Wolność współczesnej kobiety. Wizerunki ekranowych bohaterek konkursu głównego Festiwalu Filmowego Cannes 2022. Ujęcie międzykulturowe
Mariola MARCZAK
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-5970-6492
Abstrakt
Posługując się kategorią wolności, rozumianej jako doświadczenie wewnętrzne i aktualizującej się w woli i działaniu, autorka analizuje przedstawienia kobiet w filmach, które zostały zaprezentowane w konkursie głównym Festiwalu Filmowego Cannes 2022. Stanowią one jej zdaniem reprezentatywną próbkę światowej twórczości audiowizualnej. Wstępna analiza ilościowa ukazuje, że obecność kobiet jako bohaterek filmów jest niemal taka sama, jak obecność mężczyzn, a wolność stanowi temat występujący niemal we wszystkich filmach, których bohaterkami są kobiety. Do analizy charakteru ograniczeń wolności kobiet zastosowano wprowadzone przez Arthura Schopenhauera rozróżnienie wolności fizycznej, intelektualnej oraz moralnej. Pozwala ono na charakterystykę przeszkód, które wolność ograniczają. Przeszkody o charakterze fizycznym w społeczeństwach Zachodu mogą ograniczać wolność kobietom-imigrantkom. Kobiety z kręgu kultury islamu doznają ograniczeń wolności o charakterze fizycznym, intelektualnym i moralnym. Krępowana bywa ich wolność osobista, ich podmiotowość zaś i wola działania oraz kreatywność ograniczane są poprzez system polityczno-prawny i czynniki kulturowe. Filmowe opowieści pokazują jednak, że kobiety żyjące w kulturze islamu podejmują wysiłki, aby poszerzać przestrzenie swojej wolności. Filmy pochodzące z Dalekiego Wschodu prezentują konglomerat kultury rodzimej oraz zachodniej i przynoszą refleksję nad wolnością w wymiarze moralnym na bazie historii odnoszących się do bliskich uczuciowych relacji międzyludzkich. Tam dyskurs jest bardziej wyrafinowany. W filmie W trójkącie, nagrodzonym Złotą Palma, będącym syntetycznym choć groteskowo przerysowanym obrazem społeczeństwa zachodniego, ukazana została tendencja do zamiany ról pełnionych przez kobiety i mężczyzn w tradycyjnej kulturze patriarchalnej: kobiety stają się manipulatorkami, ograniczającymi męską wolność, mężczyźni zaś muszą zabiegać o własną podmiotowość i autonomię w podejmowaniu decyzji.
Słowa kluczowe:
wolność, autonomiczność, kobieta, ekranowe przedstawienie, międzykulturowość, Festiwal Filmowy Cannes 2022Bibliografia
de Becker, J. E. The Nightless City of the Geisha or the History of the Yoshiwara Yukwaku. London and New York: Routledge, 2002.
Benedict, Ruth. “Wzory kultury.” Translated by Jerzy Prokopiuk. In Antropologia kultury: Zagadnienia i wybór tekstów. Edited by Andrzej Mencwel, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2005.
Benedyktowicz, Zbigniew, Danuta Palczewska, and Teresa Rutkowska, eds. Sztuka na wysokości oczu: Film i antropologia. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1991.
Broda, Marian, ed. Filozofia i wolność. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2019.
Bouchard, Gérard. “Social Myths: A New Approach.” Philosophy Study 6, no. 6 (2016): 356–66.
———. Social Myths and Collective Imaginaries. Toronto: University of Toronto Press, 2017.
Fromm, Erich. Ucieczka od wolności. Translated by Olga Ziemilska and Andrzej Ziemilski. Warszawa: Czytelnik, 1993.
Foucault, Michel. Archeologia wiedzy. Translated by Andrzej Siemek. Warszawa: PIW, 1977.
Gadacz, Tadeusz. “Filozofia wolności.’’ Miscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia, no 8 (2020): 21–31.
———. Historia filozofii XX wieku: Nurty. Vol 1. Filozofia życia, pragmatyzm, filozofia ducha. Kraków: Znak, 2009.
Galarowicz, Jan. Fenomenologiczna etyka wartości (Max Scheler – Nicolai Hartmann – Dietrich von Hildebrand). Kraków: Wydawnictwo Naukowe Papieskiej Akademii Teologicznej, 1997.
Helman, Alicja. Film gangsterski. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1990.
Ingarden, Roman. Wykłady z etyki. Edited by Adam Węgrzecki. Warszawa: PWN, 1989.
Jackiewicz, Aleksander. Antropologia filmu. Warszawa: Wydawnictwo Literackie, 1975.
Lescure, Pierre. “Je crois plus que jamais au cinema.” An interview by Jean-Claude Raspiengeas. La Croix L’Hebdo, no. 132(2022): 12–19.
Marczak, Mariola. “Audiowizualne adaptacje Króla Edypa Sofoklesa: Próba analizy socjologicznej.” Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego: Scripta Humana 6 (2016): 103–27.
———. “Od inteligencji do klasy średniej. ‘Dzieje’ etosu inteligenckiego w filmie polskim po roku 1989.” Ethos 29, no. 2 (114) (2016): 187–217.
Mauss, Marcel. Socjologia i antropologia. Translated by Marcin Król, Krzysztof Pomian, and Jerzy Szacki. Warszawa: PWN, 1973.
Mazierska, Ewa. European Cinema and Intertextuality: History, Memory and Politics. New York: Palgrave Macmillan, 2011.
———. “The Exclusive Pleasures of Being a Second Generation Inteligent: Representation of Social Class in the Films of Andrzej Wajda.” Canadian Slavonic Papers 44, nos. 3–4 (2002): 233–49.
Mulvey, Laura. “Przyjemność wzrokowa a kino narracyjne.” Translated by Jolanta Mach. In Panorama współczesnej myśli filmowej. Edited by Alicja Helman. Kraków: Universitas, 1992.
Reinhartz, Adele. Bible and Cinema: An Introduction. New York: Routledge, 2013.
Russin, Robin U., and William M. Downs. Jak napisać scenariusz filmowy. Translated by Ewa Spirydowicz. Warszawa: Wydawnictwo Wojciech Marzec, 2020.
Scheler, Max. “Materialne apriori w etyce.” Translated by A. W. Znak 19, no. 12 (162) (1967): 1512–43.
———. “Teoria światopoglądów, socjologia i kształtowania światopoglądu.” In Scheler, Pisma z antropologii filozoficznej i teorii wiedzy. Translated by Stanisław Czerniak and Adam Węgrzecki. Warszawa: PWN, 1987.
———. Problemy religii. Translated by Adam Węgrzecki. Kraków: Znak, 1995.
Schopenhauer, Arthur. “Charakter empiryczny i intelligibilny: Wolność i odpowiedzialność ludzka.” Translated by Jan Garewicz. In Jan Garewicz. Schopenhauer. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1988.
Schopenhauer, Arthur. O wolności ludzkiej woli. Translated by Adam Stögbauer. Kraków: Zielona Sowa, 2006.
Stachówna, Grażyna. Niedole miłowania: Ideologia i perswazja w melodramatach filmowych. Kraków: Rabid, 2001.
Taylor, Charles. Nowoczesne imaginaria społeczne. Translated by Adam Puchejda and Karolina Szymaniak. Kraków: Znak, 2010.
