Między praktyką życia a ćwiczeniem duchowym. Nowoczesne horyzonty wolności obywatelskiej
Mariola KUSZYK-BYTNIEWSKA
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-6835-054X
Abstrakt
W trzeciej dekadzie dwudziestego wieku Max Scheler twierdził, że ówczesna epoka była pierwszą, w której człowiek stał się dla siebie bez reszty „problematyczny”. Sto lat później słowa te odnieść można do wolności i obywatelskości człowieka, które nie tylko stały się problematyczne, ale są rozumiane i problematyzowane na niespotykaną wcześniej skalę. Artykuł stanowi analizę rozejścia się w kulturze świata zachodniego dwóch pojęć wolności: wolności wewnętrznej, indywidualnie odczuwanej oraz uświadamianej sobie przez jednostkę, oraz wolności politycznej, związanej z obecnością i działaniem jednostki we wspólnej przestrzeni publicznej. Tekst jest też próbą prześledzenia konsekwencji tego oddzielenia w sferze obywatelskości. Czy rozziew między wolnością przeżywaną, uśpioną swymi minionymi sukcesami ekonomicznymi i społecznymi, a wolnością polityczną, urzeczywistniającą się w działaniu, narażoną na opór nieznanego wynikający z pospiesznej nowoczesności, kształtuje dziś postawy wobec obywatelskości? Celem rozważań jest znalezienie odpowiedzi na te właśnie pytania. Na podstawie przeprowadzonych analiz sformułowano tezę, że dominującym czynnikiem deprecjonującym świadomość wagi wolności w dzisiejszym świecie jest kultura polityczna promująca model obywatela i obywatelskości oparty przede wszystkim na tak zwanej wolności wewnętrznej, którą Sartre nazywał „wolnością kartezjańską”.
Słowa kluczowe:
wolność, wolność wewnętrzna, wolność polityczna, obywatelskość, onto-epistemologia społecznaBibliografia
Arendt, Hannah. “Co to jest wolność?” In Arendt, Między czasem minionym a przyszłym: Osiem ćwiczeń z myśli politycznej. Translated by Mieczysław Godyń and Wojciech Madej. Warszawa: Fundacja Aletheia, 1994.
———. Korzenie totalitaryzmu. Translated by Daniel Grinberg and Mariola Szawiel. Vol. 2. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne, 2008.
———. “Kryzys edukacji.” In Arendt, Między czasem minionym a przyszłym: Osiem ćwiczeń z myśli politycznej. Translated by Mieczysław Godyń and Wojciech Madej. Warszawa: Fundacja Aletheia, 1994.
———. “Wprowadzenie w politykę.” In Arendt, Polityka jako obietnica. Translated by Wojciech Madej and Mieczysław Godyń. Warszawa: Wydawnictwo Pruszyński i S-ka, 2005.
Bauman, Zygmunt. Wolność. Translated by Joanna Tokarska-Bakir. Warszawa and Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak and Fundacja im. Stefana Batorego, 1995.
Bourdieu, Pierre. Medytacje pascaliańskie. Translated by Krzysztof Wakar. Warszawa: Oficyna Wydawnicza, 2006.
Canguilhem, Georges. “Śmierć człowieka czy kres możliwości Cogito.” Translated by Tadeusz Komendant. Literatura na Świecie, no. 6 (203) (1988): 235–51.
Elias, Norbert. Społeczeństwo jednostek. Translated by Julian Stawiński. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008.
Eliot, Thomas Stearns. “Wydrążeni ludzie.” Translated by Czesław Miłosz. In Eliot, Wybór poezji. Edited by Krzysztof Boczkowski and Wanda Rulewicz. Translated by Krzysztof Boczkowski et al. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk and Łódź: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1990.
Epiktet. “Diatryby.” “Encheiridion” z dodatkiem „Fragmentów” oraz “Gnomologicum Epiktetowego.” Translated by Leon Joachomowicz. Warszawa: PWN, 1961.
Foucault, Michel. Hermeneutyka podmiotu. Translated by Michał Herer. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.
———. Słowa i rzeczy: Archeologia nauk humanistycznych. Translated by Tadeusz Komendant. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2006.
Fromm, Erich. Ucieczka od wolności. Translated by Olga Ziemilska and Andrzej Ziemilski. Warszawa: Czytelnik, 1993.
Fukuyama, Francis. Koniec historii. Translated by Tomasz Bieroń and Marek Wichrowski: Kraków: Znak, 2009.
Giddens, Anthony. Nowoczesność i tożsamość: “Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Translated by Anna Szulżycka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001.
Hadot, Pierre. Filozofia jako ćwiczenie duchowe. Translated by Piotr Domański. Warszawa: Fundacja Aletheia, 2003.
Kagan, Robert. Powrót historii i koniec marzeń. Translated by Grzegorz Sałuda. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2009.
[Kennedy, John F.]. “John F. Kennedy’s Inaugural Speech (1961).” National Archives. https://www.archives.gov/milestone-documents/president-john-f-kennedys-inaugural-address.
Kołakowski, Leszek. “O wolności.” In Kołakowski, Mini wykłady o maxi sprawach: Trzy serie. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2005.
———. “Wolność i wolności.” In Kołakowski, “Czy diabeł może być zbawiony” i 27 innych kazań. Londyn: Aneks, 1983
Kuszyk-Bytniewska, Mariola. Rzeczywistość wobec działania: Projekt onto-epistemologii społecznej. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2015.
Lorenzi, Jean-Hervie, and Mickael Berrebi. Przyszłość naszej wolności: Czy należy rozmontować Google’a... i kilku innych? Translated by Justyna Nowakowska. Warszawa: PIW, 2019.
Markiewicz, Barbara A. “Być wolnym czy mieć wolność?” In Co z tą wolnością? Edited by Agnieszka Nogal and Dorota Kutyła. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 2012.
Nietzsche, Friedrich. Wiedza radosna. Translated by Leopold Staff. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2006.
Ortega y Gasset, José. Bunt mas. Translated by Piotr Niklewicz. Warszawa: Muza, 1995.
Rosnerowa, Hanna. Dylematy pojęcia wolności. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 1993.
Rousseau, Jean-Jacques. “Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi.” In Rousseau, Trzy rozprawy z filozofii społecznej. Translated by Henryk Elzenberg. Warszawa: PWN, 1956.
Sartre, Jean-Paul. Byt i nicość: Zarys ontologii fenomenologicznej. Translated by Jan Kiełbasa et al. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2007.
———. Wolność kartezjańska. Translated by Irena Tarłowska. In Filozofia i socjologia XX wieku. Part 2. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1965.
Scheler, Max. “Człowiek i historia.” Translated by Adam Węgrzecki. In Scheler, Pisma z antropologii filozoficznej i teorii wiedzy. Translated by Stanisław Czerniak and Adam Węgrzecki. Warszawa: PWN, 1987.
Snyder, Timothy. O tyranii: Dwadzieścia lekcji z dwudziestego wieku. Translated by Bartłomiej Pietrzyk. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2017.
Taylor, Charles. Etyka autentyczności. Translated by Andrzej Pawelec. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2002.
Tischner, Józef. Świat ludzkiej nadziei. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2014.
Walzer, Michael. Sfery sprawiedliwości: Obrona pluralizmu i równości. Translated by Michał Szczubiałka. Warszawa: Wydawnictwo UW, 2007.
Zinowiew, Aleksander. Homo sovieticus. Translated by Stanisław Deja. Londyn: Wydawnictwo Polonia, 1984.
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin https://orcid.org/0000-0001-6835-054X
