, w: Grégoire le Grand
Tuillier A., Le sens d’adjective oikoumenikos dans la tradition patristique et dans la tradition byzantine, StPatr 7 (1966) 413-424
Ullmann W., Leo I and the Theme of the Papal Primacy, JTS 11 (1960) 25-51
Ullmann W., The growth of papal government in the Middle Ages. A study in the ideological relation of clerical to lay power, London 1962
Vailhé S., Saint Grégoire le Grand et le titre de patriarche oecuménique, EO11 (1908) 161-171
Vancourt R., Patriarchats, DThC X/2 2269
Wessel S., Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy. The Making of a Saint and of a Heretic, Oxford 2004
Widuch H.J., Konstantynopol stolicą ekumenicznego patriarchatu (325-870), Studia z Prawa Kościelnego 1, Katowice 1988
Wipszycka E., Wstęp, w: Ewagriusz Scholastyk, Historia Kościoła, tłum. S. Kazikowski, Warszawa 1990
Włodarski S., Historia papiestwa. Tom pierwszy do 1073 r., Warszawa 1964
Wolińska T., Gregory in Constantinople as a Responsalis of Pope Pelagius II, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 56 (1996) 113-136
Wolińska T., Spór o tytuł patriarchy ekumenicz¬nego pomiędzy papieżem Grzegorzem Wielkim a biskupami Konstantynopola w świetle walki o prymat w Kościele powszechnym, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 48 (1993) 95-126
Wolińska T., Stosunki papieża Grzegorza Wielkiego z dworem cesarskim i administracją bizantyńską, Piotrków Trybunalski 1998
Zakrzewski K., Dzieje Bizancjum, Warszawa 1938 = Wielka Historia Powszechna, t. 4: Wieki średnie, cz. 1: Bizancjum i wczesne średniowiecze, Warszawa 1938
Zananiri G., Histoire de l’Église byzantine, préface de S. É. le Cardinal Tisserant, Paris 1954
Андреев И., Константинопольские патриархи от времени Халкидонского собора до Фотия, Cергиев Посад 1895
Вязигин A.C., Папа Григорий Великий как церковно-исторический деятель, Харьков 1908
Кулаковскій Ю.A., Исторія Византіи, t. II: 518-602, Кіевъ 1912
Успенский Ф.И., Церковно-политическая деятель¬ность Папы Григория I – Двоеслова, Казань 1901
Uniwersytet Łódzki
Licencja
Artykuły w czasopiśmie objęte są licencją Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0). Autorzy i użytkownicy mogą korzystać z utworów na licencji CC-BY-ND od roku 2018. Dla wcześniejszych publikacji prawa autorskie są udostępnione na prawach dozwolonego użytku zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.