Poza psychologię głębi – dyskurs biblijny w świetle social-scientific criticism

Amadeusz Citlak

Instytut Psychologii, Polska Akademia Nauk , Polska
https://orcid.org/0000-0001-6550-1891


Abstrakt

Artykuł prezentuje najważniejsze trendy i osiągnięcia dynamicznie rozwijającej się w ostatnich latach psychologicznej interpretacji tekstu biblijnego. Głównym celem jest jednak propozycja wyjścia poza kontrowersyjny, choć niezwykle ciekawy, nurt badań z perspektywy psychologii głębi, który całkowicie zdominował psychological biblical criticism w XX w. Punkt ciężkości pada więc na dobrze zweryfikowane teorie psychologiczne (szczególnie psychologii społecznej i poznania społecznego), które cieszą się powszechnym uznaniem wśród psychologów, a które wydają się istotnie wzbogacać warsztat pojęciowy współczesnego biblisty i pozwalają lepiej zrozumieć specyfikę świata społecznego autorów ksiąg biblijnych. Psychological biblical criticism może stanowić wartościową i użyteczną metodę we współczesnej biblistyce, musi jednak wyjść poza ograniczenia wynikające z zastosowania samej psychologii głębi.

Słowa kluczowe:

psychological biblical criticism, psychologia biblijna, psychologia głębi, psychologia społeczna, psychologia poznania społecznego

Anderson, P.N., „The Origin and Development of the Johannine Egō Eimi Sayings in Cognitive-Critical Perspective”, Journal for the Study of the Historical Jesus 9 (2011) 139–206.

Baker, C.A., Identity, Memory, and Narrative in Early Christianity. Peter, Paul, and Recategorization in the Book of Acts (Eugene, OR: Pickwick 2011).

Baker, C.A., „Social Identity Theory and Biblical Interpretation”, Biblical Theology Bulletin 42 (2012) 129–138.

Bartnicki, R. – Kłosek, K., Metody interpretacji Nowego Testamentu (Kraków: Petrus 2014).

Batten, A.J., „The Letter of Jude and Graeco-Roman Invective”, Hervormde Teologiese Studies 70/1 (2014) 1–9.

Beck, J.T., Outlines of Biblical Psychology (Edinburgh: Clark 1877).

Berger, K., Historische Psychologie des Neuen Testaments (Stuttgart: Katholisches Bibelwerk 1991).

Bering, J.M., „The Existential Theory of Mind”, Review of General Psychology 6 (2002) 3–24.

Blachowicz, J., „Monotheism and the Spirituality of Reason”, Zygon 37/2 (2002) 511–529.

Boski, P., Kulturowe ramy zachowań społecznych (Warszawa: Academica – PWN 2009).

Brown, R.J. – Tajfel, H. – Turner, J.C., „Minimal Group Situations and Intergroup Discrimination”, European Journal of Social Psychology 10 (1980) 399–414.

Brueggemann, W., „Stereotype and Nuance: The Dynasty of Jehu”, The Catholic Biblical Quarterly 70 (2008) 16–28.

Citlak, A., „Problem nadróżnicowania językowego w dokumentach historycznych”, Studia Psychologiczne 52/2 (2014) 40–56.

Citlak, A., „O możliwościach psychologicznej analizy tekstów antycznych (Żydzi i chrześcijanie w ilościowej analizie ewangelii)”, Meander 70 (2015) 79–96.

Citlak, A., Relacje społeczne świata antycznego w świetle teorii kratyzmu. Psychologia historyczno-kulturowa w szkole lwowsko-warszawskiej (Warszawa: Instytut Psychologii PAN 2016).

Citlak, A., „Psychologia historyczna tekstu antycznego (biblijnego) – Eugena Drewermanna tiefenpsychologische Auslegung”, Interpretacja tekstu antycznego – inspiracje (red. A. Citlak) (Kraków: Libron 2017) 59–76.

Citlak, A., „Linguistic Image of the Non-Christian Jews in Early Christian Narratives as a Function of Inter-Group Conflict”, Studia Religiologica 52/2–3 (2019) 165–176, 251–264.

Commission biblique pontificale, „L’Interprétation de la Bible dans l’Église”, Biblica 74/4 (1993) 451–528.

Cromhout, M., „Identity Formation in the New Testament”, Hervormde Teologiese Studies 65/1 (2009) 1–13.

Czachesz, I., Cognitive Science and the New Testament. A New Approach to Early Christian Research (Oxford: Oxfrod University Press 2017).

Czajkowski, M., Egzystencjalna lektura Biblii (Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL 1993).

Delitzsch, F., System der biblischen Psychologie (Leipzig: Dörffling & Francke 1855).

Drewermann, E., Tiefenpsychologie und Exegese (Olten: Walter 1985) I–II.

Drewermann, E., Strukturen des Bösen. I. Die jahwistische Urgeschichte in psychoanalytischer Sicht (Padeborn: Schöningh 1988).

Dymkowski, M., „O uniwersalności teorii psychologii społecznej”, Psychologia Społeczna 2 (2007) 249–261.

Ellens, J.H. – Rollins, W.G. (red.). Psychology and the Bible. A New Way to Read the Scriptures (Westport, CT: Praeger 1999–2004) I–IV.

Elliott, J.H., Conflict, Community, and Honor. 1 Peter in Social-Scientific Perspective (Eugene, OR: Wipf & Stock 2007).

Elliott, J.H., „From Social Description to Social-Scientific Criticism. The History of a Society of Biblical Literature Section 1973–2003”, Biblical Theology Bulletin 38 (2008) 26–36.

Esler, P.F., The First Christians in their Social Worlds. Social-scientific Approaches to New Testament Interpretation (New York – London: Routledge 1994).

Esler, P.F., „Intergroup Conflict and Matthew 23: Towards Responsible Historical Interpretation of a Challenging Text”, Biblical Theology Bulletin 45/1 (2015) 38–59.

Fletcher, M.S., The Psychology of the New Testament (New York: Hodder & Stoughton 1912).

Freud, S., „Czynności natrętne a praktyki religijne”, S. Freud, Charakter i erotyka (Warszawa: Wydawnictwo

KR 1996) 5–14.

Freud, Z., „Totem i Tabu”, Z. Freud, Człowiek, religia, kultura (Warszawa: Książka i Wiedza 1967) 25–146.

Freud, Z., „Przyszłość pewnego złudzenia”, Z. Freud, Człowiek, religia, kultura (Warszawa: Książka i Wiedza 1967) 147–199.

Gray, K. – Young, L. – Waytz, A., „Mind Perception Is the Essence of Morality”, Psychological Inquiry 23/2 (2012) 101–124.

Grün, A., Bilder von Seelsorge. Biblische Modelle einer therapeutischen Pastoral (Mainz: Grünewald 1991).

Hakola, R., „Social Identities and Group Phenomena in Second Temple Judaism”, Explaining Christian Origins and Early Judaism. Contributions from Cognitive and Social Science (red. P. Luomanen– I. Pyysiäinen – R. Uro) (Leiden: Brill 2007) 259–276.

Hakola, R., „Social Identity and a Stereotype in the Making: The Pharisees as Hypocrites in Matt 23”, Identity Formation in the New Testament (red. B. Holmberg – M. Winnige) (Wissenschaftliche Untersuchungen zum Neuen Testament 227; Tübingen: Mohr Siebeck 2008) 121–139.

Hakola, R., „The Burden of Ambiguity: Nicodemus and the Social Identity of the Johannine Christians”, New Testament Studies 55 (2009) 438–455.

Heyden, H., „Religious Cognition as Social Cognition”, Studia Religiologica 48/4 (2015) 301–312.

Hofstede, G., Culture’s Consequences. Comparing Values, Behaviors, Institutions and Organizations across Nations (Thousand Oakes, CA: Sage 2001).

Holmberg, B. – Winninge, M. (eds.), Identity formation in the New Testament (Tübingen: Mohr Siebeck 2008).

Horrell, D.G., „Social Sciences Studying Formative Christian Phenomena: A Creative Movement”, Handbook of Early Christianity. Social Science Approaches (red. A. Blasi – J. Duhaime – P.-A. Turcotte) (Walnut Creek, CA: AltaMira Press 2002) 3–28.

Jung, C.G., „Odpowiedź Hiobowi”, C.G. Jung, Psychologia a religia Wschodu i Zachodu (tł. R. Reszke) (Warszawa: Wydawnictwo KR 2005) 553–758.

Jung, C.G., Archetypy i symbole. Pisma wybrane (tł. J. Prokopiuk) (Warszawa: Czytelnik 1976).

Jung, C.G., Archetypy i nieświadomość zbiorowa (tł. R. Reszke) (Warszawa: Wydawnictwo KR 2011).

Ketola, K., „A Cognitive Approach to Ritual Systems in First-Century Judaism”, Explaining Early Judaism and Christianity. Contributions from Cognitive and Social Science (red. P. Luomanen – I. Pyysiainen – R. Uro) (Leiden: Brill 2007) 95–114.

Kille, D.A., „Unconsciously Poisoning the Roots: Psychological Dynamics of the Bible in Jewish/Christian Conflict”, Pastoral Psychology 53/4 (2015) 291–301.

Lamp, J.S., „Is Paul Anti-Jewish? Testament of Levi 6 in the Interpretation of 1 Thessalonians 2:13-16”, The Catholic Biblical Quarterly 65/3 (2003) 408–427.

László, J. et al., „Narrative Language as an Expression of Individual and Group Identity: The Narrative Categorical Content Analysis”, Sage Open 3 (2013) 1–12.

Liu, J.H. – László, J., „A Narrative Theory of History and Identity: Social Identity, Social Representations, Society and the Individual”, Social Representations and Identity. Content, Process, and Power (red. G. Moloney – I. Walker), (London: Palgrave Macmillan 2007) 85–107.

Lohfink, G. – Pesch, R., Tiefenpsychologie und keine Exegese. Eine Auseinandersetzung mit Eugen Drewermann (Stuttgart: Katholisches Bibelwerk 1987).

Luomanen, P. – Pyysiainen, I. – Uro, R. (red.), Explaining Early Judaism and Christianity. Contributions from Cognitive and Social Science (Leiden: Brill 2007).

Macpherson, D., „The Politics of Preaching the Promised Land for the Canaanites”, Political Theology 10/1 (2009) 71–84.

Markus, H.R. – Kitayama, Sh., „Culture and the Self: Implications for Cognition, Emotion, and Motivation”, Psychological Review 98/2 (1991) 224–253.

Martin, L., „The Promise of Cognitive Science for the Study of Early Christianity”, Explaining Early Judaism and Christianity. Contributions from Cognitive and Social Science (red. P. Luomanen – I. Pyysiainen – R. Uro) (Leiden: BRILL 2007) 35–56.

Matsumoto, D.R. – Juang, L., Psychologia międzykulturowa (Gdańsk: GWP 2007).

Miller, D.L., Jung and the Interpretation of the Bible (New York: Continuum 1997).

Nebreda, R., Christ Identity. A Social-Scientific Reading of Philippians 2,5-11 (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht 2011).

Nisbett, R., Geografia myślenia (Sopot: Smak Słowa 2009).

Pilch, J. (red.), Social Scientific Models for Interpreting the Bible. Essays by the Context Group in Honor of Bruce J. Malina (Biblical Interpretation Series 53; Leiden: Brill 2001).

Rollins, W.G., Soul and Psyche. The Bible in Psychological Perspective (Minneapolis, MN: Fortress 1999).

Rollins, W.G. – Kille, A.D. (red.), Psychological Insight into the Bible (Grand Rapids, MI – Cambridge: Eerdmanns 2007).

Roos, M., F., Fundamenta psychologiae ex sacra Scriptura sic collecta (Tübingen: Fuessi 1769).

Rossano, M.J., „The Religious Mind and the Evolution of Religion”, Review of General Psychology 10/4 (2006) 346–364.

Rubinkiewicz, R. (red.), Interpretacja Biblii w Kościele. Dokument Papieskiej Komisji Biblijnej z komentarzem biblistów polskich (Rozprawy i Studia Biblijne 4; Warszawa: Vocatio 1999).

Schwartz, S.H., „A Theory of Cultural Values and Some Implications for Work”, Applied Psychology 48/1 (1999) 23–47.

Schwartz, S.H. – Sagiv, L., „Identifying Cultures Specifics in the Content and Structure of Values”, Journal of Cross-Cultural Psychology 26/1 (1995) 92–116.

Spiegel, Y. (red.), Psychoanalytische Interpretationen biblischer Texte (München: Kaiser 1972).

Suchy, J., „Podejście psychologiczne i psychoanalityczne w egzegezie biblijnej”, Collectanea Theologica 66/1 (1996) 55–64.

Tajfel, H., Social Identity and Intergroup Relations (Cambridge: Cambridge University Press 1982).

Tajfel, H., „Stereotypy społeczne i grupy społeczne”, Studia Psychologiczne 20/2 (1982) 5–25.

Tajfel, H. – Billig, M., „Social Categorization and Similarity in Intergroup Behavior”, European Journal of Social Psychology 3 (1973) 27–52.

Tajfel, H. – Turner, J.C, „The Social Identity Theory of Intergroup Behavior”, Psychology of Intergroup Relation (red. W. Austin – S. Worchel) (Monterey, CA: Brooks – Cole 1986) 33–47.

Theissen, G., Psychologische Aspekte der paulinischen Theologie (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht 1983).

Theissen, G., Erleben und Verhalten der ersten Christen. Eine Psychologie des Urchristentums (Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus 2007).

Theissen, G. – von Gemünden, P. (red.), Erkennen und Erleben. Beiträge zur psychologischen Erforschung des frühen Christentums (Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus 2007).

Tremlin, T., Minds and Gods. The Cognitive Foundations of Religion (Oxford: Oxford University Press 2010).

Triandis, H.C., Individualism and Collectivism (Boulder, CO: Westview Press 1995).

Turner, J.C., Rediscovering the Social Group: Self-Categorization Theory (New York: Blackwell 1987).

Turner, J.C., „Towards a Cognitive Redefinition of the Social Group”, Social Identity and Intergroup Relations (red. H. Tajfel) (Cambridge: Cambridge University Press 1992) 15–39.

Wierzbicka, A., Słowa-klucze. Różne języki – różne kultury (Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego 2007).

Wolff, H., Jesus der Mann. Die Gestalt Jesu in tiefenpsychologischer Sicht (Stuttgart: Radius 1984).

Pobierz

Opublikowane
2021-01-28


Citlak, A. (2021). Poza psychologię głębi – dyskurs biblijny w świetle social-scientific criticism. The Biblical Annals, 11(1), 121–139. https://doi.org/10.31743/biban.10655

Amadeusz Citlak 
Instytut Psychologii, Polska Akademia Nauk https://orcid.org/0000-0001-6550-1891



Licencja

1. Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994r., autor publikacji przekazuje autorskie prawa majątkowe dotyczące składanego dzieła wydawcy czasopisma the Biblical Annals. Przeniesienie praw autorskich do składanego dzieła następuje na wszystkich polach eksploatacji, w szczególności tych wymienionych w art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:

  • W zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu – wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy dzieła, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową.
  • W zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami , na których dzieło utrwalono – wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy.
  • W zakresie rozpowszechniania utworu w sposób inny niż określony w pkt. 2 – publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie utworu, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

2. Za zgodą redakcji czasopisma opublikowane artykuły w Biblical Annals mogą być przedrukowywane w innych publikacjach.

3. Redakcja publikuje teksty on line na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 - Międzynarodowe (CC BY 4.0).