Od fatalizmu do nadziei. Oswald Spengler, Arnold J. Toynbee i Samuel Huntington o zasadach rządzących historią
Abstrakt
Celem artykułu jest prezentacja elementów katastroficznych obecnych w historiozofii według Oswalda Spenglera, mających wpływ na kształt myśli euroatlantyckiej w dwudziestym stuleciu. Poglądy niemieckiego filozofa kultury wpisywały się w narastającą od połowy dziewiętnastego wieku falę pesymizmu historiozoficznego, któremu sprzyjały: trwający wówczas kryzys ekonomiczny, konflikty klasowe, wojny i rewolucje. W obliczu przemian dotychczasowego ładu społecznego coraz większą popularność zyskiwało przekonanie o opozycji między naturą a kulturą. Jądrem filozofowania o kulturze stało się podanie w wątpliwość wartości postępu i przeświadczenie o kryzysie współczesnego świata. Autor prac Zmierzch Zachodu oraz Człowiek i technika wieszczył rychły upadek kultury zachodniej. Był przekonany, że nieodłącznymi towarzyszami postępu są zło i regres. Jego koncepcje wpłynęły między innymi na takich myślicieli, jak Arnold J. Toynbee, autor Studium historii, czy Samuel Huntington, znany dzięki pracy Zderzenie cywilizacji. Autorka zarysowuje główne wątki historiozofii Spenglera, prezentuje podobieństwa i różnice między jego poglądami a wizjami Toynbeego i Huntingtona, akcentując przezwyciężenie przez nich bezalternatywnego, konsekwentnego i totalnego katastrofizmu niemieckiego filozofa.
Słowa kluczowe:
filozofia dziejów, pluralizm cywilizacyjny, kryzys zachodniej kultury, katastrofizmBibliografia
Augustyn, O Państwie Bożym. Translated by Wiktor Kornatowski. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1977.
Czarnecki, Zdzisław J. “Kryzys optymizmu historycznego: Studium przewodnich idei.” In W kręgu pesymizmu historycznego: Studia nad nowożytnymi filozofiami historii. Edited by Zdzisław J. Czarnecki. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1992.
Danilevskii, Nikolai. Russia and Europe: The Slavic World’s Political and Cultural Relations with the Germanic-Roman West. Translated by Stephen M. Woodburn. Bloomington, Indiana: Slavica, 2013.
Dziadek, Adam. “Katastrofizm – przypadek Anatola Sterna.” In Katastrofizm polski w XIX i XX wieku: Idee, obrazy, konsekwencje. Edited by Jerzy Fiećko, Jens Herlth, and Krzysztof Trybuś. Poznań: Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne,” 2014.
Gawor, Leszek. “Idea zrównoważonego rozwoju w kontekście historiozoficznym.” Problemy Ekorozwoju 2, no. 2 (2007): 19–25.
———. Katastrofizm w polskiej myśli społecznej i filozofii 1918-1939. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1999.
———. “Próba typologii myśli katastroficznej.” Kultura i Wartości, no. 13 (2015): 9–26.
Hertl, Jens. “Nad przepaścią historii: Wątki katastroficzne w retoryce mesjanizmu polskiego.” Pamiętnik Literacki 102, no. 1 (2011): 77–91.
Huntington, Samuel. Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego. Translated by Hanna Jankowska. Warszawa: Muza, 2011.
Jastrzębska, Grażyna. “Człowiek w obliczu katastrofy: Antropologia filozoficzna teorii katastroficznych.” In Zagadnienia historiozoficzne. Edited by Jakub Litwin. Wrocław: Ossolineum, 1977.
Kaniowski, Władysław. Oswald Spengler – filozof i pisarz polityczny. Łódź: Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, 1997.
Kapeluś, Magdalena, ed. Mity sumeryjskie: Antologia literatury mezopotamskiej. Translated by Krystyna Szarzyńska. Warszawa: Agade, 2000.
Kołakowski, Andrzej. “Metafizyka – historiozofia – filozofia kultury.” In Kołakowski, Spengler. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1981.
———. “Wątki Spenglerowskie w kulturze polskiej.” In Kołakowski, Spengler. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1981.
Koneczny, Feliks. O wielości cywilizacji. Warszawa: Capital, 2015.
Kowalik, Małgorzata. “Arnold Toynbee: Zagrożenia i perspektywy Zachodu.” Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska 37, no. 4 (2002): 63–78.
Kowalska, Agnieszka. “Wybrane koncepcje badań cywilizacji.” The Polish Journal of the Arts and Culture” 3, no. 3 (2012): 13–54.
Kuderowicz, Zbigniew. Filozofia dziejów. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1983.
Łempicki, Zygmunt. Wybór pism. Vols. 1–2. Edited by Henryk Markiewicz. Warszawa: PWN, 1966.
Majewski, Erazm. Nauka o cywilizacji: Prolegomena i podstawy do filozofii dziejów. Vol. 1. Warszawa: Księgarnia E. Wende i S-ka, 1913.
Marzęcki, Józef. “Przedmowa.” In Arnold J. Toynbee, Studium historii (skrót dokonany przez D.C. Somervella). Translated by Józef Marzęcki. Warszawa: PIW, 2000.
Mazurek, Sławomir. Wątki katastroficzne w myśli rosyjskiej i polskiej 1917-1950. Wrocław: Fundacja na rzecz Nauki Polskiej and Wydawnictwo Leopoldinum, 1997.
Nietzsche, Friedrich. Ecce homo: Jak się staje – kim się jest. Translated by Leopold Staff. Warszawa: Wydawnictwo Bis, 1989.
Nietzsche, Friedrich. Wola mocy: Próba przemiany wszystkich wartości. Translated by Stefan Frycz and Konrad Drzewiecki. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2006.
Piskozub, Andrzej. Cywilizacje w czasie i przestrzeni. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 1996.
Platon. Państwo. Translated by Władysław Witwicki. Warszawa: PWN, 1958.
Rousseau, Jean-Jacques. Trzy rozprawy z filozofii społecznej. Translated by Henryk Elzenberg. Warszawa: PWN, 1956.
Schopenhauer, Arthur. Świat jako wola i przedstawienie. Vol. 2. Translated by Jan Garewicz. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995.
Składankowa, Maria. Mitologia Iranu. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1989.
Skudrzyk, Piotr. Losy cywilizacji według Arnolda Toynbeego. Katowice: Towarzystwo Zachęty Kultury, 1992.
Soin, Maciej. “O pojęciu katastrofizmu historiozoficznego.” Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej 35 (1990): 117–36.
Spengler, Oswald. “Pesymizm?” Translated by Andrzej Kołakowski. In Spengler, Historia, kultura, polityka: Wybór pism. Translated by Andrzej Kołakowski and Jerzy Łoziński. Warszawa: PIW, 1990.
———. “Zadanie filozofii dziejów.” Translated by Andrzej Kołakowski. In Andrzej Kołakowski, Spengler. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1981.
———. Zmierzch Zachodu: Zarys morfologii historii powszechnej. Translated by Józef Marzęcki. Warszawa: Aletheia, 2014.
Stępień, Tomasz. “Kultura i technika na podstawie sporu o koncepcję Kosmos Atheos Oswalda Spenglera.” The Polish Journal of the Arts and Culture, no. 3 (5) (2013): 233–53.
Szacki, Jerzy. Historia myśli socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.
Szpakowska, Małgorzata. Światopogląd Stanisława Ignacego Witkiewicza. Gdańsk: Polska Akademia Nauk, Komitet Nauk o Literaturze Współczesnej, 1976.
Szumera, Grażyna. “Historiozofia Oswalda Spenglera a koncepcja filozoficzna Erazma Majewskiego.” Folia Philosophica 11 (1993): 89–101.
Szymański, Kamil. “Katastrofizm O. Spenglera i G. Pichta w kontekście filozofii techniki.” Transformacje, nos. 1–2 (88–89) (2016): 122–41.
Świeżak, Paweł. “Samuel Huntington: Prorok czy podpalacz?” In Zderzenie cywilizacji: Sąd nad teorią Samuela Huntingtona. Edited by Piotr Marczewski and Paweł Świeżak. Warszawa: Portal Spraw Zagranicznych, 2006.
Toynbee, Arnold J. A Study of History. Vols. 1–12. Oxford: Oxford University Press, 1934–1961.
———. Hellenizm: Dzieje cywilizacji. Translated by Andrzej Piskozub. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2002.
———. Studium historii (skrót dokonany przez D.C. Somervella). Translated by Józef Marzęcki. Warszawa: PIW, 2000.
Urbaniak, Marcin. Koncepcja człowieka faustowskiego w filozofii Oswalda Spenglera. Nowy Sącz: Assembly, 2006.
Vico, Giambattista. Nauka nowa. Translated by Tadeusz Jakubowicz. Warszawa: PWN, 1966.
Wichrowski, Marek. Spór o naturę procesu historycznego (od Hebrajczyków do śmierci Fryderyka Nietzschego). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 1995.
Witkiewicz, Stanisław Ignacy. Pożegnanie jesieni. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2010.
Zdziechowski, Marian. Widmo przyszłości: Szkice historyczno-publicystyczne. n.p.: Wydawnictwo Antyk. Marcin Dybowski, 2010.
———. W obliczu końca. n.p.: Wydawnictwo Antyk. Marcin Dybowski, 2011.
Znaniecki, Florian. Upadek cywilizacji zachodniej. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2013.
