Od widza do uczestnika. Rola mitu w kształtowaniu postaw obywatelskich
Abstrakt
W artykule podjęto próbę reinterpretacji pojęcia widzenia, czy też obserwowania, i powiązania go z koniecznością działania. Ujęcie to bliskie jest rozumieniu widzenia w starożytnej Grecji, gdzie patrzenie-obserwowanie miało charakter praktyczny. To pragmatyczne rozumienie widzenia można uchwycić, analizując rolę mitów, ich interpretacji, a także opartych na nich utworów dramatycznych w kulturze greckiej. Przedstawione w artykule przykłady odnoszą się zarówno do obrazów przyszłości (przepowiedni wróżbitów), jak i przeszłości (czynów dokonywanych przez herosów). W obu tych wypadkach najistotniejsze jest jednak odniesienie ukazywanych wydarzeń do chwili teraźniejszej, w której słuchacz, widz bądź czytelnik zapoznaje się z mitem. Widzieć to coś więcej niż jedynie patrzeć. Widzenie wymaga od widzów zaangażowania, zarówno intelektualnego, jak i emocjonalnego, a następnie przekucia obserwacji w działanie. Wizualizacja treści pieśni czy oglądanie nie tylko pozwala na przeżycie katharsis, lecz także uczy wyciągania wniosków, dokonywania ocen, zauważania relacji przyczynowo-skutkowych, a w konsekwencji – nawiązywania relacji oraz podejmowania czynu. Obserwacja ma zatem prowadzić nie do odrzucenia rzeczywistości i koncentracji jedynie na przyszłości, przeszłości czy poszukiwaniu ponadczasowej Prawdy, lecz przeciwnie – do refleksji i aktywności na rzecz „tu i teraz”, dzięki znajomości reguł rządzących światem, wartości i konsekwencji podejmowanych działań oraz umiejętności ich oceny.
Słowa kluczowe:
obserwacja, działanie, edukacja, heros, starożytnośćBibliografia
Ajschylos. “Agamemnon.” In Ajschylos, “Oresteja” i “Agamemnon.” Translated by Jan Kasprowicz. Warszawa: Instytut Wydawniczy Biblioteka Polska, 1925.
Apollodor. Biblioteka opowieści mitycznych. Translated by Tomasz Mojsik. Wrocław and Truskaw: Instytut Studiów Klasycznych, Śródziemnomorskich i Orientalnych UWr and Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, 2018.
Arendt, Hannah. Kondycja ludzka. Translated by Anna Łagodzka. Warszawa: Aletheia, 2020.
Arystofanes. Żaby. Translated by Edmund Cięglewicz. Warszawa: Fundacja Nowoczesna Polska, 2017.
Arystoteles. “Poetyka.” In Arystoteles, “Retoryka.” “Retoryka dla Aleksandra.” “Poetyka.” Translated by Henryk Podbielski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014.
Arystoteles. Polityka. Translated by Leon Piotrowicz. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.
Avery, Harry C. “Heracles, Philoctetes, Neoptolemus.” Hermes 93, no. 3 (1965): 279–97.
Belfiore, Elizabeth S. Tragic Pleasures: Aristotle on Plot and Emotion. Princeton: Princeton University Press, 1992.
Campbell, Joseph. Bohater o tysiącu twarzy. Translated by Andrzej Jankowski. Poznań: Zysk i S-ka, 1997.
Ceglarska, Anna. Polityka i sprawiedliwość w Grecji przedsokratejskiej. Warszawa: Wolters Kluwer, 2019.
Debord, Guy. “Społeczeństwo spektaklu.” In Debord, “Społeczeństwo spektaklu” oraz “Rozważania o społeczeństwie spektaklu.” Translated by Mateusz Kwaterko. Warszawa: PIW, 2006.
Herodot. Dzieje. Translated by Seweryn Hammer. Warszawa: Czytelnik, 2007.
Hezjod. “Narodziny Bogów (Theogonia).” In Hezjod, “Narodziny Bogów (Theogonia).” “Prace i Dni.” “Tarcza.” Translated by Jerzy Łanowski. Warszawa: Prószyński i S-ka, 1999.
Homer. Iliada. Translated by Kazimiera Jeżewska. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005.
Jameson, M. H., “Politics and the Philoctetes.” Classical Philology 51, no. 4 (1956): 217–27.
Knox, Bernard M. W. “Philoctetes.” Arion: A Journal of Humanities and the Classics 3, no. 1 (1964): 42–60.
Kubiak, Zygmunt. Mitologia Greków i Rzymian. Warszawa: Świat Książki, 2003. Lewis, Charlton T., and Charles Short, eds. A Latin Dictionary Founded on Andrews’ Edition of Freund’s Latin Dictionary. Oxford: Clarendon Press, 1879.
Lord, Albert B. The Singer of Tales. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1964.
May, Rollo. Błaganie o mit. Translated by Beata Moderska and Tadeusz Zysk. Poznań: Zysk i S-ka, 1997.
Pindar. “Enkomion dla Trasybulosa z Akragantu.” Translated by Alicja Szastyńska-Siemion. In Liryka starożytnej Grecji. Edited by Jerzy Danielewicz. Translated by Włodzimierz Appel et al. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984.
Platon. “Menon.” In Platon, “Gorgiasz.” “Menon.” Translated by Władysław Witwicki. Kęty: Antyk, 2002.
Platon. Państwo. Translated by Władysław Witwicki. Kęty: Antyk, 2009.
Plutarch. “Solon.” Translated by Kazimierz Korus and Lech Trzcionkowski. In Plutarch, Żywoty Równoległe. Vol. 2. “Solon.” “Publikola.” “Temistokles.” “Kamillus.” Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005.
Sartori, Giovanni. Homo videns: Telewizja i postmyślenie. Translated Jerzy Uszyński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1999.
Segal, Charles. “Słuchacz i widz.” Translated by Paweł Bravo and Łukasz Niesiołowski-Spanò. In Człowiek Grecji. Edited by Jean-Pierre Vernant. Warszawa: Świat Książki, 2000.
Sofokles. Filoktet. Translated by Antoni Libera. Warszawa: PIW, 2012.
Solon. “Poezje.” Translated by Włodzimierz Appel. In Plutarch, Żywoty Równoległe. Vol. 2. “Solon.” “Publikola.” “Temistokles.” “Kamillus.” Warszawa: Prószyński i S-ka, Warszawa 2005.
Tessitore, Aristide. “Justice, Politics, and Piety in Sophocles’ Philoctetes.” The Review of Politics 65, no. 1 (2003): 61–88.
Trzciński, Łukasz. Mit bohaterski w perspektywie antropologii filozoficznej i kulturowej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2006.
Turasiewicz, Romuald. Studia nad pojęciem „kalos kagathos.” Kraków: PWN, 1980.
