Oswoić przypadek. Aprobowane i dyskredytowane sposoby przejęcia kontroli nad przypadkiem ukazane w Biblii Hebrajskiej
Abstrakt
Celem artykułu jest prezentacja ukazanych w Biblii Hebrajskiej sposobów przejęcia kontroli nad zdarzeniami mającymi charakter przypadku. Przywołana zostaje procedura wyprzedzenia przypadku przez losowania za pomocą gōrāl – podejmowana w sytuacji podziału ziemi Izraela, posługi w Przybytku, wyboru zwierzęcia w Jom Kippur, prac na rzecz społeczności –asekuracja od przypadku poprzez przenoszenie odpowiedzialności na JHWH oraz manipulacja przypadkiem, na przykładzie pur z księgi Estery. Scharakteryzowane są starania o uzyskanie choćby częściowego rozpoznania przypadku za pomocą efodu, urim i tummim oraz odrzucane przez Biblię Hebrajską terāpîm i magia. Z przeprowadzonych analiz terminów i kontekstów (z odniesieniem do metod literackich i uwzględnieniem specyfiki kultury i języka) wyłania się stymulujące próby oswajania przypadku dążenie Izraelitów do utrzymania poczucia bezpieczeństwa, przekonanie o logice wydarzeń oraz wszechmocy Boga i Jego miłości do ludzi. Wniosek o niemożliwości manipulacji przypadkiem, przekraczającej przypadek transcendencji JHWH, jak i o kluczowym w próbach oswajania przypadku włączaniu wszystkich działań w przestrzeń relacji z Bogiem stymuluje do dalszych badań na temat proroctw jako innej kategorii – bo dotyczącej ochrony przed przypadkiem zakorzenionym w konsekwencjach niewłaściwych decyzji Narodu Wybranego.
Słowa kluczowe:
przypadek, los, efod, urim i tummimBibliografia
Boeticus, Anitius Manilius Torquatus Severinus. “O pocieszeniu, jakie daje filozofia.” Translated by Leon Jakimowicz. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1962.
Botterweck, G. Johannes, and Helmer Ringgren, eds. Theological Dictionary of the Old Testament. Vol. 2 (s.v. “גּוֹרָל” by Werner Dommershausen). Translated by David E. Green. Michigan: Grand Rapids, 1975.
Botterweck, G. Johannes, Helmer Ringgren, and Heinz-Josef Fabry, eds. Theological Dictionary of the Old Testament. Vol. 14, s.v. “תְּרָפִים” (by Karel van der Toorn and Theodore J. Lewis). Translated by David E. Green. Michigan: Grand Rapids, 2006.
Buttrick, George A., ed. The Interpreters’s Dictionary of the Bible, s.v. “Purim” (by J. Coert Rylaarsdam). Nashville: Abingdon Press, 1989.
Cohen, Abraham D. “Hu Ha-goral: The Religious Significance of Esther.” In Studies in the Book of Esther. Edited by Carrey A. Moore. New York: Ktav Publishing House, 1982.
Dziadosz, Dariusz. “Urząd kapłana w epoce przedmonarchicznej.” Zeszyty Naukowe Stowarzyszenia Biblistów Polskich 7 (2010): 281–313.
Griffin, Hannah. “(Dis)Order in the Court: Sanctioned Dishonesty in the Hall of Two Maats.” Journal of the School of Religious Studies 47 (2019): 151–71.
Kitz, Anne Marie. “The Plural Form of ’Ûrîm and Tummîm.” Journal of Biblical Literature 116, no. 3 (1997): 401–11.
Lemański, Janusz. “‘Nie pozwolisz żyć czarownicy’ (Wj 22,17): W poszukiwaniu właściwego rozumienia jednego ze starotestamentalnych praw.” Studia Koszalińsko-Kołobrzeskie 26 (2019): 11–32.
Ławniczak, Artur. “Losowanie jako procedura podejmowania decyzji w starożytnym Izraelu.” Studia Erasmiana Wratislaviensia, no. 5 (2011): 49–67.
Majewski, Marcin. “Wyrocznia efodu oraz urim i tummim w Biblii Hebrajskiej.” Scripta Biblica et Orientalia 4 (2012): 91–107.
Mamzer, Hanna. Poczucie bezpieczeństwa ontologicznego: Uwarunkowania społeczno-kulturowe. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, 2008.
Mickiewicz, Franciszek. Ewangelia według św. Łukasza rozdziały 1–11: Wstęp, przekład z oryginału, komentarz. Częstochowa: Edycja św. Pawła, 2011.
Oppenheim, A. Leo. “The Golden Garments of the Gods.” Journal of Near Eastern Studies 8, no. 3 (1949): 172–93.
Pikor, Wojciech. Rola ziemi w przymierzu Boga z Izraelem: Studium historyczno--teologiczne księgi Ezechiela. Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2013.
Pindel, Roman. Magia czy Ewangelia? Konfrontacja głosicieli Ewangelii ze światem magicznym w ujęciu Dziejów Apostolskich. Kraków: Dom Wydawniczy Rafael, 2003.
Popielewski, Wojciech. “Prorocka lektura historii.” Verbum Vitae 16 (2009): 85–106.
Premnath, Devadasan Nithya. “The Concepts of Rta and Maat: A Study in Comparison.” Biblical Interpretation 2, no. 3 (1994): 325–39.
Ringgren, Helmer. “Esther and Purim.” In Studies in the Book of Esther. Edited by Carrey A. Moore. New York: Ktav Publishing House, 1982.
Rossel, Seymour. The Torah: Portion by Portion. Los Angeles: Torah Aura Productions, 2007.
Taleb, Nassim Nicholas. Czarny łabędź: Jak nieprzewidywalne zdarzenia rządzą naszym życiem. Translated by Olga Siata. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka, 2020.
Walton, John H., Victor H. Matthews, and Mark W. Chavalas. Komentarz historyczno-kulturowy do Biblii Hebrajskiej. Translated by Zbigniew Kościuk. Warszawa: Vocatio, 2005.
