Wielkie ucieczki. Wolność i przestrzeń w Niepokonanych Petera Weira i Operacji Świt Wernera Herzoga
Magdalena KEMPNA-PIENIĄŻEK
Uniwersytet Śląski, Katowice , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-2569-5596
Abstrakt
Tematem artykułu jest rola, jaką odgrywa przestrzeń w prezentowaniu problemu wolności w filmach Niepokonani (2010) Petera Weira oraz Operacja Świt (2006) Wernera Herzoga. Obaj reżyserzy sięgają po strukturę filmu jenieckiego, unikają jednak konwencjonalnego podejścia do tematu wolności, wykorzystując w tym celu znaczeniotwórczą rolę pejzażu. O ile w standardowych prisoner of war movies wolność jest ukazywana jako najwyższe dobro i zarazem prawo, którego bohaterowie zostali pozbawieni, o tyle w Niepokonanych i w Operacji Świt jest ona nie tylko pragnieniem bohaterów, lecz także wyzwaniem, któremu nie każdy może sprostać. Organizując fabuły swoich dzieł wokół motywu wędrówki, Herzog i Weir wiążą przedstawione w filmach opowieści ze swoimi autorskimi poetykami. W pierwszej części artykułu autorka charakteryzuje filmy jenieckie, a następnie poddaje analizie Operację Świt i Niepokonanych, stawiając pytania, za pomocą jakich metafor ich twórcy próbują dotrzeć do istoty pojęcia wolności i co odróżnia ich strategie od innych filmowych narracji na temat tej wartości.
Słowa kluczowe:
film jeniecki, wolność – motyw filmowy, Werner Herzog, Peter Weir, filmowy pejzażBibliografia
Armstrong, Richard, and Mary Willems Armstrong. Encyclopedia of Film Themes, Settings and Series (s.v. “Prisoner of War”). Jefferson, North Carolina, and London: McFarland & Company, 2001.
Altman, Rick. Gatunki filmowe. Translated by Maria Zawadzka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.
Baron, Lawrence. “The First Wave of American Holocaust Films, 1945–1959.” The American Historical Review 115, no. 1 (2010): 90–114.
Bennett, Jamie. “Representations of Prison Escape in Films.” In Prison Breaks: Toward a Sociology of Escape. Edited by Tomas Max Martin and Gilles Chantraine. London: Palgrave Macmillan, 2018.
Bradshaw, Peter. “The Way Back—Review.” The Guardian, December 23, 2010, The Guardian, https://www.theguardian.com/film/2010/dec/23/the-way-back-review.
Chantraine, Gilles, and Tomas Max Martin. “Introduction: Toward a Sociology of Prison Escape.” In Prison Breaks: Toward a Sociology of Escape. Edited by Tomas Max Martin and Gilles Chantraine. London: Palgrave Macmillan, 2018.
Cronin, Paul. Herzog on Herzog. New York: Faber and Faber, 2002.
Eberwein, Robert. The Hollywood War Film. Chichester: Wiley–Blackwell, 2010.
Formica, Serena. Peter Weir: A Creative Journey from Australia to Hollywood. Bristol and Chicago: Intellect, 2012.
Hellmann, John. “Vietnam and the Hollywood Genre: Inversions of the American Mythology in The Deer Hunter and Apocalypse Now.” American Quarterly 34, no. 4 (1982): 418–39.
Herzog, Werner. “Deklaracja z Minnesoty.” Translated by Łukasz Mojsak. In Herzog: Przewodnik Krytyki Politycznej. Edited by Agnieszka Wiśniewska and Julian Kutyła. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2010.
Johnson, Laurie Ruth. Forgotten Dreams: Revisiting Romanticism in the Cinema of Werner Herzog. Rochester: Camden House, 2016.
Kehrwald, Kevin. Prison Movies: Cinema Behind Bars. London and New York: Wallflower Press, 2017.
Kempna-Pieniążek, Magdalena. “Bardzo długi marsz: Niepokonani Petera Weira wobec prozy Sławomira Rawicza.” Postscriptum Polonistyczne, no. 1 (17) (2016): 105–14.
———. “Niedokończona konkwista: O niezrealizowanym projekcie filmowym Wernera Herzoga.” Prace Kulturoznawcze 22, no. 3 (2018): 41–52.
Kempna-Pieniążek, Magdalena, and Przemysław Pieniążek. Inny/Obcy: Transnarodowe i transgresyjne motywy w twórczości Petera Weira. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2017.
King, Geoff. Indiewood, USA: Where Hollywood Meets Independent Cinema. London and New York: I.B. Tauris, 2009.
Lakoff, George. Whose Freedom? A Battle Over America’s Most Important Idea. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2006.
Lefebvre, Martin. “Between Setting and Landscape in the Cinema.” In Landscape and Film. Edited by Martin Lefebvre. New York and London: Routledge, 2007.
Loska, Krzysztof. “Kilka uwag o problemie gatunku filmowego.” In Wokół kina gatunków. Edited by Krzysztof Loska. Kraków: Rabid, 2001.
———. “Kino gatunków – wprowadzenie.” In Kino gatunków wczoraj i dziś. Edited by Krzysztof Loska. Kraków: Rabid, 1998.
Martel, Frédéric. Mainstream: Co podoba się wszędzie na świecie. Translated by Karolina Sikorska. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2011.
Perra, Emiliano. Conflicts of Memory: The Reception of Holocaust Films and TV Programmes in Italy, 1945 to Present. Oxford, Bern, Berlin, Bruxelles, Frankfurt am Main, New York and Wien: Peter Lang, 2010.
Perret, Jacques. Le caporal épinglé. Paris: Éditions Gallimard, 1972.
Polan, Dana. Dreams of Flight: “The Great Escape” in American Film and Culture. Oakland: University of California Press, 2021.
Prager, Brad. The Cinema of Werner Herzog: Aesthetic Ecstasy and Truth. London and New York: Wallflower Press, 2007.
Rawicz, Sławomir. Długi marsz. Translated by Leszek Rybicki and Maciej Świerkocki. Gdańsk: Gord, 2001.
Scholz, Anne-Marie. “The Bridge on the River Kwai (1957) Revisited: Combat Cinema, American Culture and the German Past.” German History 26, no. 2 (2008): 219–50.
Slaughter, Anne-Marie. The Idea That Is America: Keeping Faith with Our Values in a Dangerous World. New York: Basic Books, 2007.
Stanisławski, Krzysztof. Werner Herzog. Warszawa: Stowarzyszenie Kampania Artystyczna, 2012.
Syska, Rafał. “Początki kina amerykańskiego.” In Historia kina. Vol. 1. Kino nieme.
Edited by Tadeusz Lubelski, Iwona Sowińska, and Rafał Syska. Kraków: Universitas,
Talarczyk-Gubała, Monika. “Untouchables: Women’s Bodies in Wanda Jakubowska’s Concentration Camp Films.” Studies in Eastern European Cinema 7, no. 2 (2016): 114–26.
———. “Więźniarki i polityka: Ostatni etap Wandy Jakubowskiej i inne filmy obozowe w perspektywie studiów kobiecych w badaniach Holokaustu.” Kwartalnik Filmowy, no. 4 (92) (2015): 142–58.
Tischner, Józef. “Przestrzeń jako projekt wolności.” In Europa – fundamenty jedności. Edited by Aniela Dylus. Warszawa: Fundacja Akademii Teologii Katolickiej, 1998.
Zalewski, Daniel. “The Ecstatic Truth: Werner Herzog’s Quest.” The New Yorker, April 24, 2006, The New Yorker, http://www.newyorker.com/magazine/2006/04/24/theecstatic-truth.
Zwierzchowski, Piotr. “Bóg, miłość, wolność, Kaczor Donald, Enter: Tradycyjne wartości i kultura popularna.” Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, no. 1 (2000): 83–89.
