Ku nieskończonej syntezie możliwości. Przypadek w powieści Człowiek bez właściwości Roberta Musila
Abstrakt
Bohaterowie powieści Roberta Musila Człowiek bez właściwości rozmaicie reagują na przypadek. Jest on w powieści rozumiany między innymi jako zbieg okoliczności, którego nie można przewidzieć, oraz zjawisko współtworzące świat przedstawiony. Jest też przedmiotem refleksji głównego bohatera Ulricha. Przypadek funkcjonuje w powieści jako synonim wielu możliwości, nieświadomie podejmowanych decyzji, a także jako zapowiedź historycznego chaosu. Punktem wyjścia w niniejszym artykule jest pytanie, w jaki sposób i z jakiego powodu przypadek lub zbieg okoliczności implementowane są w powieści oraz jak i z jakim skutkiem pisarz łączy sposoby myślenia o zbiegu okoliczności. Refleksje na temat przypadku prowadzą w powieści do pytań ontologicznych, o sens życia, wolną wolę, przeznaczenie i Opatrzność.
Słowa kluczowe:
Robert Musil, Ernst Mach, zbieg okoliczności, przeznaczenieBibliografia
Adriaanse, Hendrik Johan. “Zufall, Wahrscheinlichkeit und der ‘andere Zustand.’” In Vernunft, Kontingenz und Gott: Konstellationen eines offenen Problems. Edited by Philipp Stoellger and Ingolf U. Dalferth. Tübingen: J.C.B. Mohr Siebeck, 2000.
Albrecht, Andrea, and Franziska Bomski. “Mathematik, Logik, Geometrie, Wahrscheinlichkeitstheorie.” In Robert Musil Handbuch. Edited by Birgit Nübel and Norbert Christian Wolf. Berlin and Boston: De Gruyter, 2016.
Arslan, Cüneyt. “Der Mann ohne Eigenschaften” und die wissenschaftliche Weltauffassung: Robert Musil, die Moderne und der Wiener Kreis. Wien: Springer, 2014.
Arystoteles. Metafizyka. Vol. 1. Translated by Tadeusz Żeleźnik. Edited by Mieczysław A. Krąpiec and Andrzej Maryniarczyk. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1996.
Bomski, Franziska. “Der Zufall in Robert Musils Mann ohne Eigenschaften: Zur literarischen Bedeutung eines mathematischen Konzepts.” In Zahlen, Zeichen und Figuren: Mathematische Inspirationen in Kunst und Literatur. Edited by Andrea Albrecht, Gesa von Essen, and Werner Frick. Berlin and Boston: De Gruyter, 2011.
Boss, Ulrich. Männlichkeit als Eigenschaft: Geschlechterkonstellationen in Robert Musils “Der Mann ohne Eigenschaften.” Berlin and Boston: De Gruyter, 2013.
Breuer, Joseph, and Sigmund Freud. Studien über Hysterie. Leipzig and Wien: Deuticke, 1895.
Emter, Elisabeth. Literatur und Quantentheorie: Die Rezeption der modernen Physik in Schriften zur Literatur und Philosophie deutschsprachiger Autoren (1925-1970). Berlin and New York: De Gruyter, 1995.
Freud, Sigmund. “O ‘dzikiej’ psychoanalizie.” In Freud, Technika terapii. Translated by Robert Reszke. Warszawa: Wydawnictwo KR, 2007.
———. “Über wilde Psychoanalyse.” In Freud, Gesammelte Werke. Vol. 8. London: Imago Publishing, 1955.
Gies, Annette. Musils Konzeption des “Sentimentalen Denkens”: “Der Mann ohne Eigenschaften” als literarische Erkenntnistheorie. Würzburg: Königshausen & Neumann, 2003.
Gori, Pietro. “Ernst Mach and Friedrich Nietzsche: On the Prejudices of Scientists.” In Interpreting Mach: Critical Essays. Edited by John Preston. Cambridge: Cambridge University Press, 2021.
von Heydebrand, Renate. Die Reflexionen Ulrichs in Robert Musils Roman “Der Mann ohne Eigenschaften.” Ihr Zusammenhang mit dem zeitgenössischen Denken. Münster: Aschendorff, 1966
Hoheisel, Claus. Physik und verwandte Wissenschaften in Robert Musils Roman “Der Mann ohne Eigenschaften”: Ein Kommentar. Bochum: Bochumer Universitätsverlag Westdeutscher Universitätsverlag, 2005.
Honold, Alexander. Die Stadt und der Krieg. Raum- und Zeitkonstruktion in Robert Musils Roman “Der Mann ohne Eigenschaften.” München: Fink Verlag, 1995.
Hüppauf, Bernd. “Robert Musils Der Mann ohne Eigenschaften und das Weltbild der modernen Physik.” In Literarische Philosophie – philosophische Literatur.
Edited by Richard Faber and Barbara Naumann. Würzburg: Königshausen & Neumann, 1999.
Jäßl, Gerolf. Mathematik und Mystik in Robert Musils Roman “Der Mann ohne Eigenschaften.” (Eine Studie über das Weltbild Ulrichs). München: Springer, 1963.
Kaiser-El-Safti, Margret. “Robert Musil und die Psychologie seiner Zeit.” In Robert Musil: Dichter, Wissenschaftler, Essayist. Edited by Hans-Georg Pott. München: Wilhelm Fink, 1993.
Kaizik, Jürgen. Die Mathematik im Werk Musils: Zur Rolle des Rationalismus in der Kunst. Wien: Universität des Saarlandes, 1980.
Kassung, Christian. Entropie-Geschichten: Robert Musils “Der Mann ohne Eigenschaften” im Diskurs der modernen Physik. München: Fink, 2001.
Kochs, Angela Maria. Chaos und Individuum: Robert Musils philosophischer Roman als Vision der Moderne. Freiburg and München: Karl Alber, 1996.
Kretschmer, Ernst. Medizinische Psychologie. Leipzig: Georg Thieme Verlag, 1926.
Mach, Ernst. Analiza wrażeń i stosunek sfery fizycznej do psychicznej. Translated by Marcin Miłkowski. Warszawa: PWN, 2009.
———. Die Analyse der Empfindungen und das Verhältnis des Physischen zum Psychischen. Jena: Gustav Fischer, 1903.
———. Erkenntnis und Irrtum: Skizzen zur Psychologie der Forschung. Leipzig: Johann Ambrosius Barth, 1905.
Mann, Tomasz. Czarodziejska góra. Vols. 1–2. Translated by Józef Kramsztyk and Jan Łukowski. Warszawa: Czytelnik, 1972.
Martel, Julia. Im Zeichen von Kraft und Energie: Ästhetiken bei Herder, Nietzsche, Mynona, Einstein und Musil. Göttingen: Wallstein, 2023.
Meisel, Gerhard. Liebe im Zeitalter der Wissenschaften: Das Prosawerk Robert Musils. Opladen: Westdeutscher Verlag, 1994.
———. “Verkehr und Entropie in Robert Musils ‘Kakanien.’” In Medien und Maschinen im technischen Zeitalter. Edited by Theo Elm and Hans H. Hiebel. Freiburg: Rombach Verlag, 1991.
Moroz, Jacek. “Relatywizm: Pojęcie, rodzaje, podstawowe problemy.” Filozoficzne Problemy Edukacji 1 (2018): 1–14.
Musil, Robert. Człowiek bez właściwości. Vols. 1–4. Translated by Krzysztof Radziwiłł, Kazimierz Truchanowski, and Janina Zeltzer. Warszawa: Porozumienie Wydawców; Dom Wydawniczy Bellona, Dom Wydawniczy Rebis, Muza SA, Państwowy Instytut Wydawniczy, SIW Znak, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wydawnictwo Literackie, and Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.
———. “Literat i literatura.” In Musil, “Człowiek matematyczny” i inne eseje. Translated by Jacek S. Buras. Edited by Hubert Orłowski. Warszawa: Czytelnik, 1995.
———. Niepokoje wychowanka Törlessa. Translated by Wanda Kragen. Warszawa: Książka i Wiedza, 1980.
———. “Szkic do poznania poetyckiego.” In Musil, “Człowiek matematyczny” i inne eseje. Translated by Jacek S. Buras. Edited by Hubert Orłowski. Warszawa: Czytelnik, 1995.
Pfohlmann, Oliver. “Biografie.” In Robert Musi Handbuch. Edited by Birgit Nübel and Norbert Christian Wolf. Berlin and Boston: De Gruyter, 2016.
Pott, Hans-Georg, ed. Robert Musil, Dichter, Essayist, Wissenschaftler, München: Wilhelm Fink 1993.
Putnam, Hilary. “Dlaczego świat nie jest wyrobem gotowym.” In Putnam, “Wiele twarzy realizmu” i inne eseje. Translated by Adam Grobler. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998.
Rorty, Richard. Przygodność, ironia i solidarność. Translated by Wacław Jan Popowski. Warszawa: W.A.B., 2009.
Słownik Języka Polskiego PWN Online, s.v. “Przypadek,” https://sjp.pwn.pl/slowniki/przypadek.html.
Timerding, Heinrich Emil. Die Analyse des Zufalls. Wiesbaden: Springer Fachmedien, 1915.
Vogt, Guntram. “Robert Musils ‘dichterische Erkenntnis’: Vom mechanistischen zum kybernetischen Denken.” In Die Mechanik in den Künsten: Studien zur ästhetischen Bedeutung von Naturwissenschaft und Technologie. Edited by Hanno Möbius and Jörg Jochen Bens. Marburg: Jonas, 1990.
Wetz, Franz Josef. “Die Begriffe ‘Zufall’ und ‚‘Kontingenz.’” In Kontingenz. Edited by Gerhart von Graevenitz, Odo Marquard, and Matthias Christen. München: Wilhelm Fink Verlag, 1998.
Zeller, Rosemarie: “Roman.” In Robert Musil Handbuch. Edited by Birgit Nübel and Norbert Christian Wolf. Berlin and Boston: De Gruyter, 2016.
