O „strawie dla ciała” w literackiej prezentacji jurodstwa. Proza Mikołaja Leskowa i Jewgienija Wodołazkina
Beata TROJANOWSKA
Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz , Polskahttps://orcid.org/0000-0003-3624-8553
Abstrakt
W artykule podjęto próbę charakterystyki postaci literackich bliskich modelowi świętości reprezentatywnemu dla jurodiwych, odwołując się do wybranych utworów prozatorskich Mikołaja Leskowa oraz Jewgienija Wodołazkina. Analiza dotyczy przede wszystkim aspektu jedzenia, ale także wyglądu zewnętrznego bohaterów. Refleksja nad ich wizerunkami oraz nad rolą jedzenia w dziejach tych postaci pozwala sformułować wniosek, że począwszy od dziewiętnastego wieku typ świętości jurodiwego ukształtowany w prozie rosyjskiej ulega specyficznym przekształceniom. Leskow wzbogaca swe postaci o wybrane cechy jurodiwych, łącząc je z folklorem rosyjskim. Wodołazkin zaś w prezentacji swoich świętych szaleńców odwołuje się do schematów reprezentatywnych dla literatury hagiograficznej, ale ukazuje także emocje i przeżycia bohaterów. Haptyczne opisy postaci dotyczące samego procesu jedzenia i miejsca spożywania pokarmów oraz refleksja nad ich znaczeniem dla poszczególnych postaci wskazują – zarówno w prozie Leskowa, jak i Wodołazkina – nie tylko na naturalny związek pokarmu z cielesnością, lecz także odniesienie do sfery duchowej.
Słowa kluczowe:
jurodiwy, postać literacka, motyw jedzenia, proza rosyjska, Leskow, WodołazkinBibliografia
Brążkiewicz, Bartłomiej. “Nie być, żeby być: Szaleńcy Boży w świetle antropologii apofatycznej.” Ethos 28, no. 2 (110) (2015): 57–71.
Epstein, Michail. Filosofiya tiela. Sankt-Pieterburg: Aletieya, 2006.
Fiedotow, Georgij. Święci Rusi. Translated by Henryk Paprocki. Białystok and Bydgoszcz: Bractwo Młodzieży Prawosławnej w Polsce and Wydawnictwo Homini, 2002.
Filipowicz, Aleksandra. “Śmieszny człowiek – rycerz idei: O szaleńcach ideowych Dostojewskiego i Leskowa.” In O literaturze rosyjskiej nowej i dawnej. Edited by Wiktor Skrunda. Warszawa: Wydawnictwo „Studia Rossica”, 2000.
Grabias, Karol. “Kim są jurodiwi w tradycji prawosławnej? Rozmowa z ks. Henrykiem Paprockim.” Teologia Polityczna. https://teologiapolityczna.pl/kim-sa-juro-diwi-w-tradycji-prawoslawnej-rozmowa-z-ks-henrykiem-paprockim.
de Hueck Doherty, Catherine. Jurodiwi: Święci głupcy. Translated by Katarzyna Dudek. Kraków: Wydawnictwo Karmelitów Bosych, 2017.
Kobeszko, Łukasz. “Święta, która przebierała się za mężczyznę i malowała sobie wąsy: Poznaj Ksenię Petersburską.” 18 February 2017. http://pl.aleteia.org/2017/02/18/swieta-ktora-przebierala-sie-za-mezczyzne-i- malowala-sobie-wasy-poznaj-ksenie-petersburska/.
Kovalevskiy, Ioann. Yurodstvo o Khristie i Khrista radi yurodivyje Vostochnoy russkoy cerkvi: istoricheskiy ocherk i zhitiya sikh podvizhnikov blagochestiya. https://azby-ka.ru/otechnik/Zhitija_svjatykh/yurodstvo-o-hriste-i-hrista-radi-yurodivye-vostoch-noj-russkoj-tserkvi-istoricheskij-ocherk-i-zhitija-sih-podvizhnikov-blagochestija/.
Kwiatki świętego Franciszka z Asyżu. Translated by Leopold Staff. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2003.
Leskow, Nikołaj. “Cher-Amour.” Translated by Czesław Jastrzębiec-Kozłowski. In Wdzięk administracyjny i inne opowiadania. Translated by Irena Bajkowska et al. Warszawa: Czytelnik, 1961.
Leskow, Nikołaj. “Kotin Pizon’skiy i Platonida.” In Leskov, Sobraniye sochinienieniy v odinnadcati tomach. Vol. 1. Moskva: Gosudarstviennoye Izdatielstvo Khydozhestvien-noy Litieratury, 1956.
Leskow, Nikołaj. “Napiętnowany anioł i inne opowiadania.” Edited by Zbigniew Podgórzec.
Kraków and Wrocław: Wydawnictwo Literackie, 1984.
Leskow, Nikołaj. “Niesmiertelnyy Golovan.” In Leskov, Sobraniye sochinieniy. Vol. 6. Moskva: Gosudarstviennoye Izdatielstvo Khydozhestviennoy Litieratury, 1957.
Leskow, Nikołaj. “Pavlin.” In Leskov, Izbrannoye v dvuch tomach. Vol. 1. Leningrad: Khudozhiestviennaya Litieratura, 1977.
Leskow, Nikołaj. “Pielgrzym urzeczony.” Translated by Jerzy Wyszomirski. In Leskow, Utwory wybrane. Vol. 2. Translated by Irena Bajkowska et al. Kraków: Czytelnik, 1951.
Leskow, Nikołaj. Samodum. Translated by Jerzy Wyszomirski. In Leskov, Utwory wybrane. Vol. 2. Translated by Jerzy Wyszomirski et al. Warszawa: Czytelnik, 1951.
Leśniewski, Krzysztof. “Święci szaleńcy w tradycji chrześcijaństwa wschodniego.” Ethos 28, no. 2(110): 72–87.
Łotman, Jurij. “Głupiec i wariat.” In Kultura i eksplozja. Translated by Bogusław Żyłko. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1999.
Markunas, Antoni, and Tamara Uczitiel. Leksykon chrześcijaństwa rosyjsko-polski i polsko-rosyjski, s.v. “Schima.” Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1999.
Mielnikov-Piechersky, Paviel. Na gorach, Moskva: Izdatielstvo Pravda, 1976. Mierezhovskiy, Dmitry. Antikhrist Petr i Aleksiey. Vols. 1–2. Berlin: Izdatielstvo J.P. Ladyzhnikova, 1922.
Motyunayte, Ilona. Vospriyatie yurodstva russkoy literaturoy XIX-XX vv. Pskov: ОTSNT, 2006.
Nagibin, Jurij. “O Leskowie.” Translated by Ałła Sarachanowa. In: Leskow, Napiętnowany anioł i inne opowiadania. Edited by Zbigniew Podgórzec. Kraków and Wrocław: Wydawnictwo Literackie, 1984.
Ozhegow, Siergiey. Slovar´ russkogo yazyka. Edited by Natalya Shviedova. Moskva: „Russkij yazyk”, 1984.
Panchenko, Aleksandr. “Smiekh kak zrielishche.” In Smiekh v Drevniey Rusi. Edited by Dmitriy Likhachov, Aleksandr Panchenko, and Natalya Vladimirovna Ponyrko. Leningrad: Nauka, 1984.
Pastuszewski, Stefan. Leksykon religijno-kulturowy staroprawosławia, s.v. “Schima.” Bydgoszcz: Instytut Wydawniczy Świadectwo, 2015.
Puszkin, Aleksander. Rusłan i Ludmiła. Warszawa: PIW, 1954.
Rostovskiy, Dimitriy. “Priedstavleniye svyatogo i praviednogo Vasilija Blazhennogo, chudotvorca Moskovskogo.” In Zhytiya svyatykh na russkom yazykie, izlozhennyye po rukovodstvu Chetikh-Miniey. Moskva: Knizhnoje dielo, 2003.
Rostova, Natalya. Cheloviek obratnoy perspiektivy: Opyt filosofskogo osmysleniya fenomena yurodstwa Khrista radi. Moskva: Izdatyelstvo MGIU, 2010.
Skovorodnikov, Aleksandr. “Lozhka diegtia w bochkie mieda: Ob odnoj ‘dietali’ romana Jevgieniya Vodolazkina Lavr). Politicheskaja lingvistika, no. 2 (68) (2018): 29–39. Slavianskaya mifologiya: Slovar´–sprawochnik. Edited by Ludmiła Vagurina. Moskva: Linor & Soviershenstvo, 1998.
Špidlik, Tomáš. “Jurodiwi: ‘Szaleni dla Chrystusa.’” In Wielcy mistycy rosyjscy. Translated by Janina Dembska. Edited by Henryk Paprocki. Kraków: Wydawnictwo M, 1993.
Suworowa, Mariya. “Praviednost’ po N.S. Leskovu – yurodstvo ili yurodstvovaniye.” Nachalo, no. 23 (2011). w: https://slovo-bogoslova.ru/nachalo/pravednost-po-n-s-leskovu-yurodstvo/.
Thompson, Ewa. Zrozumieć Rosję: Święte szaleństwo w kulturze rosyjskiej. Translated by Eliza Litak. Warszawa: Teologia Polityczna, 2019.
Tołstoj, Aleksy K. Książę srebrny. Translated by Jerzy Jędrzejewicz. Warszawa: PIW, 1975.
Trojanowska, Beata. Odchodząca Ruś i Rosja w twórczości Mikołaja Leskowa: Postaci, motywy, tematy, sposoby wyrażania. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2008.
Vagurina, Ludmila, ed. Slavianskaya mifologiya: Slovar´-sprawochnik. Moskva: Linor & Soviershenstvo, 1998.
Wodołazkin, Jewgienij. Laur. Translated by Ewa Skórska. Poznań: Zysk i S-ka, 2012.
Wodziński, Cezary. Św. Idiota: Projekt antropologii apofatycznej. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2009.
Wróbel, Piotr. Miłosierdzie w Ewangelii św. Łukasza. https://www.academia. edu/33717633/Mi%C5%82osierdzie_w_Ewangelii_%C5%81ukasza.
Yesaulov, Ivan. “Yurodstvo i shutovstvo v russkoy literaturie.” In Paskhalnost’ russkoy sloviesnosti. Moskva: Izdatyelstvo Krug’, 2004.
Zagoskin, Michail. Yuriy Miloslavsky ili Russkiye v 1612 godu. Moskva: Khudozhestviennaya literatura, 1983.
Zambrzycka, Marta. “Głupi, inny, święty: Kategorie głupoty i świętości w Idiocie Fiodora Dostojewskiego i Głuptasce Swietłany Wasilenko.” Przegląd Wschod-nioeuropejski 4, no. 4 (2013): 431–9.
Zhylina, Natalya, and Tat’yana Zhylina-Els. “Yurodstvo kak podvig istinnoy svyatosti v tvorchestvie russkikh pisatieley XIX wieka.” Problemy istoricheskoy poetiki 8, no. 3 (2020): 61–81.
