O wolności i trudnościach w mierzeniu tajemnic
Iwona BARWICKA-TYLEK
Uniwersytet Jagielloński, Kraków , Polskahttps://orcid.org/0000-0003-4482-9243
Abstrakt
Artykuł zestawia ze sobą dwie strategie myślenia o wolności, które mają odmienne konsekwencje filozoficzne, ale przede wszystkim polityczne. Pierwsza strategia traktuje wolność jako uniwersalną wartość, którą można konceptualizować na wiele sposobów. Co ważne, choć takie konkretne interpretacje różnią się i zależą od historycznego kontekstu (jak pokazuje porównanie pojęć wolności według Sartre’a i Pico della Mirandoli), możliwe jest zaangażowanie ich w dialog ułatwiający to, co Kant nazwał „orientowaniem się w myśleniu”. Będąc „sama w sobie” tajemnicą, wolność jako wartość jest punktem zbieżnym wszystkich jej możliwych konceptualizacji.
Druga strategia zyskała popularność we współczesności, kiedy język wartości stał się przeszkodą w dostosowywaniu filozofii politycznej do nowego paradygmatu naukowego. Wprowadzona w miejsce dialektyki, która przechodzi od szczegółu do ogółu, analiza naukowa ma na celu sformułowanie węższego, ale bardziej konkretnego pojęcia wolności (i każdej wartości), która staje się dzięki takiej operacjonalizacji rzeczą do wyprodukowania i zademonstrowania światu. Jednym z pierwszych, którzy zastosowali tę nową strategię, był Thomas Hobbes, chociaż jego projekt państwa-Lewiatana nie był narzędziem do pomiaru wolności, ale sprawiedliwości. W artykule omówiono mankamenty takiej nowożytnej „pozytywizacji” wolności, wykorzystując dwie konkurujące ze sobą koncepcje (Locke’a i Rousseau), które położyły podwaliny odpowiednio pod liberalizm i pod demokratyzm.
Słowa kluczowe:
koncepcje wolności, John Locke, Jean-Jacques Rousseau, liberalizm, demokratyzmBibliografia
Arystoteles. “Topiki.” “O dowodach sofistycznych.” Translated by Kazimierz Leśniak. Warszawa: PWN, 1978.
Barwicka-Tylek, Iwona. “Przeszłość, która nie zaniedbuje przyszłości: O roztropnym korzystaniu z pamięci.” Ethos 34, no. 3 (135) (2021): 67–84.
Berlin, Isaiah. “Dwie koncepcje wolności.” In Berlin, “Dwie koncepcje wolności” i inne eseje. Translated by Hanna Bartoszewicz et al. Warszawa: Res Publica, 1991.
Bauman, Zygmunt. Intimations of Postmodernity. London and New York: Routledge, 1992.
Boorstin, Daniel J. Poszukiwacze: Dzieje ludzkich poszukiwań sensu świata. Translated by Marcin Stopa. Warszawa: Książka i Wiedza, 2001.
Brooke, Christopher. “Rousseau’s Political Philosophy: Stoic and Augustinian Origins.” In The Cambridge Companion to Rousseau. Edited by Patrick Riley. Cambridge University Press, 2006.
Cohen, Adam. Technology and the Early Modern Self. New York: Palgrave Macmillan, 2009.
Constant, Benjamin. “O wolności starożytnych i nowożytnych.” Translated by Zuzanna Kosno. Arka, no. 6 (42) (1992): 73–85.
Dostojewski, Fiodor. Bracia Karamoazow. Translated by Aleksander Wat. Warszawa: PIW, 1984.
Farmer, Stephen. Syncretism in the West: Pico’s 900 Theses (1486). Tempe: Arizona Board of Regents for Arizona State University, 1998.
Frankfurt, Harry G. The Importance of What We Care About. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
Górecki, Olgierd, ed. Wolność człowieka i jej granice: Antologia pojęcia w doktrynach polityczno-prawnych. Vols. 1–3. Łódź: Wydawnictwo UŁ, 2019.
Haydn, Hiram. Counter-Renaissance. New York: Charles Scribner’s Sons, 1950.
Hobbes, Thomas. Lewiatan czyli materia, forma i władza państwa kościelnego i świeckiego. Translated by Czesław Znamierowski. Warszawa: Fundacja Aletheia, 2009.
Jaskólski, Michał, and Krystyna Chojnicka, eds. Słownik historii doktryn politycznych i prawnych, s.v. “Wolność” (by Iwona Barwicka-Tylek). Vol. 6. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2015.
Kant, Immanuel. “Co oznacza: orientować się w myśleniu?” In Kant, “O odkryciu, po którym wszelka nowa krytyka czystego rozumu jest zbędna ze względu na istnienie wcześniejszej” i inne rozprawy filozoficzne. Translated by Tomasz Kupś. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2009.
Locke, John. Dwa traktaty o rządzie. Translated by Zbigniew Rau, Warszawa: PWN, 1992.
Makowski, Piotr. “‘Gilotyna’ Hume’a.” Przegląd Filozoficzny: Nowa Seria 20, no. 4 (2011) 317–34.
Malczewski, Jacek. “Republikańska teoria wolności obywatelskiej w ujęciu Quentina Skinnera.” In Wolność człowieka i jej granice. Vol. 3. Edited by Olgierd Górecki. Łódź: Wydawnictwo UŁ, 2019.
Manent, Pierre. Tocqueville and the Nature of Democracy. Translated by John Waggoner. Lanham: Rowman and Littlefield, 1996.
Mill, John Stuart. “O wolności.” In Mill, “Utylitaryzm.” “O wolności.” Translated by Maria Ossowska. Warszawa: PIW, 1959.
Mouffe, Chantal. Paradoks demokracji. Translated by Wojciech Jach, Magdalena Kamińska, and Andrzej Orzechowski. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe DSWE TWP, 2005.
Möller, Kai. “Two Conceptions of Positive Liberty: Towards an Autonomy-based Theory of Constitutional Rights.” Oxford Journal of Legal Studies 29, no. 4 (2009): 757–86.
Nowakowski, Dawid. “Absolutnie wolny? Wolność człowieka w filozofii Giovanniego Pico della Mirandoli.” Acta Universitatis Lodziensis: Pholia Philosophica 24 (2011): 9–18.
Ogonowski, Zbigniew. Locke. Warszawa: Książka i Wiedza, 1972.
Pico della Mirandola, Giovanni. “Mowa o godności człowieka.” Translated by Zdzisław Kalita. In Wybrane teksty z historii filozofii: Filozofia włoskiego odrodzenia. Edited by Andrzej Nowicki. Warszawa: PWN, 1967.
Puszko, Hanna. Sartre: Filozofia jako psychoanaliza egzystencjalna. Warszawa: Instytut Filozofii UW, 1993.
Putnam, Hillary. “The Collapse of the Fact/Value Dichotomy.” In Putnam, “The Collapse of the Fact/Value Dichotomy” and Other Essays. Cambridge and London: Harvard University Press, 2002.
Rousseau, Jean-Jacques. Przechadzki samotnego marzyciela. Translated by Maria Gniewiewska. Warszawa: Czytelnik, 1967.
———. Szkic o pochodzeniu języków. Translated by Bogdan Banasiak. Kraków: Officyna, 2001.
———. Umowa społeczna. Translated by Antoni Peretiatkowicz. Kęty: Antyk, 2002.
Sartre, Jean-Paul. Byt i nicość. Translated by Jan Kiełbasa et al. Kraków: Zielona Sowa, 1994.
———. What Is Literature? Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1988.
———. “Przy drzwiach zamkniętych.” In Sartre, Dramaty. Translated by Jerzy Lisowski and Jan Kott. Warszawa: PIW, 1958.
———. “La république du silence.” In Sartre, Situations III. Paris: Gallimard, 1949.
Sen, Amartya. The Idea of Justice, London: Penguin Books, 2010.
de Tocqueville, Alexis. O demokracji w Ameryce. Vol. 2. Translated by Barbara Janicka and Marcin Król. Kraków and Warszawa: Znak, 1996.
