Zwrot ku zwierzętom a struktury myślenia filozoficznego
Larys LUBOWICKI
Uniwersytet Medyczny w Białymstoku , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-9323-6340
Jacek BRECZKO
Uniwersytet Medyczny w Białymstoku , PolskaAbstrakt
W artykule analizowane jest zjawisko zwrotu ku zwierzętom (ang. animal turn) z perspektywy jego źródeł kulturowych oraz w odniesieniu do struktury myślenia filozoficznego. Autorzy wskazują cztery zasadnicze przyczyny powstania opisywanego zjawiska: laicyzację (w tym popularność nietzscheanizmu i postmodernizmu w filozofii nowoczesnej), konsekwencje światopoglądowe teorii ewolucji, kryzys ekologiczny oraz odziaływanie społeczno-politycznych nurtów emancypacyjnych. Podjęta zostaje również próba naszkicowania ujęcia strukturalnego, w którym wykorzystywane są dwa parametry opisujące poglądy danego filozofa lub doktrynę filozoficzną, a mianowicie ich charakter ontologiczny i epistemologiczny. Zaproponowano również model umożliwiający klasyfikację poglądów filozoficznych w zależności od ich charakteru, a w konsekwencji określenie ich „dystansu” wobec myśli prozwierzęcej. Bliżej omówiony zostaje kazus Pitagorasa i Platona, co pozwala wyjaśnić różnicę między wnioskami wypływającymi z przedstawionego schematu a ujęciami często występującymi w publikacjach z kręgu animal studies.
Słowa kluczowe:
struktura myślenia filozoficznego, animal studies, zwrot ku zwierzętom, metafizyka, epistemologia, zwierzęta i filozofia, szowinizm gatunkowyBibliografia
Ajdukiewicz, Kazimierz. Zagadnienia i kierunki filozofii: Teoria poznania, metafizyka. Warszawa: Czytelnik, 1983.
Arystoteles. O duszy. Translated by Paweł Siwek. Warszawa: PWN, 1992.
Bakke, Monika. “Studia nad zwierzętami: Od aktywizmu do akademii i z powrotem?” Teksty Drugie, no. 3(129) (2011): 193–204.
Bergson, Henri. Ewolucja twórcza. Translated by Florian Znaniecki. Kraków: Zielona Sowa, 2004.
———. Myśl i ruch. Dusza i ciało. Translated by Paweł Beylin, Warszawa: PWN, 1963.
Best, Steve. “The Rise of Critical Animal Studies: Putting Theory into Action and Animal Liberation into Higher Education.” Journal for Critical Animal Studies 7, no. 1 (2011): 9–53.
Calarco, Matthew. Boundaries of Human Nature: The Philosophical Animal from Plato to Haraway. New York: Columbia University Press, 2021.
Calarco, Matthew, and Peter Atterton. Animal Philosophy: Ethics and Identity. New York: Continuum, 2004.
Chapin III, F. Stuart, et al. “Consequences of Changing Biodiversity.” Nature, no. 405(6783) (2000): 234–42
Dembińska-Siury, Dobrochna. “Z problematyki pitagoreizmu.” Collectanea Philologica, no. 3 (1999): 13–26.
DeMello, Margo, Animals and Society: An Introduction to Human-Animal Studies. New York: Columbia University Press, 2012.
Derrida, Jacques. The Animal That Therefore I Am. New York: Fordham University Press, 2008.
Diogenes Laertios. Żywoty i poglądy słynnych filozofów. Translated by Bogdan Kupis. Warszawa: PWN, 1968.
Eliade, Mircea. Historia wierzeń i idei religijnych. Vol. 2. Od Guatamy Buddy do początków chrześcijaństwa. Translated by Stanisław Tokarski. Warszawa: Pax, 1994.
Ferry, Luc. Nowy ład ekologiczny: Drzewo, zwierzę i człowiek. Translated by Andrzej Miś and Hanna Miś. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 1995.
Foucault, Michel. „Subject and Power.” Critical Inquiry 8, no. 4 (1982): 777–95.
Husserl, Edmund. Medytacje kartezjańskie. Translated by Andrzej Wajs. Warszawa: PWN, 1982.
Kolbert, Elizabeth. Szóste wymieranie: Historia nienaturalna. Translated by Tatiana Grzegorzewska and Piotr Grzegorzewski. Warszawa: Wydawnictwo Filtry, 2022.
Kołakowski, Leszek. “Kapłan i błazen.” In Kołakowski, Pochwała niekonsekwencji. Vol. 2. Warszawa: Puls, 1989.
———. Moje słuszne poglądy na wszystko. Kraków: Znak, 1999.
———. O co nas pytają wielcy filozofowie: Seria 2. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2005.
Kowalik, Łukasz. “Stoicka ontologia Leibniza.” Przegląd Filozoficzny: Nowa Seria 26, no. 1 (101) (2017): 7–31.
Krokiewicz, Adam. Zarys filozofii greckiej: Od Talesa do Platona. Warszawa: Aletheia, 1971.
Kubina, Wiktor. “Ogólna charakterystyka postmodernizmu: Aspekt filozoficzny.” Sympozjum 2 (1998) nr 2(3): 13–22.
Lejman, Jacek. “Człowiek a zwierzę: Biologiczne i kulturowe źródła antropocentryzmu.” Wschodni Rocznik Humanistyczny 11 (2015): 283–93.
———. “Etyka zwierząt w świetle idei zrównoważonego rozwoju (szkic filozoficznokulturowy).” Problemy Ekorozwoju 1, no. 2 (2006): 99–105.
———. Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej: Dzieje prób zdefiniowania relacji człowiek-zwierzę. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2008.
———. “Filozoficzne źródła naszego stosunku do zwierząt: O aksjologicznym statusie zwierząt i ludzi.” Ethos 26, no. 2 (102) (2013): 67–95.
Leibniz, Gottfried W. “Zasady filozofii, czyli monadologia.” Translated by Stanisław Cichowicz. In Leibniz, “Wyznanie wiary filozofa.” “Rozprawa metafizyczna.” “Monadologia.” “Zasady natury i łaski” oraz inne pisma filozoficzne. Translated by Stanisław Cichowicz et al. Warszawa: PWN, 1969.
Marks, Karol, and Fryderyk Engels. “Tezy o Feuerbachu.” Translated by Salomon Filmus. In Marks and Engels, Dzieła. Vol. 3. Warszawa: Książka i Wiedza, 1975.
Nietzsche, Friedrich. Wiedza radosna. Translated by Leopold Staff. Kraków: Zielona Sowa, 2003.
Pascal, Blaise. Myśli. Translated by Tadeusz Boy-Żeleński. Kraków: Zielona Sowa, 2003.
Platon. Państwo. Translated by Władysław Witwicki. Warszawa: PWN, 1958.
Popper, Karl R. Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie. Vol. 2. Wysoka fala proroctw: Hegel, Marks i następstwa. Translated by Halina Krahelska and Witold Jedlicki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010.
Potter, Van Rensselaer. Bioethics: Bridge to the Future. Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1971.
Regan, Tom. The Case for Animal Rights. Berkeley: University of California Press, 1983.
Ryder, Richard D. Speciesism. Oxford: self-published, 1971.
Singer, Peter. Animal Liberation: A New Ethics for Our Treatment of Animals. New York: Harper Collins, 1975.
Smykowski, Krzysztof. Eksperymenty medyczne z wykorzystaniem zwierząt: Studium teologicznomoralne. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2017.
Świderek, Jolanta. “Starożytne koncepcje racjonalizmu a zagadnienie rozumności zwierząt.” Wschodni Rocznik Humanistyczny 3 (2006): 225–45.
Waldau, Paul. Animal Studies: An Introduction. New York: Oxford University Press, 2013.
Weil, Kari. “A Report on the Animal Turn.” Differences, no. 2 (21) (2010): 1–23.
Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
