Uznanie i wrogość. Tadeusz Bobrowski, Włodzimierz Spasowicz i Joseph Conrad wobec Rosji i pisarzy rosyjskich
Abstrakt
Iwan Turgieniew – Rosjanin głęboko związany z kulturą Zachodu, ale jednocześnie przywiązany i zatroskany o los swojego rodzinnego kraju, cieszył się uznaniem Josepha Conrada, który otwarcie deklarował niechęć wobec Fiodora Dostojewskiego, którego uprzedzenia i nienawiść w stosunku do Polski i Polaków były tak gwałtowne, że można je nazwać patologicznymi. W Polsce i Polakach rosyjski pisarz dostrzegał tylko negatywne cechy, a kreowane przez siebie karykaturalne postaci Polaków określał mianem „poljačiški”. Conrad zapewne słyszał od swojego wuja Tadeusza Bobrowskiego, który po śmierci Apollona Korzeniowskiego został prawnym opiekunem, mentorem i przewodnikiem osieroconego chłopca, o atakach Dostojewskiego na przyjaciela Bobrowskiego Włodzimierza Spasowicza, które pojawiały się licznych artykułach Dostojewskiego oraz w powieści Bracia Karamazow, gdzie postać prawnika Fietiukowicza jest parodią Spasowicza, wybitnego prawnika, liberalnego polityka, dziennikarza, krytyka literackiego i autora wstępu do pamiętników Bobrowskiego. Wrogość między Spasowiczem a Dostojewskim była powszechnie znana i chociaż Spasowicz wysoko cenił talent pisarski Dostojewskiego, to, podobnie jak Conrad, podziwiał prozachodniego Turgieniewa.
Słowa kluczowe:
Joseph Conrad, Tadeusz Bobrowski, Włodzimierz Spasowicz, Iwan Turgieniew, Fiodor Dostojewski, pamiętniki, polska kultura na Kresach, ruchy narodowowyzwoleńczeBibliografia
Blüth, Rafał. “Joseph Conrad a Dostojewski.” In Conrad w oczach krytyki światowej. Edited by Zdzisław Najder. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974.
Bobrowski, Tadeusz. Pamiętnik mojego życia. Vol. 1. O sprawach i ludziach mego czasu. Edited by Stefan Kieniewicz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979.
—–—. Pamiętnik mojego życia. Vol. 2. Wspomnienia wieku dojrzałego. Edited by Stefan Kieniewicz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979.
[——]. Pamiętniki Tadeusza Bobrowskiego. Vols. 1–2. Lwów: Nakładem Jana N. Niewiadomskiego, 1900.
Busza, Andrzej. “Rhetoric and Ideology in Conrad’s Under Western Eyes.” In Joseph Conrad: A Commemoration. Edited by Norman Sherry. London: Macmillan, 1976.
Carabine, Keith. “Conrad, Apollo Korzeniowski, and Dostoevsky.” Conradiana 28, no. 1 (1996): 3–25.
—–—. “‘Where to?’: A Comparison of Dostoevsky’s Crime and Punishment and Conrad’s Under Western Eyes.” In Inter-Relations: Conrad, James, Ford and Others. Edited by Keith Carabine and Max Saunders. Lublin and New York: Maria Curie-Skłodowska University Press and Columbia University Press, 2003.
Conrad, Joseph. Almayer’s Folly. London: T. Fisher Unwin, 1895.
—–—. “Dusza wojownika.” Translated by Halina Carroll-Najder. In Conrad, Dzieła. Vol. 24. Opowieści zasłyszane. Siostry. Edited by Zdzisław Najder. Translated by Halina Carroll-Najder and Wit Tarnawski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974.
—–—. Joseph Conrad to Edward Garnett, April, 1917. In Conrad, Listy. Edited by Zdzisław Najder. Translated by Halina Carroll-Najder. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1968.
—–—. Joseph Conrad to Edward Garnett, February 23, 1914. In The Collected Letters of Joseph Conrad. Vol. 5. 1912–1916. Edited by Frederick R. Karl and Laurence Davies. Cambridge: Cambridge University Press, 1996.
—–—. Joseph Conrad to Edward Garnett, May 27, 1912. In Conrad, Listy. Edited by Zdzisław Najder. Translated by Halina Carroll-Najder. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1968.
—–—. Joseph Conrad to George Harvey, April 15, 1904. In The Collected Letters of Joseph Conrad. Vol. 3. 1903–1907. Edited by Frederick R. Karl and Laurence Davies. Cambridge: Cambridge University Press, 1988.
—–—. Joseph Conrad to John Galsworthy, September 2–3, 1908. In The Collected Letters of Joseph Conrad. Vol. 4. 1908–1911. Edited by Frederick R. Karl and Laurence Davies. Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
—–—. Joseph Conrad to Józef Korzeniowski, February 14, 1901. In Conrad, Listy.
Edited by Zdzisław Najder. Translated by Halina Carroll-Najder. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1968.
—–—. Joseph Conrad to Kazimierz Waliszewski, December 5, 1903. In Conrad, Listy. Edited by Zdzisław Najder. Translated by Halina Carroll-Najder. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1968.
—–—. “Książę Roman.” Translated by Halina Carroll-Najder. In Conrad, Dzieła. Vol. 24. Opowieści zasłyszane. Siostry. Edited by Zdzisław Najder. Translated by Halina Carroll-Najder and Wit Tarnawski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974.
—–—. “Nostromo: Opowieść z wybrzeża.” In Conrad, Dzieła. Vol. 8. Edited by Zdzisław Najder. Translated by Jadwiga Korniłowiczowa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974.
—–—. “Turgieniew.” Translated by Maria Boduszyńska-Borowikowa. In Conrad, Dzieła. Vol. 21. O życiu i literaturze. Edited by Zdzisław Najder. Translated by Maria Boduszyńska-Borowikowa and Józef Miłobędzki. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974.
—–—. “W oczach Zachodu.” In Conrad, Dzieła. Vol. 12. Edited by Zdzisław Najder. Translated by Wit Tarnawski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974.
—–—. “Ze wspomnień.” In Conrad, Dzieła. Vol. 13. Edited by Zdzisław Najder.
Translated by Aniela Zagórska. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1973.
—–—. “Zwierciadło morza.” In Conrad, Dzieła. Vol. 9. Edited by Zdzisław Najder.
Translated by Aniela Zagórska. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972.
Curle, Richard. The Last Twelve Years of Joseph Conrad. New York: Doubleday, Doran & Company, 1928.
Dąbrowski, J.P. “Conrad a ‘wielka trójka’ literatury rosyjskiej.” In Conrad żywy. Edited by Wit Tarnawski. London: B. Świderski, 1957.
Dostojewski, Fiodor. Biesy. Translated by Tadeusz Zagórski and Zbigniew Podgórzec. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1977.
—–—. Bracia Karamazow. Translated by Wacław Wireński. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2010.
—–—. “Dziennik pisarza: 1873.” In Dostojewski, Dziennik pisarza. Translated by Maria Leśniakowska. Vol. 1. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982.
—–—. “Dziennik pisarza: 1876.” In Dostojewski, Dziennik pisarza. Translated by Maria Leśniakowska. Vol. 2. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982.
—–—. Zbrodnia i kara. Translated by Czesław Jastrzębiec-Kozłowski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1977.
Fridlender, Georgiy. “Tvorcheskiy progress Dostoevskogo.” In Dostoevsky: Materyaly i issledovaniya. Vol. 12. Edited by Georgiy Fridlender. Peterburg: Dmitrij Bulanin, 1996.
Gide, André. “Joseph Conrad.” Translated by Ewa Krasnowolska. In Conrad w oczach krytyki światowej. Edited by Zdzisław Najder. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974.
Gillon, Adam. “Russian Literary elements in Joseph Conrad.” In Gillon, “Conrad and Shakespeare” and Other Essays. New York: Astra Books, 1976.
Hewitt, Douglas John. Conrad: A Reassessment. London: Bowes & Bowes, 1952. Jabłkowska, Róża. Joseph Conrad. Wrocław, Warszawa, and Kraków: Zakład Narodowy Imienia Ossolinskich, 1961.
Jasienica, Paweł. Dwie drogi: O powstaniu styczniowym. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1960.
Karl, Frederick R. Joseph Conrad: The Three Lives. New York: Farrar, Straus & Giroux, 1979.
Kirschner, Paul. Conrad: The Psychologist as Artist. Edinburgh: Oliver & Boyd, 1968.
Koni, Anatolij. Na zhiznennom puti. Vol. 2. Sankt-Peterburg: Spb. t-va pech. i izd. dela Trud, 1912.
Lednicki, Wacław. Russia, Poland and the West: Essays in Literary and Cultural History. New York: Roy Publishers, 1954.
Lewitter, Lucjan Ryszard. “Conrad, Dostoyevsky, and the Russo-Polish Antagonism.” The Modern Language Review 79, no. 3 (1984): 653–63.
Majewska, Monika. Dostojewski w utworach politycznych Conrada. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2019.
Morf, Gustav. “Conrad Did Not Know Russian.” Joseph Conrad Today 2, no. 4 (1977): 61.
Najder, Zdzisław. “Conrad i Tadeusz Bobrowski.” In Najder, Sztuka i wierność: Szkice o twórczości Josepha Conrada. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2000.
—–—. Conrad, Rosja i Dostojewski.” In Najder, Sztuka i wierność: Szkice o twórczości Josepha Conrada. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2000.
—–—. “More on Joseph Conrad’s Knowledge of Russian.” Joseph Conrad Today 3, no. 4 (1978): 94.
Omelan, Lilia. “Conrad and Ukraine—Ukraine and Conrad.” In From Szlachta Culture to the 21st Century, Between East and West: New Essays on Joseph Conrad’s Polishness. Edited by Wiesław Krajka. Lublin and New York: Maria Curie-Skłodowska University Press and Columbia University Press, 2013.
Perłowski, Jan. “O Conradzie i Kiplingu. ‘Przegląd współczesny.’” In Conrad wśród swoich: Listy. Dokumenty. Wspomnienia. Edited by Zdzisław Najder. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1966.
Phelps, Gilbert. The Russian Novel in English Fiction. London: Hutchinson’s University Library, 1956.
Pudełko, Brygida. “Conrad’s The Mirror of the Sea and Turgenev’s A Sportsman’s Sketches.” In A Return to the Roots: Conrad, Poland and East-central Europe. Edited by Wiesław Krajka. Lublin and New York: Maria Curie-Skłodowska University Press and Columbia University Press, 2005.
—–—. Ivan Turgenev and Joseph Conrad: A Study in Philosophical, Literary and Socio-Political Relationships. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2012.
—–—. “Turgenev and Conrad.” Russian Literature 56, no. 4 (2004): 431–39.
Rak, Vadim. Prelyubodey mysli. In Dostoevsky. Materyaly i issledovaniya. Vol. 4, Edited by Georgiy Fridlender. Leningrad: Nauka, 1980.
Rawita-Gawroński, Franciszek. Stefan Bobrowski i dyktatura Langiewicza w roku 1863. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1914.
Sławęcka, Ewa. Włodzimierz Spasowicz jako krytyk literatury rosyjskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1969.
Sokołowska, Katarzyna. “Conrad a Turgieniew.” Przegląd Rusycystyczny 22, nos. 1-2 (1999): 23–29.
—–—. Conrad and Turgenev: Towards the Real. Lublin and New York: Maria Curie-Skłodowska University Press and Columbia University Press, 2011.
Spasowicz, Włodzimierz. Dzieje literatury polskiej. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1885.
—–—. “Ewolucja powieści w XIX w. według nowej książki P. D. Boborykina.” Translated by Janina Kulczycka-Saloni. In Spasowicz. Pisma krytycznoliterackie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1981.
—–—. Korespondencja Turgieniewa. In Spasowicz, Pisma. Vol. 6. Petersburg: Księgarnia Br. Rymowicz, 1892.
—–—. “Mowa na obiedzie literackim danym T. S. Turgienjewowi 13 Marca 1879 r. w Petersburgu.” In Spasowicz, Pisma. Vol. 5. Petersburg: Księgarnia Br. Rymowicz, 1892.
—–—. “Pozytywizm w Rosji: Rozbiór dzieła A. Stronina Polityka jako nauka (Politika kak nauka: Petersburg 1872).” In Spasowicz, Pisma. Vol. 5. Petersburg: Księgarnia Br. Rymowicz, 1892.
—–—. “Wiadomość o Tadeuszu Bobrowskim.” In [Tadeusz Bobrowski,] Pamiętniki Tadeusza Bobrowskiego. Vol. 1. Lwów: Księgarnia Gubrynowicz i Schmidt, 1900.
—–—. “Wiadomość o Tadeuszu Bobrowskim.” In Tadeusz Bobrowski, Pamiętnik mojego życia. Vol. 1. O sprawach i ludziach mego czasu. Edited by Stefan Kieniewicz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979.
Stempowski, Jerzy. “Polacy w powieściach Dostojewskiego.” In Stempowski, Chimera jako zwierzę pociągowe. Warszawa: Czytelnik, 1988.
Stronin, Aleksandr. Politika kak nauka. Saint Petersburg: F. S. Sushchinskii, 1872.
Tarnawski, Wit. “O Conradzie, Dostojewskim i innych sprawach.” In Tarnawski, Conrad: Człowiek – pisarz – Polak. Londyn: Polska Fundacja Kulturalna, 1972.
Tołstoj, Lew. “Sonata Kreutzerowska.” Translated by Maria Leśniewska. In Tołstoj, Sonata Kreutzerowska: Opowiadania wybrane. Translated by Jadwiga Dmochowska et al. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1995.
—–—. Śmierci Iwana Iljicza. Translated by Jarosław Iwaszkiewicz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1960.
Turgieniew, Iwan. Dym. Translated by Tadeusz Stępniewski. Łódź and Wrocław: Wydawnictwo Władysława Bąka, 1948.
—–—. Nowizna: Powieść w dwóch częściach. Translated by Aleksander Wat. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1954.
—–—. Zapiski myśliwego. Translated by Jadwiga Dmochowska et al. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974.
Wheeler, Marcus. “Turgenev and Conrad.” Journal of Russian Studies 38 (1979): 33–37.
—–—. “Turgenev and Joseph Conrad: Literary and Philosophical Links.” Slavonic and East European Review 61, no. 1 (1983): 118–24.
Zellar, Leonard. “Conrad and Dostoyevsky.” In The English Novel in the Nineteenth Century: Essays on the Literary Mediation of Human Values. Edited by George Goolin. Urbana: University of Illinois Press, 1972.
