Wolność nauki. Konieczność i ryzyko
Agnieszka LEKKA-KOWALIK
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-4834-318X
Abstrakt
Przyjmując w puncie wyjścia tezę, że badania naukowe stanowią serię wykonanych decyzji, autorka analizuje problem „wolności do” i „wolności od” w odniesieniu do czterech wyborów, z dokonaniem których badania tego rodzaju się wiążą. Wybory te dotyczą: przedmiotu i pytania badawczego, metody, tezy (teorii) stanowiącej rozwiązanie postawionego problemu oraz decyzji o publikacji (bądź o rezygnacji z publikacji) uzyskanych rezultatów. Analiza prowadzi do wniosku, że wolność w obu sensach stanowi konieczny warunek uprawiania nauki, a racją tej wolności jest sam cel nauki: dotarcie do prawdy rozumianej jako adaequatio intellectus et rei, której uzyskanie pozwala budować spójną wizję świata i zapewnia jego rozumienie. Prawda ma moc wiążącą i zobowiązuje podmiot poznający do jej uznania oraz do postępowania zgodnie z nią, wolność zaś konieczna jest, by zobowiązanie to można było wypełnić. Wolność staje się w ten sposób podstawą wzajemnego zaufania w nauce. Nauka pozostaje „zagnieżdżona” w filozofii i dlatego ograniczenia moralne stanowią kwestię wewnętrzną nauki, nie zaś zewnętrzny nakaz bądź zakaz. Zagrożeniem dla wolności nauki, faktycznym jakkolwiek nie formalnym, jest jednak budowanie takiej struktury społeczno-prawnej, która „motywuje” badaczy do podejmowania decyzji podporządkowanych nie celowi nauki, lecz realizacji interesów zewnętrznych i sprawia, że realizacja celu nauki staje się wielowymiarowo „nieopłacalna”.
Tekst powstał w projekcie finansowanym w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego „Regionalna Inicjatywa Doskonałości” realizowanego w latach 2019-2022; nr projektu 028/RID/2018/19.
Słowa kluczowe:
nauka, decyzja, wolność, prawda, kryteria naukowości, zaufanie, polityka naukowaBibliografia
Abrahams, Marc. Antynoble. Translated by Rafał Śmietana. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2004.
Ajdukiewicz, Kazimierz. “O wolności nauki.” In Ajdukiewicz, Język i poznanie. Vol. 2. Wybór pism z lat 1945-1963. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PAN, 1985.
———. “Co to jest wolność nauki.” Życie Nauki 1, no. 6 (1946): 417–26.
Arystoteles. Metafizyka. In Arystoteles, Dzieła wszystkie. Vol. 2. “Fizyka.” “O niebie.” “O powstawaniu i niszczeniu.” “Meteorologika.” “O świecie.” “Metafizyka.” Translated by Kazimierz Leśniak. Warszawa: PWN, 1990.
Baker, John R. “Michael Polanyi’s Contributions to the Cause of Freedom in Science.” Minerva 16, no. 3 (1978): 382–96.
Bakshian, Aram Jr. “A Book Too Risky to Publish.” The Washington Times, 14 February 2020. https://www.washingtontimes.com/news/2020/feb/14/book-reviewa-book-too-risky-to-publish/.
Baylis, Françoise. “To Publish or Not to Publish.” Nature: Biotechnology 38 (2020): 271. https://www.nature.com/articles/s41587-020-0435-1.
Bronk, Andrzej, and Monika Walczak. “Metoda naukowa.” In Metodologia nauk. Part 1. Czym jest nauka? Edited by Stanisław Janeczek, Monika Walczak, and Anna Starościc. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2019.
Dziennik: Gazeta Prawna, Wiadomości. “Antynoble 2009, czyli co lepsze: dostać pełną czy pustą butelką w głowę.” https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/454072,antynoble-2009-czyli-co-lepsze-dostac-pelna-czy-pusta-butelka-w-glowe.html.
Flynn, James R. A Book Too Risky to Publish: Free Speech and Universities. London and Washington, DC: Academica Press, 2019.
Francuz, Piotr, and Robert Mackiewicz. Liczby nie wiedzą, skąd pochodzą. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 2005.
Gärdenfors, Peter. “Is There Anything Which We Should Not Want to Know?” In Logic, Methodology and Philosophy of Science. Edited by Jens Erik Fenstad. New York: Elsevier, 1990.
Hartl, Péter. “Michael Polanyi on Freedom of Science.” Synthesis Philosophica 54, no. 2 (2012): 307–21.
Interia.pl, Wydarzenia. “Jaki jest skład gumy do żucia i o czym świadczy tężyzna ministrów?” https://wydarzenia.interia.pl/zagranica/news-antynoble-rozdane-jaki-jest-sklad-gum-do-zucia-i-o-czym-swia,nId,5473923.
Kaiser, Jocelyn. “Controversial Experiments That Could Make Bird Flu More Risky Poised to Resume.” Science. https://www.science.org/content/article/exclusivecontroversial-experiments-make-bird-fl u-more-risky-poised-resume.
Kamiński, Stanisław. Nauka i metoda: Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1992.
Kotarbiński, Tadeusz. “O pojęciu metody.” In Kotarbiński, Elementy teorii poznania, logiki i metodologii nauk. Wrocław, Warszawa and Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1961.
Laudan, Larry. “The Epistemic, the Cognitive, and the Social.” In Science, Values, and Objectivity. Edited by Peter Machamer and Gereon Wolters. Pittsburgh: Pittsburgh University Press, 2004.
Lekka-Kowalik, Agnieszka. “Academia in the Grip of the Wolf and Its Utopia.” Minerva 60, no. 1 (2022): 139–58.
———. “Akademicka nauka przemysłowa i jej normy PRICE.” Filozofia i Nauka 9 (2021): 29–48.
———. “O prawdzie jako celu nauki i fundamencie jej etosu.” In Spór o prawdę. Edited by Andrzej Maryniarczyk, Katarzyna Stępień, and Paweł Gondek. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2011.
———. Odkrywanie aksjologicznego wymiaru nauki. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2008.
———. “O wolności i granicach badań naukowych.” In Wolność we współczesnej kulturze. Edited by Zofia Zdybicka et al. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1997.
———. “Wartości pozapoznawcze jako wehikuł racjonalności nauki.” In Religia –nauka – kultura. Edited by Zbigniew Drozdowicz and Sławomir Sztajer. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Społecznych UAM, 2011.
Leksykon filozofii klasycznej, s.v. “Wolność” (by Józef Herbut). Edited by Józef Herbut. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1997.
Łukasiewicz, Jan. O nauce. Lwów: Polskie Towarzystwo Filozoficzne, 1934.
McMullin, Ernan. “Racjonalne i społeczne parametry nauki.” Translated by Adam Olech. Zagadnienia Naukoznawstwa 19, no. 4 (76) (1983): 521–36.
Modzelewska, Karolina. “Antynoble 2019 rozdane: Wśród laureatów także Polacy.” Wirtualna Polska. https://tech.wp.pl/antynoble-2019-rozdane-wsrod-laureatowtakze-polacy,6424039038011521a.
Polanyi, Michael. “Freedom in Science.” Bulletin of the Atomic Scientists 6, no. 7 (1950): 195–8, 224.
Powszechna encyklopedia filozofii, s.v. “Decyzja” (by Mieczysław A. Krąpiec). Vol. 2. Edited by Andrzej Maryniarczyk et al. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2001.
Ratzinger, Joseph. Wykłady bawarskie z lat 1963-2004. Translated by Andrzej Czarnocki. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 2009.
Rescher, Nicholas. “Forbidden Knowledge.” In Rescher, Forbidden Knwoledge and Other Essays on the Philosophy of Cognition. Dordrecht: Reidel, 1987.
de Solla Price, Derek J. Mała nauka – wielka nauka. Translated by Piotr Graff. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PAN, 1967.
Stoiński, Andrzej. “Wolność ‘od’ i ‘do’ – relacje wzajemne.” Humanistyka i Przyrodoznawstwo 19 (2013): 315–28.
Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r.: Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Dziennik Ustaw (2018): 1668.
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0000-0002-4834-318X
