Między polityką a orientalistyką. Ahmet Zeki Velidi Togan (1890-1970)
Abstrakt
Ahmet Zeki Velidi Togan, znany także jako Ahmetzeki Walidow, to turecki działacz polityczny i uczony pochodzenia baszkirskiego, związany do lat trzydziestych dwudziestego wieku z ruchem narodowym Baszkirów. Celem artykułu jest próba przedstawienia tej wielowymiarowej, mało znanej w Polsce postaci, istotnej zarówno w polityce, jak i w orientalistyce. Jako polityk Velidi Togan podejmował próby współpracy z rozmaitymi siłami, które mogły zagwarantować Baszkirom jeśli nie niepodległość, to przynajmniej autonomię – powodowało to fluktuacje w jego stanowisku wobec władzy radzieckiej. Szybko jednak przekonał się, że tendencjom muzułmańskim, których był przedstawicielem, nie będzie po drodze z władzami Rosji. Mimo to nazywany bywa ojcem rosyjskiego federalizmu. Poglądy polityczne, społeczne i religijne Velidiego Togana, określane w latach dwudziestych dwudziestego wieku jako walidowszczyzna (jedna z form „odchylenia nacjonalistycznego”) bywają rozmaicie interpretowane we współczesnej Rosji, co wpływa na skrajne opinie o nim jako baszkirskim ideologu i polityku, do dziś budzącym kontrowersje. Po zerwaniu z bolszewikami kontynuował swoją działalność początkowo na terenie Turkiestanu, a następnie Turcji, gdzie również nie wszystkie jego opinie akceptowane były przez władze. Naukowo Velidi Togan związany był głównie z Uniwersytetem w Istambule, a przed wojną czasowo z uczelniami w Austrii (uzyskał doktorat na Uniwersytecie Wiedeńskim) i w Niemczech (w Bonn i Getyndze). Działalność naukowa Velidiego Togana i jej wartość nie podlegały nigdy dyskusji. Jego badania obejmowały przede wszystkim kwestie historyczne. Jest on autorem wielu ważnych prac z zakresu historii ludów turkijskich i metodologii historii. Do najważniejszych jego osiągnięć w tym zakresie należy także odkrycie w Meszhedzie rękopisu dziesięciowiecznej relacji z podróży arabskiego podróżnika Ibn Faḍlāna do państwa Bułgarów Nadwołżańskich. Warto także zwrócić uwagę na polskie wątki w biografii uczonego, który był związany z międzywojennym nurtem polskiego prometeizmu.
Słowa kluczowe:
Velidi Togan, polityka, orientalistyka, Turcja, Baszkiria, RosjaBibliografia
Abdurakhmanov, Makhamadzhon. Nauchnaya deyatelnost’ A.Z. Validova v Turkestanie. Tashkent: Fan, 2004.
Akhmadiyev, Rif B. “Masshtab lichnosti geroya i drama-trilogiya.” Vestnik Bashkirskogo Universiteta 21, no. 2 (2016): 426–30.
Akhmanov, Irek G., ed. Istoriya Bashkortostana s drevneyshikh vremion do nashykh dney v dvukh tomakh. Ufa: Kitap, 2004.
Baykara, Tundzher. Zaki Validi Togan. Translated by Ramil M. Bulgakow and Amir M. Juldashbayev. Ufa: Kitap, 1998.
Bergdolt, Friedrich. Der geistige Hintergrund des türkischen Historikers Ahmet Zeki Velidi Togan nach seinen Memoiren. Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 1981.
Bernath, Mathias, and Felix von Schroeder, eds. Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, s.v. “Köprülü, Mehmed Fuad” (by Friedrich Karl Kienitz). Vol. 2. München: Oldenburg, 1976.
Berta, Árpád. “Tatar and Bashkir.” In The Turkic Languages. Edited by Lars Johanson and Éva Á. Csató. London and New York: Routledge, 1998.
Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, Leibniz-Institut für Ost- und Südost- Europaforschung, s.v. “Köprülü, Mehmed Fuad” (by Friedrich Karl Kienitz). https://www.biolex.ios-regensburg.de/BioLexViewview.php?ID=1177.
Borisenok, Juriy, and Aleksandr Shishkov. “Zaki Validov. Stepnyi wolk, otets russkogo federalizma.” Profil. https://profile.ru/archive/zaki-validov-stepnoy-volkotecrusskogo-federalizma-103711/.
Chainskyi, Iurii. Walka za kulisami dyplomacji międzywojennej: Turcja w polskiej polityce prometejskiej w latach 1918-1932. Warszawa: Studium Europy Wschodniej UW, 2020.
Chazbijewicz, Selim. “Ideologie muzułmanów polskich 1918-1939.” Rocznik Tatarów Polskich 1 (1993): 15–42.
———. “Tatarska myśl filozoficzna, społeczna i teologiczna w II połowie XIX wieku: Szihabuddin Mardżani (1818-1899) i jego twórczość.” Test, no. 5 (1996): 112–21.
Cwiklinski, Sebastian. “Między młotami a kowadłem, czyli o sytuacji językowej w Baszkirii.” Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis 125 (2008): 41–50.
Czerwiński, Grzegorz. Sprawozdania z podróży muftiego Jakuba Szynkiewicza: Źródła, omówienie, interpretacja. Białystok: Książnica Podlaska, 2013.
Dziekan, Marek M. “Niezwykłe dzieje pierwszych edycji ‘Kitāb’ Ibn Fad.lāna. Orientalistyka i polityka w połowie XX w.” Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, no. 2 (2023) (forthcoming).
The Encyclopaedia of Islam, s.v. “Bashdjirt (Bashkurt)” (by Zeki Velidi Togan). Vol. 1.1. Leiden: Brill, 2001. CD-ROM.
The Encyclopaedia of Islam, s.v. “Enwer Pasha” (by Dankwart A. Rustow). Vol. 1.1. Leiden: Brill, 2001. CD-ROM.
Encyklopedia historyczna świata, s.v. “Kazachstan” (by Jerzy Hauziński). Vol. 11. Edited by Marek M. Dziekan. Kraków: Opres, 2002. Erdoğdu, Teyfur. “The Impact of Zeki Velidi Togan (1890-1970) on Turkish Politics.” In Proceedings of the 3rd International Symposium: Islamic Civilization in the Volga-Ural Region. Edited by Halit Eren, Ayna Akseroğlu, and Narkes Khubbitdinova. Istanbul: Research Centre for Islamic History, Art and Culture, 2010.
van Ess, Josef. Im Halbschatten: Der Orientalist Hellmut Ritter (1892-1971). Wiesbaden: Harrasowitz, 2013.
Farkhshatov, Marsil N. “Ahmet-Zeki Validi Togan and the Travel Accounts of Ahmad ibn Fadlan.” St. Petersburg Annual of Asian and African Studies 1 (2012): 15–37.
Irnazarov, Rashit I. “Sotsiologicheskoye naslediye Achmet-Zaki Validi Togana.” Problemy Vostokovedeniya, no. 4 (2012): 19–24.
Iskhakov, Salavat M. “Akhmet-Zakki Validov: Noveyshaya literatura i fakty yego politicheskoy biografii.” Voprosy Istorii, no. 10 (2003): 147–59.
Jahn, Karl. “Ahmet Zeki Velidi Togan (1890–1970).” Central Asiatic Journal 14, no. 4 (1970): 309–10.
Kmietowicz, Anna, Franciszek Kmietowicz, and Tadeusz Lewicki. Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny. Vol. 3. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk and Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1985.
Knüppel, Michael. “Der baškirisch-türkische Historiker und Politiker Ahmet ZekiVelidi Togan (1890–1970) in Bonn, 1935–1938.” Rocznik Orientalistyczny 75, no. 1 (2023) (forthcoming).
———. “Der baškirisch-türkische Historiker und Politiker Ahmet Zeki Velidi Togan (1890–1970) in Göttingen, 1938/39.” Göttinger Jahrbuch, no. 64 (2016): 128–39.
Kul’shapirov, Marat M., and Amir M. Juldashbayev. Zaki Validi kak politik i uchonyivostokoved. Ufa: Bashkirskiy Gosudarstvennyi Universitet, 2010.
Lorenz, Richard. “Economic Bases of the Basmachi Movement in the Ferghana Valley.” In Muslim Communities Reemerge: Historical Perspectives on Nationality, Politics, and Opposition in the Former Soviet Union and Yugoslavia. Edited by Andreas Kappeler, Gerhard Simon, and Georg Brunner. Durham and London: Duke University Press, 1994.
Łukawski, Zygmunt. Dzieje Azji Środkowej. Kraków: Nomos, 1996.
Maj, Ireneusz P. Działalność Instytutu Wschodniego w Warszawie 1926-1939. Warszawa: ISP PAN, Oficyna Wydawnicza „Rytm” and Fundacja „Historia i Kultura,” 2007.
Mikulicz, Sergiusz. Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej. Warszawa: KiW, 1971.
Miliband, Sof’ya D. Bibliograficheskiy slowar’ sovetskikh vostokovedow. Moskva: Glavnaya Redaktsija Vostochnoy Literatury, 1975.
Muzey Akhmeta Validi. http://www.museum.ru/M2285.
Paksoy, Hasan B. “Basmachi (Basmatchevo) movement and Z. V. Togan: The Turkistan National Liberation Movement.” Cahiers d’études sur la Méditerranée orientale et le monde turco-iranien, no. 27 (1999): 301–12.
———. “The Basmachi Movement from Within: An Account of Zeki Velidi Togan.” Nationalities Papers: The Journal of Nationalism and Ethnicity, no. 2 (1995): 373–99.
ponjatija.ru. Ponyatiya i kategorii, s.v. “Validovshchina.” http://ponjatija.ru/node/14122.
Rakhmatullina, Zilya N. “Bashkirskaya natsionalnaya ideya nachala XX veka.” Istoricheskiye, filosofskiye, politicheskiye i yuridicheskiye nauki, kul’turologiya i iskusstvovedieniye: Voprosy teorii i praktiki, no. 6 (2006): 143–5.
Rohoziński, Jerzy. Bawełna, samowary i Sartowie: Muzułmańskie okrainy carskiej Rosji 1795-1916. Warszawa: Dialog, 2014.
Salikhow, Akhat G. Nauchnaya deyatielnost’ A. Validova v Rossiyi. Ufa: Izdatel’stvo Gilem, 2001.
Sezgin, Fuat. Geschichte des arabischen Schrifttums. Vols 1–9. Leiden: Brill, 1974–1996.
Siekierski, Maciej. “Zarys historii polskich zbiorów Biblioteki i Archiwum Instytutu Hoovera w Kalifornii.” Special issue, Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi (2007): 547–56.
Shakurov, Rashid Z., ed. Bashkortostan: Kratkaya entsiklopediya. Ufa: Nauchnoe Izdatel’stvo “Bashkirskaya Entsiklopediya,” 1996.
Shammatov, Mansur. “‘Validovshchina’: Vzglyad iz 1932 goda.” LiveJournal. https:// rbvekpros.livejournal.com/35944.html.
Stopczyński, Andrzej. Myśl społeczno-polityczna Musy Bigijewa. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021.
Tanyeri-Erdem, Tuğba. “Archaeology as a Source of National Pride in the Early Years of the Turkish Republic.” Journal of Field Archaeology, no. 4 (2006): 381–93.
Thunig-Nittner, Geburg. Die Tschechoslowakische Legion in Russland. Wiesbaden: Harrasowitz, 1970.
Validi Togan, Ahmed Zeki. Ah.mad Ibn Fad.lāns Reisebericht. Leipzig: Deutsche Morgenländische Gesellschaft, 1939.
Velidi Togan, Ahmed Zeki. Bugünkü Türkili (Türkistan ve yakin tarihi). Istanbul: Enderun Kitabevi, 1981.
———. Tarihte usul. Istanbul: Enderun Kitabevi, 1950.
———. Törek ye Tatar tarihy. Kazan: Millet, 1912.
———. Umûmi Türk tarihine giriş. Istanbul: Enderun Kitabevi, 1946.
Velidi Togan, Zeki. Hâtıralar: Türkistan ve Diğer Müslüman Doğu Türklerinin Millî Varlik ve Kültür Mücadeleleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
———. Khetireler: Törköstandyn hem bashka könsygysh törökterdzen milli bulmysh hem kultura ösön köresh. Öfö: Kitap, 1996.
———. Memoirs: National Existence and Cultural Struggles of Turkistan and Other Muslim Eastern Turks. Translated by Hasan B. Paksoy. North Charleston: CreateSpace, 2012.
———. “Séance du 8 février 1924.” Journal Asiatique 1 (1924): 149–51.
———. Vospominaniya: Bor’ba narodov Turkestana i drugikh vostochnykh musulman-Turkov za natsyonalnoye bytiye i sokhraneniye kul’tury. Vol.1. Translated by Gazim Shafikov and Amir Juldashbayev. Ufa: Kitap, 1994.
———. Vospominaniya: Bor’ba narodov Turkestana i drugikh vostochnykh musulman-Turkov za natsyonalnoye bytiye i sokhraneniye kul’tury. Vol. 2. Translated by Amir Juldashbayev. Ufa: Kitap, 1998.
vk. com. “Akhmet-Zaki Validov: Nacyonalnyi geroy ili prisposobenets?” https://vk.com/@bash_conservativ-ahmet-zaki-validov-separatist-v-polzu-turcii?ref=group_block.
Walīdī, Ahmed Zekī. “Hwārezmische Sätze in einem arabischen Fiqh-Werke.” Islamica 3 (1927): 190–213.
Wheeler, Geoffrey. “Zeki Velidi Togan.” Asian Affairs, no. 2/1 (1970): 56.
Zajączkowski, Wojciech. Rosja i narody: Ósmy kontynent; Szkic dziejów Euroazji. [Warszawa]: MG, 2015.
Zenkovsky, Serge A. Pan-Turkism and Islam in Russia. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1960.
Zevelev, Aleksandr I., Yuriy A. Polyakov, and Aleksandr I. Chugunov. Basmachestvo: vozniknoveniye, sushchnost’, krakh. Moskva: Nauka, 1981.
