Możliwość innej jawy. Ukryty wymiar poetyckiego świata Gérarda de Nervala
Hanna RATUSZNA
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-7544-3581
Abstrakt
Gerard de Nerval jest poetą, którego twórczość wywarła istotny wpływ na dokonania polskich modernistów. Jedną z autorek prezentujących podobny sposób narracji, kreowania świata przedstawionego była Maria Komornicka. Tym, co łączy twórczość tych artystów, jest melancholijny światoobraz, w którym ważną rolę pełni spojrzenie anamorficzne. Figura anamorfozy staje się sygnaturą dziewiętnastowiecznego „wzrokocentryzmu”, odsłania bogactwo kontekstów filozoficznych, a także problemy estetyki braku, migotliwości „ja”. Przeprowadzoną w artykule analizę anamorficznych obrazów obecnych w twórczości Nervala dopełnia refleksja poświęcona Biesom Komornickiej. Zestawienie odległych pod względem czasu powstania utworów pozwala dostrzec znaczenie anamorficznego obrazowania w procesie kształtowania dwudziestowiecznego dyskursu estetycznego.
Słowa kluczowe:
Gérard de Nerval, Maria Komornicka, anamorfoza, melancholia, El Desdichado, wzrokocentryzm, filozofia, literaturaBibliografia
Alighieri, Dante. Boska komedia. Translated by Edward Porębowicz. Warszawa: PIW, 1975.
Alighieri, Dante. Życie nowe. Translated by Edward Porębowicz. Warszawa: PIW, 1960. Apulejusz. Metamorfozy albo Złoty osioł. Translated by Edwin Jędrkiewicz. Warszawa: PIW, 1976.
Bachelard, Gaston. “Poetyka przestrzeni: Szuflada, kufry i szafy.” Translated by Wiktoria Krzemień. Pamiętnik Literacki 67, no. 1 (1976): 233–43.
Bajda, Justyna. “Poeci – to są słów malarze…” Typy relacji między słowem a obrazem w książkach poetyckich okresu Młodej Polski. Wrocław: Wydawnictwo Uniwer-sytetu Wrocławskiego, 2010.
Baltrušaitis, Jurgis. Anamorfoza albo Thaumaturgus opticus. Translated by Tomasz Stóżyński. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2009.
Barthes, Roland. Roland Barthes. Edited by Tomasz Swoboda. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2012.
Baszkiewicz, Jan. Historia Francji. Wrocław, Warszawa, and Kraków: Zakład Naro-dowy im. Ossolińskich, 2004.
Benjamin, Walther. Berlińskie dzieciństwo na przełomie wieków. Translated by Bog-dan Baran. Warszawa: Wydawnictwo Literackie, 2010.
Benjamin, Walther. “O pojęciu historii.” Translated by Krystyna Krzemieniowa. In Benjamin, Anioł historii: Eseje, szkice i fragmenty. Edited by Hubert Orłowski. Translated by Krystyna Krzemieniowa, Hubert Orłowski, and Janusz Sikorski. Poznań: Wy-dawnictwo Poznańskie, 1996.
Boniecki, Edward. Modernistyczny dramat ciała: Maria Komornicka. Warszawa: IBL PAN, 1998.
Brix, Michel. “Nerval et les anamorphoses de l’Orient.” In “Clartés d’Orient”: Nerval ailleurs. Edited by Jean Nicolas Illouz and Claude Mouchard. Paris: Éditions Laurence Teper, 2004.
Caillois, Roger. “Modliszka.” Translated by Jan Błoński. In Caillois, Odpowiedzial-ność i styl: Eseje. Translated by Jan Błoński et al. Warszawa: PIW, 1967.
Czabanowska-Wróbel, Anna. “Powrót Komornickiej.” Dekada Literacka, nos. 2–3 (126–127) (1997): 10-11.
Dhaenens, Jacques. Le destin d’Orphée, étude sur “El Desdichado” de Nerval. Paris: Lettres modernes, 1972.
Éluard, Paul. “Donner à voir.” In Éluard, Oeuvres complètes. Vol. 1. Paris: Gallimard, 1968.
Filipiak, Izabela. Komornicka: Obszary odmienności. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2006.
Foucault, Michel. “Przedmowa do transgresji.” Translated by Tadeusz Komendant. In Osoby. Edited by Maria Janion and Stanisław Rosiek. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1984.
Garnier, Xavier. “Legendarne obrazy Gérarda de Nervala.” Literatura na Świecie, nos. 3–4 (2008): 381–92.
Goethe, Johann Wolfgang. Cierpienia Młodego Wertera. Translated by Kazimierz Brodziński. Warszawa: N. Glücksberg, 1822.
Goethe, Johann Wolfgang. “Rybak.” Translated by Hanna Januszewska. In Goethe, Dzieła wybrane. Selected by Stefan H. Kaszyński. Warszawa: PIW, 1983.
Hartwig, Julia. Gérard de Nerval. Warszawa: PIW, 1972.
Heine, Henryk. “Lorelei.” Translated by Aleksander Kraushar. In Heine, Dzieła wy-brane. Vol. 1. Utwory poetyckie. Translated by Aleksander Kraushar et al. Warszawa: PIW, 1956.
Helbig-Mischewski, Brygida. Strącona bogini: Rzecz o Marii Komornickiej. Translated by Katarzyna Długosz, Brigitta Helbig-Mischewski, and Krzysztof Pukański. Kraków: Universitas, 2010.
Homer. Odyseja. Translated by Józef Wittlin. Warszawa: PIW, 1982.
Janion, Maria. “Maria Komornicka: Im memoriam.” In Janion, Kobiety i duch inności. Warszawa: Wydawnictwo Sic!, 1996.
Jung, Carl Gustav. “Syzygia: Anima i animus.” In Jung, Archetypy i symbole: Pisma wybrane. Edited and translated Jerzy Prokopiuk. Warszawa: Czytelnik, 1993.
Kawafis, Konstandinos. “Itaka.” In Kawafis, Wiersze wszystkie. Apanta Poietika. Translated by Ireneusz Kania. Kraków, Budapeszt and Syrakuzy: Wydawnictwo Austeria, 2019.
Komornicka, Maria. “Biesy.” In Komornicka, Utwory poetyckie prozą i wierszem. Edited by Maria Podraza-Kwiatkowska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996.
Komornicka, Maria. “Inkantacja.” Chimera, vol. 10, no. 30 (1907): 474-5.
Komornicka, Maria. “Przejściowi.” In Komornicka, Utwory poetyckie prozą i wierszem. Edited by Maria Podraza-Kwiatkowska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996.
Kralkowska-Gątkowska, Krystyna. Cień twarzy: Szkice o twórczości Marii Komornickiej. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2002.
Krasuska, Karolina. Płeć i naród: Trans/lokacje; Maria Komornicka / Piotr Odmieniec Włast, Else Lasker-Schuler, Mina Loy. Warszawa: IBL PAN, 2012.
Kristeva, Julia. “Nerval ‘El Desdichado.’” Literatura na Świecie, no. 3 (284) (1995): 208–32.
Lasage, Alain-René. Diabeł kulawy. Translated by Tadeusz Boy-Żeleński. Kraków: Zielona Sowa, 2003.
Łuskina, Ewa. “Anamorfozy.” Chimera, vol. 9, no. 27 (1906): 424–47. https://jbc. bj.uj.edu.pl/Content/275521/PDF/DIGCZAS000049_1905_T09_027.pdf
Markowski, Michał Paweł. Pragnienie obecności: Filozofie reprezentacji od Platona do Kartezjusza. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 1999.
Miciński, Tadeusz. “Kolosseum.” In Miciński, Poezje. Edited by Jan Prokop. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1984.
Miciński, Tadeusz. “Panteista.” In Miciński, Poematy prozą. Edited by Wojciech Gutowski. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1985.
Milner, Max. “Religions et religion dans le Voyage en Orient de Gérard de Nerval.” Romantisme, no. 50 (1985): 41–52.
de Nerval, Gérard. “Aurelia, czyli Śnienie i życie.” Translated by Ryszard Engelking. In de Nerval, Śnienie i życie. Translated by Ryszard Engelking and Tomasz Swoboda. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2012.
de Nerval, Gérard. “El Desdichado.” Translated by Adam Ważyk. In Julia Kristeva, “Nerval ‘El Desdichado.’” Literatura na Świecie, no. 3 (284) (1995): 209.
de Nerval, Gérard. El Desdichado.” In Nerval, Œuvres. Vol. 1. Paris: NRF, 1974.
de Nerval, Gérard. “Noce październikowe.” Translated by Tomasz Swoboda. In de Nerval, Śnienie i życie. Translated by Ryszard Engelking and Tomasz Swoboda. Gdańsk, słowo/ obraz terytoria, 2012.
de Nerval, Gérard. Podróż na Wschód. Translated by Jadwiga Dmochowska. Edited by Marcin Czerwiński. Warszawa: Czytelnik, 1967.
de Nerval, Gérard. “Sylwia: Wspomnienia z Valois.” Translated by Ryszard Engelking. In de Nerval, Śnienie i życie. Translated by Ryszard Engelking and Tomasz Swoboda. Gdańsk, słowo/obraz terytoria, 2012.
Pastoureau, Michel. “Czarne słońce melancholii: Nerval odczytuje średniowieczne obrazy.” In Pastoureau, Średniowieczna gra symboli. Translated by Helena Igalson-Tygielska. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2006.
Podraza-Kwiatkowska, Maria. “Dałeś mi dziwną duszę i ciało...” In Maria Komornicka, Utwory poetyckie prozą i wierszem. Edited by Maria Podraza-Kwiatkowska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996.
Proust, Marcel. W poszukiwaniu straconego czasu. Translated by Tadeusz Żeleński (Boy). Vol. 1. W stronę Swanna. Warszawa: PIW, 1974.
Próchniak, Paweł. Promieniowanie tła: Szkice o wierszach i czytaniu. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2020.
Przesmycki, Zenon. “Profile poetów francuskich.” Życie, no. 1–4 (1888): 3.
Riffaterre, Hermine B. L’Orphisme dans la poésie romantique: Thèmes et style surnaturalistes. Edición en Francés Paris: Éditions A.G. Nizet, 1970.
Rilke, Rainer Maria. “Widzący.” In Rilke, Poezje. Translated by Mieczysław Jastrun. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1974.
Rimbaud, Arthur. Arthur Rimbaud to Paul Demeny, May 17, 1871. In Correspondance inédite (1870-1875) d’Arthur Rimbaud. Edited by Roger Gilbert-Lecomte. Paris: Éditions des Cahiers Libres, 1929.
Ritz, German. “Maria Komornicka: Zagrożone autorstwo a kategoria ‘gender.’” Translated by Małgorzata Łukasiewicz. Pamiętnik Literacki 92, no. 1 (2001): 33–51.
Scott, Walter. Ivanhoe. Translated by Teresa Tatarkiewicz. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1963.
Siwiec, Magdalena. “Koncepcja poezji romantycznej deklaracji poetyckiej: ‘El Desdichado’ Gérarda de Nervala.” Teksty Drugie, no. 2 (67) (2001): 207–24.
Steiner, George. Rzeczywiste obecności. Translated by Olga Kubińska. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 1997.
[Swedenborg, Emanuel.] The Memorabilia of Swedenborg: Or, The Spiritual World Laid Open. Edited by Geroge Bush. Boston: John Allen, 1846.
Śniedziewski, Piotr. “Czarne słońce i błądzące planety – wokół ‘El Desdichado’ Nervala.” Teksty Drugie, no. 5 (161) (2016): 257–74.
Tsujikawa, Keiko. Nerval et les limbes de l’Histoire. Genève: Droz, 2008. Vierne, Simone. Les mythes de la Franc-maçonnerie. Paris: Véga, 2008.
Vouilloux, Bernard. “Langage et arts visuels: Réflexions intempestives à propos d’un champ de recherches.” Lieux littéraires, no. 1 (2000): 203–23.
Vouilloux, Bernard. La Peinture dans le texte XVIII-XX siècle. Paris: CNRS, 2005.
Weiser, Dagmar. Nerval: Une poétique du deuil à l’âge romantique. Genève: Droz, 2004.
Wroczyński, Jan. “Gawoty gwiezdne.” Lwów: Księgarnia H. Altenberga, 1905. https:// sbc.org.pl/dlibra/publication/337463/edition/318778/content.
Žižek, Slavoj. “Melancholia i akt etyczny.” Translated by Maciej Szuster. Res Publica Nowa 14, no. 10 (157) (2001): 94–109.
Žižek, Slavoj. Patrząc z ukosa: Wprowadzenie do Lacana przez kulturę popularną. Translated by Janusz Margański. Warszawa: Wydawnictwo Aletheia, 2003.
Żurowski, Maciej. “Posłowie.” In Gérard de Nerval, Sylwia i inne opowiadania. Warszawa PIW, 1960.
