Nikołaj Fiodorow wobec teologii i tradycji prawosławnej. Źródła i perspektywy krytyki
Michał KRUSZELNICKI
Uniwersytet Dolnośląski DSW, Wrocław , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-4987-9218
Abstrakt
Tekst stanowi próbę rekonstrukcji i analizy krytyki, z jaką spotkała się „filozofia wspólnego czynu” Nikołaja Fiodorowa ze strony wielkich rosyjskich teologów i myślicieli religijnych. Autor artykułu skupia się na klasycznych i najbardziej znaczących momentach z dziejów krytyki Fiodorowa, uwypukla główne argumenty krytyków, weryfi kuje zasadność podnoszonych zarzutów, a następnie rozszerza przestrzeń dociekań o istotne również z jego punktu widzenia wątpliwości teologiczne i fi lozofi czne. Analiza kolejnych głosów krytycznych pozwala dostrzec powtarzający się w ich obrębie schemat argumentacyjny, który stanowi wyzwanie dla apologetów myśli Fiodorowa. Zamiarem autora artykułu nie jest jednak deprecjonowanie koncepcji rosyjskiego wizjonera z punktu wi dzenia „ortodoksyjnego” chrześcijaństwa, lecz raczej przygotowanie gruntu dla jej przyszłych analiz. Ponadto autor wskazuje, że dopiero po poddaniu projektu Fiodorowa krytyce filozoficznej i teologicznej możliwe staje się uchwycenie jego roli dla refl eksji nad aktualnością chrześcijańskiego mitu.
Słowa kluczowe:
Nikołaj Fiodorow, teologia prawosławna, filozofia wspólnego czynu, wskrzeszenie człowiekaBibliografia
Atanazy z Aleksandrii. O wcieleniu Słowa. Translated by Michał Wojciechowski Warszawa: Wydawnictwo Akademii Teologii Katolickiej, 1998.
Augustyn. Państwo Boże. Translated by Władysław Kubicki. Kęty: Wydawnictwo Antyk, 2002.
Berdyaev, Nikolai. О naznachenii cheloveka: Opyt paradoksalnoy etiki. Pariž: Izdatel’stvo Sovremennye zapiski, 1931.
Berdyaev, Nikolai. O przeznaczeniu człowieka: Zarys etyki paradoksalnej. Translated by Henryk Paprocki. Kęty: Antyk, 2006.
Berdyaev, Nikolai. “Religiya voskresheniya: ‘Filosofiya obshchego dela N.F. Fedorova.’” In N.F. Fedorov, Pro et Contra: K 175 letiyu so dnya rozhdeniya i 100 letiyu so dnya smerti N.F. Fedorova; Antologia. Vol. 1. Edited by Anastasya Gacheva and Svetlana Semenova. Sankt Peterburg: Izdatel’stvo Russkogo Krhiristianskogo gumanitarnogo instituta, 2004.
Bordeianu, Radu. “Maximus and Ecology: The Relevance of Maximus the Confessor’s Theology of Creation for the Present Ecological Crisis.” The Downside Review 127, no. 447 (2009): 103–26.
Bulgakov, Sergei. “K voprosu ob apokastasise padshikh dokhov.” In Bulgakov, Nevesta Agntsa: O bogochelovechestve. Paris: YMCA Press, 1945.
Bulgakov, Sergei. “Khozyaystvo i teurgiya.” In Bulgakov, Svet nevechernyj: Sozertsaniya i umo-zreniya. Vol. 1. Moskva: Inapress/Iskusstwo, 1999.
Bulgakov, Sergei. Światło wieczności: Medytacje i spekulacje. Translated by Jacek Chmielewski. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, 2010.
Evdokimov, Paul. “Od śmierci do życia.” In Szalona miłość Boga. Translated by Małgorzata Kowalska. Białystok: Bractwo Młodzieży Prawosławnej, 2001.
Evdokimov, Paul. Prawosławie. Translated by Jerzy Klinger. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1964.
Fedorov, Nikolai. “Budushche astronomii.” In Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 2. Edited by Anastasia Gacheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Traditsiya/Evidentis, 1995.
Fedorov, Nikolai. Filozofia wspólnego czynu. Translated by Cezary Wodziński and Michał Milczarek. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewecki, 2012.
Fedorov, Nikolai. “Ni egoizm, ni altruizm, a rodstvo!” In Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 2. Edited by Anastasia Gacheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Traditsiya/Evidentis, 1995.
Fedorov, Nikolai. Nikolai Fedorov to Vladimir Kozhevnikov, December, 1887. In N. F. Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 4. Edited by Anastasia Gacheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Traditsiya/Evidentis, 2005.
Fedorov, Nikolai. Nikolai Fedorov to Vladimir Kozhevnikov, July 8–12, 1898. In N. F. Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 4. Edited by Anastasia Gacheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Traditsiya/Evidentis, 2005.
Fedorov, Nikolai. Nikolai Fedorov to Vladimir Kozhevnikov, December 2–3, 1898. In N. F. Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 4. Edited by Anastasia Ga-cheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Traditsiya/ Evidentis, 2005.
Fedorov, Nikolai. “O bratskikh pomochakh i tolokakh.” In Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 3. Edited by Anastasia Gacheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Traditsiya/Evidentis, 1997.
Fedorov, Nikolai. “О pravoslavii i simbole very.” In Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 2. Edited by Anastasia Gacheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Traditsiya/Evidentis, 1995.
Fedorov, Nikolai. “Ob ograshchenii oruzhiya, t.e. orudyy istreblenya w orudiya spaseniya.” In Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 2. Edited by Anastasia Gacheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Tradit-siya/Evidentis, 1995.
Fedorov, Nikolai. “Supramoralizm, ili wsyeobshchyy sintez.” In Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 1. Edited by Anastasia Gacheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Traditsiya/Evidentis, 1995.
Fedorov, Nikolai. “Syn Chelovecheskiy, ili prevrashcheniye dvenadtsati smertonosnykh voprosov v dvenadtsat’ zhe voprosov, zhizn’ prinosyashchikh.” In Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 3. Edited by Anastasia Gacheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Traditsiya/Evidentis, 1997.
Fedorov, Nikolai. “Vnutrennaya regulatsiya ili preobrazhene zhyvushchikh.” In Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 3. Edited by Anastasia Gacheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Traditsiya/Evidentis, 1997.
Fedorov, Nikolai. “Vopros o bratstve, ili rodstve, i prichinach niebratskogo, nerodstvennego, nierodstwiennogo, t.e. nemirnogo, sostoyaniya mira i sredstvakh k vosstanovle-niyu rodstva.” In Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 1. Edited by Anastasia Gacheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Traditsiya/Evidentis, 1995.
Florovsky, Georgy. “Creation and Redemption.” In Florovsky, Collected Works. Vol. 3. Belmont, Nordland Publishing, 1976.
Florovsky, Georgy. “Puti russkogo bogosloviya.” In N. F. Fedorov, Pro et Contra: K 175 letiyu so dnya rozhdeniya i 100 letiyu so dnya smerti N.F. Fedorova; Antologia. Vol. 1. Edited by Anastasya Gacheva and Svetlana Semenova. Sankt Peterburg: Izdatel’stvo Russkogo Khristianskogo gumanitarnogo instituta, 2004.
Gavryushin, Nikolai. “Voskreshchenie chaemoe ili voskhishchaemoe? O religioznykh vozzrenyakh N. F. Fedorova.” Bogoslovskie trudy, no. 24 (1983): 242–59.
Golovanenko, Sergey. “Filosofiya obshchago dela.” Bogoslovskij vestnik 3, no. 12 (1913): 832–43.
Hamalis, Perry T. “The Meaning and Place of Death in an Orthodox Ethical Framework.” In Thinking Through Faith: New Perspectives from Orthodox Christian Scholars. Edited by Aristotle Papanikolaou and Elizabeth H. Prodromou. New York: St. Vladimir’s Seminary Press, 2008.
Isaac de Syrie. Sentences, un trésor de sagesse. Translated by Michel Hotman de Velliers. Paris: Éditions Saint-Irénée, 1949.
Jan Chryzostom. “Homilia Wielkanocna.” In Jerzy Klinger, O istocie prawosławia: Wybór pism. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1983.
Jędrysko, Cezar. “Fiodorow po raz pierwszy.” Kultura i Wartości, no. 14 (2015): 167–73.
Jung, Carl Gustav. Wspomnienia, sny, myśli. Translated by Robert Reszke and Leszek Kolankiewicz. Warszawa: Wrota, 1999.
Kant, Immanuel. “Idea powszechnej historii w aspekcie kosmopolitycznym.” In Kant, Rozprawy z historii filozofii. Translated by Tomasz Kupś. Kęty: Antyk, 2005.
Kant, Immanuel. Religia w obrębie samego rozumu. Translated by Aleksander Bobko. Kraków: Homini, 2007.
Kozhevnikov, Vladimir. Vladimir Kozhevnikov to Nikolai Peterson, August 20, 1913. In N. F. Fedorov: Pro et Contra. K 175 letiyu so dnya rozhdeniya i 100 letiyu so dnya smerti N. F. Fedorova. Antologia. Vol. 2. Edited by Svetlana Semenova and Anastasia Gacheva. Sankt Peterburg: Izdatel’stvo Russkoy khristiannskoy gumanitarnoy akademii, 2008.
Łosski, Włodzimierz. Teologia dogmatyczna. Translated by Henryk Paprocki. Białystok: Bractwo Młodzieży Prawosławnej, 2000.
Medzibrodszky, Alexandra. N. F. Fedorov’s Place in Russian Intellectual History. Budapest: Central European University, 2014.
Milczarek, Michał. Z martwych was wskrzesimy: Filozofia Nikołaja Fiodorowa. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013.
Nikitin, Valentin. “Ucheniye N. F. Fedorova i glavnye khristianskiye ispovedaniya.” In N. F. Fedorov, Pro et Contra: K 175 letiyu so dnya rozhdeniya i 100 letiyu so dnya smerti N. F. Fedorova; Antologia. Vol. 1. Edited by Anastasya Gacheva and Svetlana Semenova. Sankt Peterburg: Izdatel’stvo Russkogo Khristianskogo gumanitarnogo instituta, 2004.
Orygenes. O zasadach. Translated by Stanisław Kalinkowski. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1979.
Paramonov, Boris. Russkij evropeets Nikolay Fedorov. Radio Svoboda. https://www. svoboda.org/a/438207.html .
Peterson, Nikolai. Nikolai Peterson to Еvgeny Trubetskoy, July 21, 1913. In N. F. Fedorov, Pro et Contra: K 175 letiyu so dnya rozhdeniya i 100 letiyu so dnya smerti N. F. Fedorova; Antologia. Vol. 2. Edited by Anastasya Gacheva and Svetlana Semenova. Sankt Peterburg: Izdatel’stvo Russkogo Khristianskogo gumanitarnogo instituta, 2008.
Pietras, Henryk. “Apokatástasis według Ojców Kościoła: nadzieja nawrócenia czy powszechna amnestia?” Collectanea Theologica 63, no. 3 (1992): 21–41.
Rousseau, Jean-Jacques. “Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi.” In Rousseau, Trzy rozprawy z filozofii społecznej. Translated by Henryk Elzenberg. Warszawa: PWN, 1956.
Schelling, Friedrich Wilhelm Joseph. Filozoficzne badania nad istotą ludzkiej wolności i sprawami z tym związanymi. Translated by Bogdan Baran. Kraków: Inter Esse, 1990.
Schmemann, Alexander. O Death Where is Thy Sting? New York: St Vladimir’s Seminary Press, 2003.
Semenova, Svetlana. “Filosofiya voskresheniya N. F. Fedorova.” In Nikolai Fedorov, Sobranie sochinenii v chetyrekh tomakh. Vol. 1. Edited by Anastasia Gacheva and Svetlana Semenova. Moskva: Izdatel’skaya gruppa Progess/Traditsiya/Eviden-tis, 1995.
Semenova, Svetlana, and Anastasya Gacheva. “Filosof budushchego veka (lichnost’, uchenye, sud’ba idei).” In N. F. Fedorov, Pro et Contra: K 175 letiyu so dnya rozhdeniya i 100 letiyu so dnya smerti N. F. Fedorova; Antologia. Vol. 1. Edited by Anastasya Gacheva and Svetlana Semenova. Sankt Peterburg: Izdatel’stvo Russkogo Khristianskogo gumanitarnogo instituta, 2004.
Solovyov, Vladimir. Vladimir Solovyov to Nikolai Fedorov, January 12, 1882. In N. F. Fedorov, Pro et Contra: K 175 letiyu so dnya rozhdeniya i 100 letiyu so dnya smerti N. F. Fedorova; Antologia. Vol. 1. Edited by Anastasya Gacheva and. Svetlana Semenova. Sankt Peterburg: Izdatel’stvo Russkogo Khristianskogo gumanitarnogo instituta, 2004.
Solovyov, Vladimir. Vladimir Solovyov to Nikolai Fedorov, June–July 1882. In N. F. Fedorov, Pro et Contra: K 175 letiyu so dnya rozhdeniya i 100 letiyu so dnya smerti N.
F. Fedorova; Antologia. Vol. 1. Edited by Anastasya Gacheva and Svetlana Se-menova. Sankt Peterburg: Izdatel’stvo Russkogo Khristianskogo gumanitarnogo instituta, 2004.
Szczur, Piotr. “Dzieło stworzenia w Homiliach na Księgę Rodzaju św. Jana Chryzostoma.” Biblica et atristica Thoruniensia, nr 4 (2011): 321–39.
Tanzella-Nitti, Giuseppe. “Two Books Prior to the Scientific Revolution.” Perspectives on Science and Christian Faith 57, no. 3 (2005): 235–48.
Tomasz z Akwinu. Suma teologiczna. Vol. 33. Zmartwychwstanie ciał. Translated by Pius Bełch. London: Veritas, 1983.
Tomasz z Akwinu. Suma teologiczna. Vol. 34. Rzeczy ostateczne. Translated by Pius Bełch. London: Veritas, 1986.
Тrubetskoy, Еvgeny. Еvgeny Тrubetskoy to Nikolai Peterson, July 21, 1913. In N. F. Fedorov, Pro et Contra: K 175 letiyu so dnya rozhdeniya i 100 leityu so dnya smerti N. F. Fedorova; Antologia. Vol. 2. Edited by Anastasya Gacheva and Svetlana Semenova. Sankt Peterburg: Izdatel’stvo Russkogo Khristianskogo gumanitarnogo instituta, 2008.
Тrubetskoy, Еvgeny. “Neskol’ko slov o Solovyove i Fedorove (Otvet N. P. Petersonu).” Voprosy filosofii i psikhologii, no. 4 (1913): 412–26.
Ware, Kallistos. Prawosławna droga. Translated by s. Nicolaia of Communauté monastique féminine Notre-Dame-de-Toute-Protection in Bussy-en-Othe. Białystok: Bractwo Młodzieży Prawosławnej, 1999.
Zenkovsky, Vasily. A History of Russian Philosophy. Translated by Richard Kline. Vol. 2. New York: Columbia UP, 1951.
Żylina-Chudzik, Julia. Mikołaj Fiodorow i jego “filozofia wspólnego czynu.” Part 3. https://minos-minal-omfalos.blogspot.com/2013/03/mikoaj-fiodorow-i-jego-filozofia.html.
