Niewidoczna kultura. O znaczeniu i wartości podejścia kulturowego w psychiatrii
Abstrakt
Jednym z głównych problemów psychiatrii jest redukowanie pacjenta do jego biologii, a pomijanie kontekstu kulturowego i społecznego, w którym on funkcjonuje. Przedstawiciele antypsychiatrii zwracają uwagę, że dysfunkcje psychiczne mają raczej źródła egzystencjalne niż wewnątrzustrojowe. Rozumienie tego rodzaju mechanizmów patogennych prowadzi do ograniczenia autorytaryzmu związanego z rolą lekarza-psychiatry. Kompleksowa opieka nad chorym psychicznie domaga się przede wszystkim wniknięcia w istotę kontekstu socjologiczo-psychologicznego, szacunku wobec chorego i jego godności, niezależnie od stanu, w jakim się on znajduje, a także uwzględnienia jego doświadczenia stanu patologicznego. Do ważnych osiągnięć antypsychiatrii zaliczyć należy rewizję kategorii zdrowia i choroby, dostrzeżenie ich niejednoznaczności i usytuowania między tym, co fizyczne, a tym, co psychiczne, odrzucenie redukcjonizmu biologicznego, zmiany w postrzeganiu zaburzeń psychicznych, a także ewolucję w podejściu do leczenia i farmakoterapii jako dominującej metody leczenia.
Słowa kluczowe:
psychiatria, antypsychiatria, podejście kulturowe, Zeitgeist, kultury socjocentryczneBibliografia
Barrio, Concepción. “Culture and Schizophrenia: A Cross-Ethnic Growth Curve Analysis.” The Journal of Nervous and Mental Disease 189, no. 10 (2001): 676–84.
Bendelow, Gillian. “Sociology and Concepts of Mental Illness.” Philosophy, Psychiatry, and Psychology 11, no. 2 (2004): 145–6.
Benedict, Ruth. Wzory kultury. Translated by Jerzy Prokopiuk. Warszawa: Spectrum 2002.
Bolton, Derek. “What Is Mental Illness?” In The Oxford Handbook of Philosophy and Psychiatry. Edited by K.W.M. Fulford et al. Oxford: Oxford University Press, 2013.
Brodniak, Włodzimierz. Choroba psychiczna w świadomości społecznej. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2000.
Cierpiałkowska, Lidia, and Emilia Soroko. “Zaburzenia osobowości w modelach medycznych i w psychologii różnic indywidualnych.” In Zaburzenia osobowości: Problemy diagnozy klinicznej. Edited by Lidia Cierpiałkowska and Emilia Soroko. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2017.
Cioran, Emil. O niedogodności narodzin. Translated by Ireneusz Kania. Warszawa: Aletheia, 2008.
Cooper, David. Psychiatry and Anti-psychiatry. London: Tavistock Publishers, 1967.
Cooper, David. The Grammar of Living. Harmondsworth: Penguin Books, 1976.
Czerniawska, Mirosława. “Postawy ‘pragmatyczne’ versus postawy ‘wrażliwości społecznej’ i ich aksjologiczne uwarunkowania.” Prakseologia, no. 1(158) (2016): 137–59.
Czerwiński, Marcin. “O granicach w myśleniu teoretycznym o kulturze.” In Przedmiot i funkcje teorii kultury: Materiały konferencji naukowej. Edited by Stanisław Pie-traszko. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1982.
Dąbrowski, Kazimierz. Dezintegracja pozytywna. Warszawa: PIW, 1979.
Dąbrowski, Kazimierz. O dezintegracji pozytywnej. Szkic teorii rozwoju psychicznego człowieka poprzez nierównowagę psychiczną, nerwowość, nerwice i psychonerwice. Warszawa: PZWL, 1964.
Dąbrowski, Kazimierz. W poszukiwaniu zdrowia psychicznego. Warszawa: PWN, 1996.
Dąbrowski, Kazimierz. Wprowadzenie do higieny psychicznej. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1979.
Dąbrowski, Kazimierz. Zdrowie psychiczne. Warszawa: PWN, 1985.
Fabrega, Horacio. “Medical Anthropology.” Biennial Review of Anthropology 7 (1971): 167–229.
Foucault, Michael. Choroba umysłowa a psychologia. Translated by Piotr Mrówczyński. Warszawa: Wydawnictwo KR, 2000.
Foucault, Michael. Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu. Translated by Helena Kęszycka.
Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1987.
Foucault, Michael. Narodziny kliniki. Translated by Piotr Mrówczyński. Warszawa: Wydawnic-two KR, 1999.
Fuchs, Thomas, and Jann E. Schlimme. “Embodiment and Psychopathology: A Phenomenological Perspective.” Current Opinion in Psychiatry 22, no. 6 (2009): 570–75.
Fulford, Kenneth, Giovanni Stanghellini, and Matthew Broome. “What Can Philosophy Do for Psychiatry?” World Psychiatry: Official Journal of the World Psychiatric Association 3, no. 3 (2004): 130–5.
Gadamer, Hans-Georg. The Enigma of Health: The Art of Healing in a Scientific Age. Translated by Jason Gaiger and Nicholas Walker. Cambridge: Polity, 2004.
Gaw, Albert C., ed. Cross-Cultural Psychiatry. Boston: Wright and PSG, 1982.
Gert, Bernard, Charles M. Culver, and K. Danner Clouser. Bioetyka – ujęcie systematyczne. Translated by Marek Chojnacki. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2009.
Goffman, Erving. “Charakterystyka instytucji totalnych.” In Elementy teorii socjologicznych: Materiały do dziejów współczesnej socjologii zachodniej. Edited by Włodzimierz Derczyński, Aleksandra Jasińska-Kania, and Jerzy Szacki. Warszawa: PWN, 1975.
Goffman, Erving. Instytucje totalne: O pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych. Translated by Olena Waśkiewicz and Jacek Łaszcz. Sopot: GWP, 2011.
Grzesiuk Lidia, and Krzysztof Krawczyk. Rozmowy o tajemnicach psychoterapii. Warszawa: Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury, 2008.
Grzywa, Anna. “Kultura a zaburzenia psychiczne.” Psychiatria 14, no. 3 (2017): 129–34.
Herder, Johann G. Myśli o filozofii dziejów. Vol. 1. Warszawa: PWN, 1962.
Horwitz, Allan V. Creating Mental Illness. Chicago and London: University of Chicago Press, 2002.
Horwitz, Allan V., and Jerome C. Wakefield. The Loss of Sadness: How Psychiatry Transformed Normal Sorrow into Depressive Disorder. New York: Oxford University Press, 2012.
Jakubik, Andrzej. “Kultura a zaburzenia psychiczne.” Studia Psychologica 4 (2003): 133–50.
Kandel, Eric R. “A New Intellectual Framework for Psychiatry.” American Journal of Psychiatry 155, no. 4 (1998): 457–69.
Kendell, Robert. “What Are Mental Disorders?” In Issues in Psychiatric Classification: Science, Practice and Social Policy. New York: Human Sciences Press, 1986.
Kępiński, Antoni. Podstawowe zagadnienia współczesnej psychiatrii. Warszawa: PZWL, 1978.
Kępiński, Antoni. Rytm życia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1994.
Kiev, Ari. Transcultural Psychiatry. Harmondsworth: Penguin Books, 1972. Kirmayer, Laurence J., and Daina Crafa. “What Kind of Science for Psychiatry?”
Frontiers in Human Neuroscience, no. 8 (435) (2014), https://www.frontiersin. org/articles/10.3389/fnhum.2014.00435/full.
Kirmayer, Laurence J., and Maxwell J. D. Ramstead. “Embodiment and Enactment in Cultural Psychiatry.” In Embodiment, Enaction, and Culture: Investigating the Constitution of the Shared. Edited by Christoph Durt, Thomas Fuchs, and Christian Tewes. Cambridge and London: The MIT Press, 2017.
Kirmayer, Laurence J., and Allan Young. “Culture and Somatization.” Psychosomatic Medicine 60, no. 4 (1998): 420–30.
Konarzewski, Krzysztof, and Grażyna Żychlińska. “Psychologiczne zróżnicowanie i spostrzegane podobieństwo innego człowieka do siebie a zachowanie allocentryczne.” Psychologia Wychowawcza 2, no. 5 (1978): 519–25.
Krzyżowski, Janusz. Psychiatria transkulturowa. Warszawa: Medyk, 2002.
Laing, Ronlad D. „Ja” i inni: Relacje a zaburzenia psychiczne. Translated by Bogdan Mizia. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 1998.
Laing, Ronlad D. Podzielone „ja.” Translated by Maciej Karpiński. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 1995.
Laing, Ronlad D. “Polityka doświadczenia.” In Laing, Polityka doświadczenia. Rajski ptak. Translated by Agnieszka Grzybek. Warszawa: Wydawnictwo KR, 1996.
Linton, Ralph. Kulturowe podstawy osobowości. Translated by Aleksandra Jasińska-Kania. Warszawa: PWN, 1975.
MacLachlan, Malcolm. Embodiment: Clinical, Critical, and Cultural Perspectives on Health and Illness. Maidenhead: Open University Press, 2004.
Maj, Filip. “O rozumieniu reguł ‘dezintegracji’ i ‘dekonstrukcji’ (Kazimierz Dąbrowski i Michel Foucault).” Humanistyka i Przyrodoznawstwo 17 (2011): 175–87.
Miller, Adam. Szpital jako instytucja totalna: Socjologiczne studium przypadku. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2013.
Murphy, Jane M., and Alexander H. Leighton. “Cross-Cultural Psychiatry.” In Approaches to Cross-Cultural Psychiatry. Edited by Jane M. Murphy and Alexander H. Leighton. Ithaca: Cornell University Press, 1965.
Murphy, Jane M., and Alexander H. Leighton, eds. Approaches to Cross-Cultural Psychiatry. Ithaca: Cornell University Press, 1965.
Nasierowski, Tadeusz. “Zarys dziejów psychiatrii: Kierunki w psychiatrii.” In Psychiatria: Podręcznik dla studentów medycyny. Edited by Adam Bilikiewicz and Włodzimierz Strzyżewski. Warszawa: PZWL, 1992.
Olszewska-Dyoniziak, Barbara. Człowiek – Kultura – Osobowość: Wstęp do klasycznej antropologii kultury. Kraków: Universitas, 2001.
Penkala-Gawęcka, Danuta. “Antropologiczne spojrzenie na chorobę jako zjawisko kulturowe.” Medycyna Nowożytna 1, no. 2 (1994): 5–16.
Porter, Roy. Szaleństwo: Rys historyczny. Translated by Jan Karłowski. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2003.
Rakowski, Tomasz. “Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna.” In Antropologia stosowana. Edited by Maciej Ząbek. Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, 2013.
de Reuck, Ruth, and Ruth Porter, eds. Transcultural Psychiatry. London: Ciba, 1965.
Rosenhan, David. L. “O ludziach normalnych w nienormalnym otoczeniu.” Translated by Anna Kołyszko. In Przełom w psychologii. Translated by Kazimierz Jankowski et al. Edited by Kazimierz Jankowski. Warszawa: Czytelnik, 1978.
Rybakowski, Janusz, Stanisław Pużyński, and Jacek Wciórka. Psychiatria. Vol. 1. Podstawy psychiatrii. Wrocław: Elsevier Urban & Partner, 2010.
Semple, David, et al. Oksfordzki podręcznik psychiatrii. Translated by Jolanta J. Grzywa et al. Lublin: Czelej, 2007.
Sieradzan, Jacek. Szaleństwo w religiach świata: Szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam. Kraków: Inter Esse and Wydawnictwo Wanda, 2005.
Skarżyńska, Krystyna. Człowiek a polityka: Zarys psychologii politycznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2005.
Skarżyńska, Krystyna. “Czy jesteśmy prorozwojowi? Wartości i przekonania ludzi a dobrobyt i de-mokratyzacja kraju.” In Jak Polacy przegrywają: Jak Polacy wygrywają. Edited by Marek Drogosz. Gdańsk: GWP, 2005.
Sontag, Susan. Choroba jako metafora: AIDS i jego metafory. Translated by Jarosław Anders. Warszawa: Karakter, 1999.
Sowa, Julia. Kulturowe założenia pojęcia normalności w psychiatrii. Warszawa: PWN, 1984.
Spitzer, Robert L. “On Pseudoscience in Science, Logic in Remission, and Psychiatric Diagnosis: A Critique of Rosenhan’s ‘On Being Sane in Insane Places.’” Journal of Abnormal Psychology 84, no. 5 (1975): 442–52.
Stawiszyński, Tomasz. Ucieczka od bezradności. Kraków: Znak, 2021.
Stawski, Filip. “Czy psychiatria jest nauką humanistyczną? Problem rozumienia środowiska zewnętrznego w psychiatrii.” In Doświadczenie, dyskurs, akademia. Vol. 2. Edited by Agnieszka Ścibior. Kraków: Petrus 2020.
Stypuła, Anna. Kultura a choroba psychiczna: Rola czynników kulturowych w postrzeganiu, przebiegu i leczeniu zaburzeń psychicznych. Kraków: Nomos, 2012.
Szasz, Thomas S. “Is Mental Illness a Disease?” Foundation for Economic Education. November 1, 1999. https://fee.org/articles/is-mental-illness-a-disease/.
Szasz, Thomas S. The Age of Madness: The History of Involuntary Mental Hospitalization. New York: Routledge & Kegan Paul, 1974.
Szpunar, Magdalena. Kultura cyfrowego narcyzmu. Kraków: Wydawnictwa AGH, 2016.
Szpunar, Magdalena. “Narcystyczna kultura: O kondycji człowieka ponowoczesnego w kulturze zdominowanej przez narcyzm.” Zarządzanie Mediami, no. 3 (2020): 183–99.
Tatarkiewicz, Władysław. O szczęściu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004.
Torrey, Erving F. Czarownicy i psychiatrzy. Translated by Hanna Bartoszewicz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1981.
Wright, Pádraig, Julian Stern, and Michael Phelan. Psychiatria. Vol. 1. Sedno. Translated by Daniel Bibułowicz. Wrocław: Elsevier Urban & Partner, 2005.
Zalta, Edward N., ed. The Stanford Encyclopedia of Philosophy, s.v. “Mental Disorder (Illness)” (by Jennifer Radden). https://plato.stanford.edu/archives/win2019/ entries/mental-disorder/.
