O wolności woli w psychologii
Dorota K. KUNCEWICZ
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-9717-7333
Dariusz S. KUNCEWICZ
Specjalistyczna Poradnia Psychoprofilaktyki i Terapii Rodzin im. prof. Włodzimierza Fijałkowskiego, ul. Żołnierzy Niepodległej 1, 20-078 Lublin , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-7298-0867
Abstrakt
W artykule poddano refleksji status zagadnienia wolnej woli w psychologii akademickiej i praktyce psychologicznej. We współczesnej psychologii akademickiej, zdominowanej przez przyrodniczy model uprawiania nauki, zwykle abstrahuje się od pojęcia wolnej woli bądź jest ono sprowadzone do rangi mechanizmu psychologicznego lub złudnego przekonania. W praktyce psychologicznej pierwotne, osadzone w filozofii i etyce rozumienie wolnej woli zostało zepchnięte na margines jako nieprzydatne w kontekście przekonania o determinizmie zaburzeń i subiektywności prawdy. Wolna wola w jej pierwotnym znaczeniu jest jednak wyraźnie obecna w pracach klasyków psychologii oraz w podejściu terapeutycznym skoncentrowanym na analizie decyzji pacjentów. Powrotu zagadnień wolnej woli i pokrewnych do psychologii należy spodziewać się w ramach jej nurtu personalistyczno-egzystencjalnego, pomimo że aktualnie boryka się on z ograniczeniami metodologicznymi. W końcowej części artykułu zaproponowano drogę przezwyciężenia tych ograniczeń w oparciu o osadzoną w realizmie poznawczym metodologię hermeneutyki literackiej oraz dalsze, uwzględniające wolność ludzkiej woli kierunki badań istotne dla teorii i praktyki psychologicznej.
Słowa kluczowe:
wolna wola, psychologia akademicka, psychoterapia, metodologia naukBibliografia
Baltes, Paul B., Judith Glück, and Ute Kunzmann. Mądrość: Jej struktura i funkcja w kierowaniu pomyślnym rozwojem w okresie całego życia. Translated by Marcin Szuster. In Psychologia pozytywna: Nauka o szczęściu, zdrowiu, sile i cnotach człowieka. Edited by Janusz Czapiński. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.
Bargh, John A. “Free Will Is Un-natural.” In Are We Free? Psychology and Free Will. Edited by John Bear, James C. Kaufman, and Roy F. Baumeister. New York: Oxford University Press, 2008.
Baumeister, Roy F. “Free Will in Scientific Psychology.” Perspectives on Psychological Sciences 3, no. 1 (2008): 14–19.
Baumeister, Roy F., E. J. Masicampo, and Nathan C. DeWall, “Prosocial Benefits of Feeling Free: Disbelief in Free Will Increases Aggression and Reduces Helpufulness.” Personality and Social Psychology Bulletin 35, no. 2 (2009), s. 260–8.
Cierpka, Anna. Tożsamość i narracje w relacjach rodzinnych. Warszawa: Eneteia, 2013.
Frankl, Viktor E., Wola sensu: Założenia i zastosowanie logoterapii. Translated by Aleksandra Wolnicka. Warszawa: Czarna Owca, 2018.
Gasiul, Henryk. Personalistyczna koncepcja osobowości: Podstawy teoretyczne; Mechanizmy rozwoju i jego zakłóceń. Warszawa: Difin, 2022.
Gelso, Charles J., and Jeffrey A. Hayes. Relacja terapeutyczna. Translated by Monika Rucińska. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2004.
Greenwald, Harold. Direct Decision Therapy. San Diego: Edits,1973.
Hirsch, Eric D. “Interpretacja obiektywna.” Translated by Piotr Graff. „Pamiętnik Literacki” 68, no. 3 (1977): 289–320.
James, William. Psychologia: Kurs skrócony. Translated by Michał Zagrodzki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.
Judycki, Stanisław. “Tożsamość i wolna wola.” Diametros, no. 7 (2006): 199–204.
Kernberg, Otto F., Michael A Selzer, Harold Koenigsberg, Arthur C. Carr, and Ann H. Appelbaum. Psychodynamiczna terapia pacjentów borderline. Translated by Jacek Matkowski and Łukasz Penderecki. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2007.
Kępiński, Antoni. Psychopatologia nerwic. Kraków: PZWL, 1973.
———. Rytm życia. Kraków and Wrocław: Wydawnictwo Literackie, 1983.
Koczanowicz-Dehnel, Iwona. “William Stern i jego program psychologii personalistycznej.” Czasopismo Psychologiczne 20, no. 2 (2014): 229–36.
Kościelska, Małgorzata. “Nie dorosnąć do... Infantylna osobowość naszych czasów.” Polskie Forum Psychologiczne 19, no. 4 (2014): 425–37.
Kozielecki, Józef Koncepcja transgresyjna człowieka: Analiza psychologiczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1987.
Kuncewicz, Dariusz S. Opowieści o miłości: Między modelem a tajemnicą, in print.
———. “Psychoterapia – na styku mechanizmów psychologicznych i wolnej woli.” Diametros 2023. https://diametros.uj.edu.pl/diametros/article/view/1837/1659.
Kuncewicz, Dariusz, Kinga Lachowicz-Tabaczek, and Jacek Załuski. “Why Insight in Psychotherapy Does Not Always Lead to Behaviour Change?” Polish Journal of Applied Psychology 12, no. 2 (2014): 99–122.
Kuncewicz, Dorota K. Odczytać życie. Analiza opowieści o własnym życiu z wykorzystaniem narzędzi teorii literatury. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2022.
Kuncewicz, Dorota K., Ewa Sokołowska, Jolanta Sobkowicz, and Dariusz S. Kuncewicz. Po ciszy: Rozważania o komunikacji opartej na kontekście. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2019.
Kwiatkowska, Grażyna E. “Nowe perspektywy badania – hermeneutyka psychologiczna.” Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin–Polonia. Sectio J 14 (2001): 141–8.
Lemańska, Anna. “Konflikt ewolucjonizmu z kreacjonizmem jako spór światopoglądowy.” Roczniki Filozoficzne 68, no. 4 (2020): 71–88.
MacIntyre, Alasdair. Dziedzictwo cnoty: Studium z teorii moralności. Translated by Adam Chmielewski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996.
May, Rollo. Miłość i wola. Translated by Helena Śpiewak and Paweł Śpiewak. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 1998.
Mele, Alfred R. “Psychology and Free Will: A Commentary.” In Are We Free? Psychology and Free Will. Edited by John Bear, James C. Kaufman, and Roy F. Baumeister. New York: Oxford University Press, 2008.
Oleś, Piotr, and Monika Kłosok-Ścibich. “Syndrom Gaugina – zmiana tożsamości czy mit?” Psychologia Rozwojowa 14, no. 1 (2009): 9–25.
Oleś, Piotr K. Wprowadzenie do psychologii osobowości. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2019.
Pietkiewicz, Igor, and Jonathan A. Smith. “Praktyczny przewodnik interpretacyjnej analizy fenomenologicznej w badaniach jakościowych w psychologii.” Czasopismo Psychologiczne 18, no. 2 (2012): 361–9.
Reber, Arthur S., and Emily S. Reber. Słownik psychologii, s.v. “Psychologia” Translated by Joanna Kowalczewska and Grzegorz Mizera. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2008.
Sotwin, Wiesława. Jak działa wola, czyli dynamika umysłu. Warszawa: Academica, 2010.
Straś-Romanowska, Maria. “Aksjologiczny wymiar aktów wolnej woli: Przegląd wybranych ujęć filozoficznych.” In Człowiek, kultura, edukacja. Edited by Maria Reut. Vol. 2. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 1995.
———. “Główne idee teoretyczne i metodologiczne psychologii personalistycznoegzystencjalnej jako dyscypliny humanistycznej.” In Na tropach psychologii jako nauki humanistycznej. Edited by Maria Straś-Romanowska. Warszawa and Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995.
———. “Wolna wola – zagubiony paradygmat współczesnej psychologii.” In Dylematy wolności. Edited by Maria Reut. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2001.
Symington, Neville. Narcyzm: Nowa teoria. Translated by Marta Lipińska. Gdańsk: Wydawnictwo Imago, 2013.
Szuman, Stefan. Osobowość i charakter. Kraków and Warszawa: Polska Akademia Umiejętności and Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014.
Szutta, Natasza. Czy istnieje coś, co zwiemy moralnym charakterem i cnotą? Lublin: Wydawnictwo Academicon, 2017.
Topolski, Jerzy. Teoretyczne problemy wiedzy historycznej: Antologia tekstów. Edited by Ewa Domańska. Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje, 2016.
Trzebińska, Ewa. Psychologia pozytywna. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2008.
Trzópek, Joanna. Problem woli: Między antropologią filozoficzną a psychologią mechanizmów regulacyjnych. Kraków: Societas Vistulana, 2003.
Wegner, Daniel A. “Self is Magic.” In Are we Free? Psychology and Free Will. Edited by John Bear, James C. Kaufman, and Roy F. Baumeister. New York: Oxford University Press, 2008.
Wiśniewski, Ryszard. “Bełkot aksjologiczny w komunikacji międzyludzkiej.” In Co się dzieje z wartościami? Próba diagnozy. Edited by Elżbieta Okońska and Krzysztof Stachewicz. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wydział Teologiczny, 2009.
Yalom, Irvin D. Psychoterapia egzystencjalna. Translated by Anna Tanalska-Dulęba. Warszawa: Instytut Psychologii Zdrowia PTP, 2008.
Zdrowa głowa. Mam terapeutę. http://zdrowaglowa.pl/mam-terapeute/.
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0000-0002-9717-7333
Specjalistyczna Poradnia Psychoprofilaktyki i Terapii Rodzin im. prof. Włodzimierza Fijałkowskiego, ul. Żołnierzy Niepodległej 1, 20-078 Lublin https://orcid.org/0000-0002-7298-0867
