Wizje pokoju i pojednania. Rola irenizmu w czeskiej myśli i literaturze chrześcijańskiej
Libor PAVERA
Uniwersytet Bielsko-Bialski, Bielsko-Biała , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-6916-8483
Abstrakt
W pierwszej części studium skupia się na ogólnych zagadnieniach związanych z irenizmem, oraz z metodologią badania tego zjawiska w odniesieniu do harmonii i pokoju z jednej strony oraz konfliktu, sporu i wojny z drugiej. Następnie na dwóch konkretnych przykładach ze starszej literatury czeskiej pokazuje, jak irenizm objawił się w środowisku czeskim i europejskim w dwóch różnych epokach, które wciąż domagają się oceny w historii Czech i w historii powszechnej. Pierwszym przykładem są ireniczne dążenia czeskiego króla „husyckiego” Jerzego z Podiebradów, które znamy ze źródeł historycznych, ale przede wszystkim literackich. Opisy sporządzone przez podróżników były stosunkowo wierne, oczywiście na miarę swojego wykształcenia i wiedzy geopolitycznej oraz innej wiedzy o ówczesnym świecie. Nieco bardziej oryginalne podejście do pokojowego porządku świata przynosi w swoim przesłaniu czeski brat, autor programów edukacji oraz rzecznik tolerancji i pokoju Jan Ámos Komenský. Jego zdaniem problem pokoju nie może być postrzegany wyłącznie jako kwestia prawna, lecz należy go również uznać za zagadnienie etyczne. Podczas gdy prawo dostarcza ram określających, co jest dozwolone, etyka bada szersze implikacje moralne, zapewniając, że dążenie do pokoju nie sprowadza się jedynie do formalnych aspektów prawnych, lecz obejmuje również głębokie zaangażowanie w zasady sprawiedliwości, godności i szacunku dla ludzkości.
Słowa kluczowe:
irenizm, etyka, starsza literatura czeska, epoka husycka, Jerzy z Podiebradów, Jan Amos Komeński (Comenius)Bibliografia
A Fifteenth-Century Plan for World Peace, 1462–1464: Tractatus pacis toti Christianitati fiendae. Edited by Jiří Kejř, with English translation by Ivo Dvořák. Bloomington: Indiana University.
Alexandreida. Edited by Václav Vážný. Praha: Nakladatelství Československé aka-demie věd, 1963.
Ambos, Kai. Rome Statute of the International Criminal Court: Article-by-Article Commentary. Munich: C. H. Beck, 2021.
Bartoš, František M. “Petr Chelčický a Lev Tolstoj.” In Husitství – Reformace – Re-nesance. Edited by Josef Macek. Praha: Academia, 1965.
[Bedřich z Donína]. Cestopis Bedřicha z Donína. Edited by Antonín Grund. Praha: Melantrich, 1940.
Bočková, Hana. “K otázce využití motivu světa – theatra v české literatuře 16.–17. století.” Sborník prací Filozofi cké Fakulty Brněnské Univerzity: D; Řada literár-něvědná 44, no. D42 (1995): 5–14.
Boubín, Jaroslav. Petr Chelčický: Myslitel a reformátor. Praha: Vyšehrad, 2005.
Brambora, Josef. Knižní dílo Jana Amose Komenského: Studie bibliografická. Praha: Státní pedagogické nakladatelství, 1954.
Campanella, Tommaso. The City of the Sun. Translated by James M. Murray. New York: Cambridge University Press, 2001.
Cestovní deník Lva z Rožmitálu a na Blatné 1465–1467. Edited by Lenka Líbalová. Olomouc: Monse, 2003.
Chlup, Otokar. “Výchovou k nápravě věcí lidských.” In Vývoj pedagogických ideí v novém věku, 25–42. 1925.
Christoyannopoulos, Alexandre. Tolstoy’s Political Thought: Christian AnarchoPacifist Iconoclasm Then and Now. Abingdon: Routledge, 2020.
Coman, Viorel. “Receptive Ecumenism as a Way Forward: An Eastern Orthodox Perspective.” Religions 14, no. 19 (2023): article number 1297.
Comenius, Ioannes Amos. De rerum humanarum emendatione consultatio catholica. Editio princeps. Tomus I: Panegersiam, Panaugiam, Pansophiam continens. Edi-ted by Jaromír Červenka and Vlasta T. Miškovská-Kozáková. Pragae: Academia, 1966.
Comenius, Ioannes Amos. De rerum humanarum emendatione consultatio catholica. Editio princeps. Tomus II: Pampaediam, Panglottiam, Panorthosiam, Pannuthe-siam necnon Lexicon reale pansophicum continens. Edited by Jaromír Červenka and Vlasta T. Miškovská-Kozáková. Pragae: Academia, 1966. Comenius, Johann Amos. Opera didactica omnia. Amsterdam: Impensis d. Laurentii de Geer, 1657.
Constantinou, Costas M., and Eleni Christodoulou. “On Making Peace with Nature: Visions and Challenges towards an Ecological Diplomacy.” Review of Interna-tional Studies 50, no. 3 (2024): 579–99.
Čapková, Dagmar. “Několik poznámek ke Komenského pojetí moudrosti.” In Mezi Baltem a Uhrami: Komenský, Jednota bratrská a svět středoevropského protestan-tismu (sborník k poctě Marty Bečkové). Edited by Vladimír Urbánek and Lenka Řezníková. Praha: Nakladatelství Filosofi a, 2006.
Čornej, Petr. Český stat v době jagellonské. Praha: Paseka 2012.
Deník panoše Jaroslava. In Jak staří Čechové poznávali svět. Výbor ze starších če-ských cestopisů 14.–17. století. Edited by Zdeňka Tichá. Praha: Vyšehrad, 1985.
Dent, Robert A. “John Amos Comenius: Inciting the Millennium through Educational Reform.” Religions 12, no. 11 (2021): article number 1012.
Denton, Michael. Evolution: A Theory in Crisis. Bethesda: Adler & Adler Publishers, 1986.
Elshtain, Jean Bethke. “The Third Annual Grotius Lecture: Just War and Humani-tarian Intervention.” American University International Law Review 17, no. 1 (2001–2002): 1–25.
Evans, Mark. “Moral Theory and the Idea of a Just War.” In Just War Theory: A Reap-praisal. Edited by Mark Evans. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2005.
Fouilloux, Étienne. “The Holy Offi ce’s File on the Encyclical Humani Generis.” Journal of Modern and Contemporary Christianity 3, no. 1 (2024): 115–32.
Giachetti, Fulvia. “The Global Market and the War: Origins, Development, and Ef-fectiveness of Marginalist Irenicism.” Philosophy & Social Criticism 51, no. 4 (2025): 648–57.
Grover, Leena. Interpreting Crimes in the Rome Statute of the International Criminal Court. Cambridge: Cambridge University Press, 2014.
Hábl, Jan. Lidskost není docela ztracena: Stručný výklad Komenského Porady o nápra-vě věcí lidských.Červený Kostelec: Pavel Mervart, 2019.
Hashemi pour Soleiman, Michaela. “Komenský a jeho cesta světla.” Opera Slavica 23, no. 4 (2013): 72–75.Hotson, Howard. “Irenicism and Dogmatics in the Confessional Age: Pareus and Comenius in Heidelberg, 1614.” The Journal of Ecclesiastical History 46, no. 3 (1995): 432–56.
Kolafa, Štěpán J. Cesta L. N. Tolstého k Petru Chelčickému. Praha: Ústav pro soudobé dějiny AV ČR, 1995.
[Komenský, Jan Amos.] Jana Amosa Komenského korespondence. Edited by Adolf Patera Praha: Česká akademie císaře Františka Josefa, 1892.
Komenský, Jan Amos. Obecná porada o nápravě věcí lidských. Vols. 1–3. Edited by Dagmar Čapková et al.Praha: Svoboda, 1992.
Komenský, Jan Amos. Unum necessarium – Jedno nezbytné. Edited by Luděk Brož. Praha: Kalich, 1999.
Kopecký, Milan. “Komenský v kontextu literatury své doby.” In Komenský jako umělec slova. Brno: MU, 1992.
Lexikon české literatury, s.v. “Jan Amos Komenský“ (by Emil Pražák). Vol 2. Part 2: K–L. Edited by Vladimír Forst et al. Praha: Academia, 1993.
Max Planck Encyclopedia of International Procedural Law, s.v. “Treaty on the Es-tablishment of Peace Throughout Christendom (1464)” (by Frederik Dhondt). Oxford Public International Law, https://opil.ouplaw.com/display/10.1093/law-mpeipro/e3721.013.3721/law-mpeipro-e3721.
More, Thomas. Utopia. Translated by Robert M. Adams. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
Morris, Jeremy. “Imaginative Ecumenism: Rethinking the Paradigm from an English Anglican Perspective.” Religions 14, no. 10 (2023): article number 1410.
Pavera, Libor. “Nesamozřejmost irénismu: K metodologické povaze zkoumaného jevu.” Slavica Litteraria 26, no. 2 (2023): 7–13.
Petrů, Eduard. Soupis díla Petra Chelčického a literatury o něm. Praha: SPN, 1957.
Petrů, Eduard, and Dagmar Marečková, eds. Rytířské srdce majíce. Česká rytířská epika 14. století. Praha: Odeon, 1984.
Pius II et al. Historia Bohemica = Historie česká. Praha: KLP-Koniasch Latin Press, 1998.
Pleskot, Jaroslav. Fulnecké intermezzo Jana Amosa Komenského. Ostrava: Profi l, 1970.
Pokorný, Zdeněk. Bibliography of Comeniana in Book Form 1945–1990 (with an Outline of Post-War Comeniology). Praha: Ústav školských informací, 1992.
Ptaszyński, Mariusz. “Was a Confessional Agreement in Early Modern Europe Possi-ble? The Sandomierz Consensus (1570) as a Case of Polish-Lithuanian Irenicism.” Religions 13, no. 3 (2022): article number 994.
Sacks, David Harris. “On Mending the Peace of the World: Sir Francis Bacon’s Apo-calyptic Irenicism.” New Global Studies16, no. 2 (2022): 193–214.
Silverstone, Scott A. „Just War Theory.“ In Oxford Bibliographies in International Relations. New York: Oxford University Press, 2011.
Smith, Innocent. “Liturgical Irenicism and the Unity of the Church.” New Blackfriars96, no. 1061 (2024): 3–11.
Staročeská kronika tak řečeného Dalimila: vydání textu a veškerého textového mate-riálu. Vols. 1 and 2. Edited by Jiří Daňhelka et al. Praha: Academia, 1988.
Šmahel, František. Husitská revoluce I.–IV. Praha: Historický ústav AVČR, 1993.
Šturma, Pavel. Mezinárodní trestní soud: vznik, statut, perspektivy. Praha: Codex Bohemia, 2002.
Tomida, Yasuhiko. Locke, Berkeley, Kant: From a Naturalistic Point of View. Baden-Baden: Georg Olms Verlag, 2023.
Tschizewskij, Dmitrij. “Wie ich die Handschriften der Pansophie fand.” In Kleinere Schriften. Vol. 2. Bohemica. München: Fink, 1972.
Urbánek, Rudolf. Ve službách Jiříka krále: Deníky panoše Jaroslava a Václava Šaška z Bířkova. Praha: Evropský literární klub, 1940.
