Samotność po Bogu. Metafizyka w późnych wierszach Tadeusza Różewicza. Perspektywa interpretacyjna
Abstrakt
Artykuł stanowi próbę syntetycznego spojrzenia na dokonującą się w wierszach Tadeusza Różewicza stopniową ewolucję stosunku do kwestii metafizycznych i religijnych. Punktem wyjścia jest motywowany wojenną traumą agnostycyzm czy wręcz negacja Boga wynikająca z niemożności odpowiedzi na pytanie, jak dobry Bóg może pozwalać na zło, a w wierszach pochodzących z lat dziewięćdziesiątych widoczna staje się zmiana owego stosunku, wyrażająca się w dopuszczeniu horyzontu znaczeń metafizycznych. Autorka artykułu zwraca też uwagę na powiązanie problematyki metafizycznej z poglądami Różewicza na proces twórczy oraz na niezbywalność wartości metafizycznych dla istnienia kultury.
Słowa kluczowe:
Tadeusz Różewicz, poezja, metafizyka, Bóg, ateizm, egzystencjalizm, estetyka, kulturaBibliografia
Adorno, Theodor W. “Kulturkritik und Gesellschaft.” In Adorno, Prismen: Kulturkritik und Gesellschaft. München: Deutscher Taschenbuch Verlag, 1963.
Czura, Tomasz. “Sacrum w poezji Tadeusza Różewicza.” Świat i słowo 14, no. 2 (27) (2016): 95–109.
Dakowicz, Przemysław. Poeta (bez)religijny: O twórczości Tadeusza Różewicza. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2016.
Dzień, Mirosław. Człowiek w perspektywie eschatologicznej w poezji Czesława Miłosza i Tadeusza Różewicza: Studium analityczno-interpretacyjne. Vols. 1–2. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Akademii Techniczno-Humanistycznej, 2010.
Fiut, Aleksander. “Po śmierci Boga: O twórczości Tadeusza Różewicza.” Teksty Drugie, no. 3 (21) (1993): 22–34.
Gutowski, Wojciech. “Aluzje biblijne i symbolika religijna w poezji Tadeusza Różewicza.” Acta Universitatis Nicolai Copernici: Nauki Humanistyczno-Społeczne, no. 32 (193) (1989): 77–102.
Herbert, Zbigniew. “Pan Cogito a długowieczność.” In Herbert, Wiersze zebrane. Edited by Ryszard Krynicki. Kraków: Wydawnictwo a5, 2008.
—–—. “Żeby tylko nie anioł.” In Herbert, Wiersze zebrane. Edited by Ryszard Krynicki. Kraków: Wydawnictwo a5, 2008.
Januszkiewicz, Michał. “Różewicz – nihilista.” In Januszkiewicz, Horyzonty nihilizmu: Gombrowicz, Borowski, Różewicz. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2009.
—–—. “Tadeusz Różewicz – poeta ‘słabej’ wiary.” Znak, no. 12 (619) (2006): 48–58.
Kołakowski, Leszek. Jezus ośmieszony: Esej apologetyczny i sceptyczny. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2014.
Krupa, Renata. “Inna wiara, inny Bóg: Problem wiary w twórczości lirycznej Tadeusza Różewicza.” Acta Universitatis Lodziensis: Folia Litteraria Polonica, no 4 (2001): 219–36.
Kruszewski, Wojciech. Deus desideratus: Sacrum w poetyckim dziele Tadeusza Różewicza. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2005.
Miłosz, Czesław. “Oeconomia divina.” In Miłosz, Gdzie słońce wschodzi i kędy zapada i inne wiersze. Kraków: Wydawnictwo Znak, 1980.
—–—. “Unde malum.” In Miłosz, To. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2000.
Niesporek, Katarzyna. “Pusty kościół: Religijne juwenilia Tadeusza Różewicza.” In Niesporek, Cztery studia o poetyckim doświadczeniu Boga. Katowice: Uniwersytet Śląski, 2017.
Różewicz, Tadeusz. “bez.” In Różewicz, Płaskorzeźba. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1991.
—–—. “Cierń.” In Różewicz, Matka odchodzi. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1999.
—–—. “Cierń.” In Różewicz, Poezja. Vol. 2. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1988.
—–—. “czego byłoby żal.” In Różewicz, Zawsze fragment. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1996.
—–—. “dlaczego piszę?” In Różewicz, Wyjście. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2004.
—–—. “‘Der Tod ist ein Meister aus Deutschland.’” In Różewicz, Płaskorzeźba. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1991.
—–—. “[Dostojewski mówił...]” In Różewicz, Wyjście. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2004.
—–—. “[Einst hab. Ich die Muse gefragt...]” In Różewicz, Płaskorzeźba. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1991.
—–—. “Francis Bacon, czyli Diego Velázquez na fotelu dentystycznym.” In Różewicz, Zawsze fragment. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1996.
—–—. “jest taki pomnik.” In Różewicz, Szara strefa. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2002.
—–—. “Lament.” In Różewicz, Poezja. Vol. 1. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1988.
—–—. “nauka chodzenia.” In Różewicz, Wyjście. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2004.
—–—. “ostatnia rozmowa.” In Różewicz, Wyjście. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2004.
—–—. “rozmowa ojca z synem o zabijaniu czasu.” In Różewicz, Wyjście. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2004.
—–—. “rozmowa z Przyjacielem.” In Różewicz, Płaskorzeźba. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1991.
—–—. “szara strefa.” In Różewicz, Szara strefa. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2002.
—–—. “tempus fugit (opowieść).” In Różewicz, Wyjście. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2004.
—–—. “wstydzę się.” In Różewicz, Wyjście. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2004.
—–—. “zadanie domowe.” In Różewicz, Zawsze fragment. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1996.
Ruszar, Józef Maria. “‘Cóż z tego, że we śnie?’ Dylematy religijne Tadeusza Różewicza.” Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein, no. 18 (2017): 123–38.
—–—. Mane, tekel, fares: Obrazy Boga w twórczości Tadeusza Różewicza. Bielsko-Biała and Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej and Instytut Myśli Józefa Tischnera, 2019.
—–—. “Różewicz: Ewangelia według Kaina.” In Ewangelia odrzuconego: Szkice w 90. rocznicę urodzin Tadeusza Różewicza. Edited by Józef Maria Ruszar. Warszawa: Narodowe Centrum Kultury, 2011.
Szczukowski, Dariusz. Tadeusz Różewicz wobec niewyrażalnego. Kraków: Universitas, 2008.
Varillon, François. Pokora Boga. Translated by Mieczysław Figarski. Paryż: Éditions du Dialogue, 1982.
Zagajewski, Adam. “Mistyka dla początkujących.” In Zagajewski, Wiersze wybrane. Kraków: Wydawnictwo a5, 2010.
