O funkcjach słowa w kulturze

Marta WÓJCICKA

Abstrakt

Słowo jest jednostką kultury i zmienia się wraz z jej przemianami, zyskując nie tylko nowe znaczenia, ale też nowe funkcje. Przedmiotem artykułu są współczesne funkcje społeczno-kulturowe słowa (głównie słowa mówionego) oraz jego przemiany. Artykuł obejmuje cztery części, ukazujące kolejno: słowo jako wartość, słowo w świetle typologii wartości, rolę słowa w typologii kultur oraz relacje między słowem słyszanym a słowem widzianym. Słowo zostało ukazane jako wartość, czyli coś, co uznawane jest za dobre. O wartości słowa świadczą pełnione przez nie funkcje: podmiotowe, tożsamościowe, grupotwórcze, autoprezentacyjne, interpersonalne, nominatywne, kreatywne, przedstawieniowe. Odwołując się do Platońskiej triady, autorka dowodzi, że słowo może ucieleśniać piękno w formie, prawdę w treści oraz dobro w działaniu. Takie zasady używania słowa odnajduje w tak zwanych maksymach konwersacji sformułowanych przez H. Paula Grice’a. Maksyma jakości dotyczy prawdy, a maksymę sposobu można odnieść do piękna. Nadrzędną wobec nich wartością, niewerbalizowaną wprost, ale zakładaną przez etykę słowa, jest dobro. W oparciu o siedmiostopniowy układ wartości zaproponowany przez Jadwigę Puzyninę, słowo ukazane zostaje jako wartość hedonistyczna, obyczajowa, moralna, estetyczna oraz poznawcza. Jednocześnie można określić je jako wartość praktyczną (służy ono bowiem ustaleniu i realizacji celów) lub jako wartość instrumentalną. Następnie słowo ukazane zostaje jako kryterium typologii kultur o wysokim bądź niskim stopniu unikania niepewności oraz kultur wysokiego i niskiego kontekstu. W ostatniej części omówione zostały cechy słowa słyszanego: sensualność, wspólnotowość, interakcyjność, ucieleśnienie, żywiołowość i kreacyjność (tożsamości i wizerunku). Słowo mówione wymaga odwagi i bliskości, jest żywe i wymyka się kontroli, a przez to pozostaje autentyczne i prawdziwe.