Matka Ziemia, dom i raj utracony. Transcendentne kino Darrena Aronofsky’ego. O symbolicznej wymowie Mother!
Abstrakt
Zarówno kultura popularna, jak i współczesne kino hollywoodzkie mają za zadanie przede wszystkim służyć rozrywce. Badacz kultury powinien być daleki od doszukiwania się w nich ukrytych symboli, mitów i refleksów znaczeń rodem z odległej kultury tradycyjnej. Współczesne mitologie popularne nie reprezentują tego samego wzorca mitycznego, o którym pisał Eliade. Kultura popularna zbudowana jest z różnorakich wyobrażeń, zapożyczeń, cytatów i fragmentów znaczeń, poskładanych niczym patchwork. W mojej ocenie kino Darrena Aronofsky’ego pozostaje jednak czymś więcej niż rozrywką. Nie jest dowolnym zestawieniem elementów kultury popularnej i można w nim odnaleźć trop i motywy oraz symboliczny język odwiecznych mitów czy też archetypiczne postacie bohaterów. Celem artykułu jest analiza filmu Mother! Darrena Aronofsky’ego wykorzystująca kategorie gościnności, domu oraz związanej z nimi obcości (inności). W poszukiwaniu odpowiedzi na nurtujące go pytania reżyser – jako twórca ważnej kulturowo narracji – nawiązuje do toposów i tropów kulturowych mających swe źródła w kręgu mitów basenu Morza Śródziemnego oraz w tradycji judeochrześcijańskiej.
Słowa kluczowe:
transcendencja, kultura popularna, kino, mit, symbol, gościnność, domBibliografia
Św. Augustyn. Państwo Boże. Translated by Władysław Kubicki. Vol.2. Warszawa: Hachette, 2010.
Bargár, Pavol. “Destructive Pursuits of Holiness in Darren Aronofsky’s Mother!” Acta Missiologica 13, no. 1 (2019): 70–76.
Bartmiński, Jerzy. Słownik stereotypów i symboli ludowych. Vol. 2. Ziemia, woda, podziemie. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1999.
Benedyktowicz, Danuta, and Zbigniew Benedyktowicz. “Symbolika domu w tradycji ludowej (cz. I).” Polska Sztuka Ludowa: Konteksty, no. 3 (1990): 48–68.
Benedyktowicz, Danuta, and Zbigniew Benedyktowicz. “Symbolika domu w tradycji ludowej (cz. II).” Polska Sztuka Ludowa: Kon-teksty, no. 4 (1990): 3-16.
Benedyktowicz, Zbigniew. Portrety „obcego”: Od stereotypu do symbolu. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2000.
Benedyktowicz, Zbigniew. “Wprowadzenie.” Polska Sztuka Ludowa: Konteksty, nos. 3–4 (1992): 3–4. Berti, Giordano. Zaświaty. Translated by Grażyna Jurkowiec. Warszawa: Muza, 2001.
Bobowski, Sławomir. Między świętością a potępieniem: Martin Scorsese i religia. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2007.
Bobowski, Sławomir. “Wstęp.” Studia Filmoznawcze 25 (2004): 5–7.
Bułat, Jakub. “Przestrzeń sakralna domu wiejskiego albo okno i stół.” Polska Sztuka Ludowa: Konteksty, no. 4 (1990): 27–38.
Bystroń, Jan Stanisław. Megalomania narodowa. Warszawa: Książka i Wiedza, 1995.
Campbell, Joseph. Potęga mitu. Translated by Ireneusz Kania. Kraków: Znak, 2007.
de Capoa, Chiara. Stary Testament – postacie i epizody. Translated by Ewa Morka. Warszawa: Arkady, 2007.
Czerkawski, Piotr. “Mother!” Kino, no. 11 (2017): 78.
Eliade, Mircea. Aspekty mitu. Translated by Piotr Mrówczyński. Warszawa: Wydawnictwo KR, 1998.
Eliade, Mircea. Próba labiryntu: Rozmowy z Claude-Henri Rocquetem. Translated by Krzysztof Środa. Warszawa: Sen, 1992.
Eliade, Mircea. Traktat o historii religii. Translated by Jan Wierusz Kowalski. Warszawa: Wydawnictwo KR, 2000.
Forstner, Dorothea. Świat symboliki chrześcijańskiej. Translated by Wanda Zakrzewska. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990.
Giorgi, Rosa. Aniołowie i demony. Translated by Tamara Łozińska. Warszawa: Arkady, 2005.
Has-Tokarz, Anita. “Horror według Stephena Kinga i Grahama Mastertona: Studium o poetyce współczesnej powieści grozy.” Acta Universitatis Wratislaviensis. Literatura i Kultura Popularna 10 (2002): 127–44.
Hopfinger, Maryla. “Film i antropologia.” In Sztuka na wysokości oczu: Film i antropologia. Edited by Zbigniew Benedyktowicz, Danuta Palczewska, and Teresa Rutkowska. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1985.
Keller, Józef. “Rudolf Otto i jego filozofia religii.” In Rudolf Otto, Świętość: Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych. Translated by Bogdan Kupis. Warszawa: Książka i Wiedza, 1968.
Kempna-Pieniążek, Magdalena. Formuły duchowości w kinie najnowszym. Katowice: Wydawnictwo UŚ, 2013.
Kępiński, Marcin. Mit, symbol, historia, tradycja: Gombrowicza gry z Kulturą. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2006.
Kępiński, Marcin. Podróż w ciemności: Kulturowe obrazy wojny. Łódź: Interdyscyplinarny Zespół Badania Wsi UŁ, 2012.
Kępiński, Marcin. “Zapaśnik – ucieczka do wolności.” Kultura i Społeczeństwo, no. 3 (2012): 131–63.
Kowalski, Piotr. Leksykon znaki świata: Omen, przesąd, znaczenie, s.v. “Dom.” Warszawa: PWN, 1989.
Kowalski, Piotr. Leksykon znaki świata: Omen, przesąd, znaczenie, s.v. “Obcy.” Warszawa: PWN, 1989.
van der Leeuw, Gerardus. Fenomenologia religii. Translated by Jerzy Prokopiuk. Warszawa: Książka i Wiedza, 1997.
Lis, Marek. “Epifania czy instrumentalizacja Boga? Spojrzenie na filmy religijne.” In: Sacrum w kinie dekadę później. Szkice, eseje, rozprawy. Edited by Sebastian Jakub Konefał, Magdalena Zelent, and Krzysztof Kornacki. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2013.
Marczak, Mariola. “‘Anioł w szafie’ – w poszukiwaniu tożsamości filmu religijnego.” In Poszukiwanie i degradowanie sacrum w kinie. Edited by Mirosław Przylipiak and Krzysztof Kornacki. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2002.
Mieletinski, Eleazar. Poetyka mitu. Translated by Józef Dancygier. Warszawa: PIW, 1981.
Mikołaj z Kuzy. O oświeconej niewiedzy. Translated by Ireneusz Kania. Warszawa: Aletheia, 2014.
Moore, Lila, and Marianna Ruah-Midbar Shapiro. “Humanity’s Second Chance: Dar-ren Aronofsky’s Noah (2014) as an Environmental Cinematic Midrash.” Journal of Religion & Film 22, no. 1 (2018): article 35, https://digitalcommons.unomaha. edu/jrf/vol22/iss1/35.
Nowina-Sroczyńska, Ewa. Przezroczyste ramiona ojca. Łódź: Wydawnictwo UŁ, 1997.
Otto, Rudolf. Świętość: Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych. Translated by Bogdan Kupis. Warszawa: Wydawnictwo KR, Warszawa 1999.
Piotrowska, Małgorzata. “Świat dziecka w horrorze Stephena Kinga.” Acta Universitatis Wratislaviensis: Literatura i Kultura Popularna 10 (2002): 145–72.
Przylipiak, Mirosław. “Wprowadzenie.” In Poszukiwanie i degradowanie sacrum w kinie. Edited by Mirosław Przylipiak and Krzysztof Kornacki. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2002.
Przytuła, Piotr. “Religia Hollywood: Popkulturowe przetwarzanie duchowości w kinie popularnym ostatniej dekady.” In Sacrum w kinie dekadę później: Szkice, eseje, rozprawy. Edited by Sebastian Jakub Konefał, Magdalena Zelent, and Krzysztof Kornacki. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2013.
Pytel, Jan Kanty. Gościnność w Biblii: Studium źródłowo-porównawcze. Poznań: Księgarnia Świętego Wojciecha, 1990.
Rega, Artur. Człowiek w świecie symboli: Antropologia filozoficzna Mircei Eliadego. Kraków: Wydawnictwo Nomos, 2001.
Rek, Jan. “Między filmowym analfabetyzmem a kompetencją: Przyczynek do antropologii filmu.” In Film: Tekst i kontekst. Edited by Alicja Helman and Wiesław Godzic. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1982.
Ricoeur, Paul. Symbolika zła. Translated by Stanisław Cichowicz and Maria Ochab. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1986.
SBS The Feed. “Darren Aronofsky: Making Mother, Why There’s No Music and Other Creative Choices.” YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=L2yd77MgBCY. Scorsese, Martin. Pasja i bluźnierstwo. Translated by Barbara Kosecka. Kraków: Wydawnictwo Znak, 1997.
Sokołowski, Marek. Kościół, kino, sacrum: W poszukiwaniu definicji filmów o tematyce religijnej. Olsztyn: Oficyna Wydawnicza Kastalia, 2002.
Szponar, Ewa. “Zagadki umysłu i ciała.” Kino, no. 11 (2017): 26–29.
Sulka, Ivo. “Darren Aronofsky – destrukcja marzeń, dekonstrukcja formy.” In Współczesność. Edited by Łukasz A. Plesnar and Rafał Syska. Kraków: Wydawnictwo Rabid, 2010.
Zupancic, Metka. “Aronofsky’s Mother! (2017): The Disturbing Power of Syncretic Mythical Paradigms.” In Myth and Audiovisual Creation: New Essays on Cultural Myth-Criticism. Edited by Antonella Lipscomb and José Manuel Losada. Berlin: Logos Verlag, 2019.
