Żydowskie uniwersum i echa Zagłady w eposie Pamięci pamięci Marii Stiepanowej
Joanna TARKOWSKA
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-7035-9997
Abstrakt
W artykule podjęto analizę szeregu elementów kulturowych i literackich kształtujących Marii Stiepanowej wizję świata jej żydowskich antenatów, uwzględniającą aspekty Zagłady, w cieniu której, jak podkreśla pisarka, rozgrywa się także jej własne życie. Stąd istotnym elementem wywodu jest kategoria postpamięci, której Stiepanowa przypisuje nadrzędną rolę w swoim rozumieniu świata sprzed Zagłady i świata po Zagładzie. Wobec genologicznej różnorodności wykorzystanych przez autorkę tekstów literackich i pozaliterackich konieczne stało się wyekscerpowanie tych ich elementów, które w sposób najbardziej trafny oddają myśl Stiepanowej na temat jej rodziny i Zagłady, a zarazem obrazują jej tok myślenia oraz jego zakorzenienie między innymi w efektach badań Marianne Hirsch i w argumentacji zaczerpniętej z różnych dziedzin kultury i nauki. W artykule opisanych zostało dziewięć elementów (pamiętnik, rodzina, rzeczy i ludzie, listy, postpamięć i Holocaust, cmentarz, film, muzeum, literatura), których analiza pozwala ująć sformułowane w tytule zagadnienie w sposób możliwie precyzyjny, a zatem tak, jak proponuje to sama autorka powieści, której polifoniczny tekst przemawia między innymi głosem Susan Sontag, Marianne Hirsch, Hannah Arendt, Winifrieda G. Sebalda, Rafaela Goldchaina, Franceski Woodman i Josepha Cornella.
Słowa kluczowe:
Żydzi, Zagłada, epos, rzeczy, postpamięćBibliografia
Alpatov, Мaksim. “O knige Marii Stepanovoy Pamyati Pamyati i «umnoye penye» – obozrevatel’.” Rara Avis. http://rara-rara.ru/menu-texts/sekyuriti_fikshn.
Anders, Günther. “Staroświeckość człowieka.” In Kultura techniki: Studia i szkice. Edited by Erhard Schütz. Translated by Izabela and Sven Sellmer. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2001.
Belinfante, Judith C. E., and Evelyn Benesch. Charlotte Salomon: Life? or Theatre? Köln: Taschen, 2017.
Celan, Paul. “Piasek z urn.” In Celan dla początkujących i zaawansowanych: Wiersze wybrane z lat 1944-1969. Translated by Andrzej Lam. Warszawa: Aspra, 2022.
Fedorov, Nikolay. Muzey, yego smysl i naznacheniye. Moskva: Mysl’, 1995.
Foenkinos, David. Charlotte. Translated by Bożena Sęk. Katowice: Sonia Draga, 2015.
Hirsch, Marianne. “Żałoba i postpamięć.” Translated by Katarzyna Bojarska. In Teoria wiedzy o przeszłości na tle współczesnej humanistyki. Edited by Ewa Domańska. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2010.
Hirsch, Marianne, and Leo Spitzer. Ghosts of Home: The Afterlife of Czernowitz in Jewish Memory. Berkeley, Los Angeles and London: University of California Press, 2010.
Krajewski, Marek. “Ludzie i przedmioty – relacje i motywy przewodnie.” In Rzeczy i ludzie: Humanistyka wobec materialności. Edited by Jacek Kowalewski, Wojciech Piasek, and Marta Śliwa. Olsztyn: Instytut Filozofii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2008.
Kristeva, Julia. “Ellipse sur la frayeur et la séduction spéculaire.” Communications 23 (1975): 73–78.
Lis, Renata. “A może zmarli są dyskryminowani i czas walczyć o ich godność tak jak o prawa kobiet czy LGBT?” wyborcza.pl, Książki. https://wyborcza.pl/ksiązki/7,154165,25662070,maria-stiepanowa-pamieci-pamieci-powszechna-deklaracja-praw.html.
Łazar, Anna. “Przepisana przeszłość.” Tygodnik Powszechny. https://tygodnikpow-szechny.pl/przepisana-przeszlosc-164876.
Mach, Anna. Świadkowie świadectw: Postpamięć zagłady w literaturze najnowszej. Warszawa and Toruń: Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, 2016.
Malcolm, Janet. Milcząca kobieta: Sylvia Plath i Ted Hughes. Translated by Mira Michałowska. Poznań: Zysk i S-ka, 1994.
Oborin, Lev. “Pamyati pamyati Marii Stepanovoy: O chem na samom dele odna iz vazhneyshikh knig v 2017 godu.” meduza. https://meduza.io/feature/2017/12/28/ pamyati-pamyati-marii-stepanovoy-o-chem-na-samom-dele-odna-iz-vazhneyshih-knig-napisannyh-v-2017-godu-na-russkom-yazyke.
Plath, Sylvia. “Tatuś.” In Plath, Liryki najpiękniejsze. Translated by Teresa Truszkowska. Toruń: Algo, 2008.
Sebald, Winfried G. Wyjechali. Translated by Małgorzata Łukasiewicz. Wrocław: Ossolineum, 2021.
Skwarczyńska, Stefania. Teoria listu. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2006.
Sobolewska, Justyna. “Powinowactwa pamięci (recenzja książki: Maria Stiepanowa, Pamięci pamięci).” Polityka. https://www.polityka.pl/kultura/ksiazki/1941524,1,recenzja-ksiazki-maria-stiepanowa-pamieci-pamieci.read.
Stiepanowa, Maria. Pamięci pamięci. Translated by Agnieszka Sowińska. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2020.
Suskiewicz, Kamil. “Gry z pamięcią (1). Wokół Pamięci pamięci Marii Stiepanowej.” Kwartalnik Kulturalny Nowy Napis. https://nowynapis.eu//tygodnik/nr-96/arty-kul/gry-z-pamiecia-1-wokol-pamieci-pamieci-marii-stiepanowej.
Tarkowska, Joanna. “Memorabilia Marii Stiepanowej w eposie Pamyati pamyati – fotografia.” Slavia Orientalis 69, no. 2 (2020): 247–60.
Thom, Françoise. Beria: Oprawca bez skazy. Translated by Krystyna Antkowiak. Warszawa: Prószyński Media, 2016.
Trofimenkov, Mikhail. “Bitva za pamyat’.” Kommersant. https://kommersant.ru/do-c/4783737.
Ubertowska, Aleksandra. “Praktykowanie postpamięci: Marianne Hirsch i fotograficzne widma z Czernowitz.” Teksty Drugie, no. 4 (2013): 269–89.
Unterman, Alan. Encyklopedia tradycji i wierzeń żydowskich, s.v. “Cmentarz.” Translated by Olga Zienkiewicz. Warszawa: Książka i Wiedza, 1994.
Urbain, Jean-Didier. “Rzeźba/grób: przedmiot graniczny.” In Wymiary śmierci. Edited by Stanisław Rosiek. Translated by Marek Lucjan Kalinowski. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2002.
Wikipedia, s.v. “United States Holocaust Memorial Museum.” https://pl.wikipedia. org/wiki/United_States_Holocaust_Memorial_Museum.
Zykhovskaya, Natalya Lvovna, and Vera Pavlovna Topolskaya. “Pamyati Pamyati: romans Marii Stepanovoy: Komemorativnyye strategii vzaimodeystviya s chita-telem.” Chelabinskiy gumanitariy 5, no. 2 (55) (2021): 50–55.
