„Rzeczy ludzkich siewka”. O przypadku w Sylorecie Wacława Potockiego
Agnieszka CZECHOWICZ
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-4365-2864
Abstrakt
W artykule rozważany jest przypadek jako zarazem konieczny element konstrukcji fabuły wczesnonowożytnej epiki romansowej (nieoczekiwana komplikacja, nieprzewidziany splot okoliczności), jak i czynnik, dzięki któremu autor może rozwijać przekaz dydaktyczny swego dzieła. Rozważania te prowadzone są na przykładzie romansu Wacława Potockiego Syloret, w którym zauważyć można inspirację dziełem Boecjusza De consolatione philosophiae i zawartym w nim rozumieniem przypadków i odmian szczęścia jako narzędzia, przez które działa Boża opatrzność. W poemacie Potockiego ukazującym zmagania tytułowego bohatera z fortuną, przypadek okazuje się siłą, która wystawia na próbę jego stałość, ale prowadzi go także na drogę samopoznania.
Słowa kluczowe:
Wacław Potocki, romans, przypadek, fortuna, OpatrznośćBibliografia
Arystoteles. “Poetyka.” In Arystoteles, Retoryka. Poetyka. Edited and translated by Henryk Podbielski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988.
Bedyniak, Jarosław. “Pociecha filozofijej” Jana Alana Bardzińskiego – pierwszy polski przekład dialogu Boecjusza: Edycja krytyczna z komentarzem. PhD dissertation, Instytut Badań Literackich PAN, 2022. https://iblpan.ssdip.bip.gov.pl/fobjects/ download/1426941/bedyniak-rozprawa-doktoska-vol-i-cz-i-ii-pdf.html.
Boecjusz, Anicjusz Manliusz Sewerynus. O pocieszeniu, jakie daje filozofia. Edited and translated by Gabriela Kurylewicz and Mikołaj Antczak. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, 2006.
Bohuszewicz, Paweł. Gramatyka romansu: Polski romans barokowy w perspektywie narratologicznej. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2009.
Brückner, Aleksander. Język Wacława Potockiego: Przyczynek do historii języka polskiego. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900.
———. Słownik etymologiczny języka polskiego. Vol. 2 (s.v. „Siać”). Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927.
———. Spuścizna rękopiśmienna po Wacławie Potockim. Kraków: Akademia Umiejętności, 1898.
Chemperek, Dariusz. “Syloret Wacława Potockiego – czas powstania, koło literatów małopolskich.” Wschodni Rocznik Humanistyczny 12 (2015): 45–54.
Czechowicz, Agnieszka. “Świat nakręcony: Zegar jako figura natury i obrotu spraw ludzkich w poezji Wacława Potockiego.” Autobiografia. Literatura. Kultura. Media 16, no. 1 (2021): 93–108.
Czerkawski, Jan. Humanizm i scholastyka: Studia z dziejów kultury filozoficznej w Polsce w XVI i XVII wieku. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1992.
Donato, Antonio. “Boethius’s Consolation of Philosophy and the Greco-Roman Consolatory Tradition.” Traditio 67 (2012): 1–42.
———. “Self-Examination and Consolation in Boethius’ Consolation of Philosophy.” The Classical World 106, no. 3 (2013): 397–430.
Dürr-Durski, Jan. “Przedmowa.” In Wacław Potocki. Pisma wybrane. Edited by Jan Dürr-Durski. Vol. 1. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1953.
de Guevara, Antonio. Horologium principum, seu de vita M[arci] Aurelii Imp[eratoris] libri III […]. Editio novissima acuta [et] correcta. Cracoviae: Burchardum Kuikium, 1615.
———. Zegar monarchów z życia M. Aureliusza cesarza rzymskiego [...] przez urodzonego Antoniego Feliksa Roszkowskiego polskim tłumaczony językiem. Leszno: M.W. Presser, 1751.
Jurkowska, Elżbieta A. “Kreacje postaci w Sylorecie Wacława Potockiego – typologia bohaterów.” In Wzorce osobowe w dawnej literaturze i kulturze polskiej. Edited by Bernadetta M. Puchalska-Dąbrowska and Elżbieta A. Jurkowska. Białystok: Uniwersytet w Białymstoku, 2018.
Jurkowska, Elżbieta Aleksandra. O “Sylorecie” Wacława Potockiego: Studia i szkice. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2016.
Kircher, Timothy. The Poet’s Wisdom: The Humanists, the Church, and the Formation of Philosophy in the Early Renaissance. Leiden: Brill, 2006.
Kochanowski, Jan. “Tren XIX – albo sen.” In Dzieła polskie. Edited by Julian Krzyżanowski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1980.
Kukulski, Leszek. Prolegomena filologiczne do twórczości Wacława Potockiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1962.
Lasocińska, Estera. “Cnota sama z mądrością jest naszym żywotem”: Stoickie pojęcie cnoty w poezji polskiej XVII wieku. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2003.
Maciejewska, Iwona. Narracja w polskim romansie barokowym. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2001.
Mayenowa, Maria R. et al., eds. Słownik polszczyzny XVI wieku. Vol. 19 (s.v. “Obojętny”). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990.
Michałowska, Teresa. “Romans XVII i pierwszej połowy XVIII wieku: Analiza struktury gatunkowej.” In Problemy literatury staropolskiej. Seria I. Edited by Janusz Pelc. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1972.
Miszalska, Jadwiga. “Kolloander wierny” i “Piękna Dianea”: Polskie przekłady włoskich romansów barokowych w XVII wieku i epoce saskiej na tle ówczesnych teorii romansu i przekładu. Kraków: Universitas, 2003.
Ogrodziński, Wincenty. “Przyczynki do znajomości autorów klasycznych w Polsce XVI i XVII w.” In Stromata in honorem Casimiri Morawski. Cracoviae: Typis Universitatis Jagiellonicae, 1908.
Petrarca, Franciscus. De remediis utriusque fortunae. Cremona: Bernardinus de Misintis et Caesar Parmensis, 1492.
Plezia, Marian, ed. Słownik łacińsko-polski. Vol. 1 (s.v. “Alea”). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007.
Potocki, Wacław. Argenida, którą Jan Barklajus po łacinie napisał…. Warszawa: Kolegium OO. Scholarum Piarum, 1697.
Potocki, Wacław. Dzieła. Vol. 3: Moralia i inne utwory z lat 1688-1696. Edited by Leszek Kukulski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1987.
———. “Mojej Wielce M[iłoś]ciwej Pani i jedynie kochanej synowej [...] przy posłaniu Syloreta.” In Potocki. Moralia albo rzeczy do obyczajów, nauk i przestróg w każdym stanie żywota ludzkiego…. Manuscript, Biblioteka Narodowa. Reference number 3049 III. https://polona.pl/item/moralia,MTk0NzI2OQ/696/#info-:metadata.
———. Syloret albo prawdziwy abrys po ciężkim straconych synów żalu im niespodziewańszego, tym większego smutnego ojca wesela…. Manuscript, Ossolineum. Reference number 40/II. https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=5443.
———. Syloret albo prawdziwy obraz nieosłabionego najdotkliwszymi przeciwnościami męstwa i uszczęśliwionej w poddawaniu się Boskim wyrokom ufności [...] w rymie polskim żywszymi kolorami odnowiony. N.p.: 1764. https://polona.pl/item/syloret-albo-prawdziwy-obraz-nie-oslabionego-naydotkliwszemi-przeciwnosciami-mestwa-y,MTMxODE4NzQ2/1/#info:metadata.
Rusnak, Radosław. “On Some of the Consequences of the Intertextual Entanglements of the Polish Romance Writing in the Second Half of the Seventeenth Century: The Case of Wacław Potocki’s Syloret.” In Non-classical Genres: Theory and Practice. Edited by Joanna Krauze-Karpińska and Magdalena Piskała. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2022.
Sarbiewski, Maciej Kazimierz. O poezji doskonałej, czyli Wergiliusz i Homer (De perfecta poesi, sive Vergilius et Homerus). Edited by Stanisław Skimina. Translated by Marian Plezia. Wrocław: Zakład im. Ossolińskich, 1954.
Shanzer, Danuta. “Interpreting the Consolation.” In The Cambridge Companion to Boethius. Edited by John Marenbon. Cambridge: Cambridge University Press, 2009.
Sokolski, Jacek. Bogini – pojęcie – demon: Fortuna w dziełach autorów staropolskich. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1996.
Szuwalski, Krzysztof. “‘Historia’ i ‘romans’ jako terminy genologiczne w świadomości literackiej Wacława Potockiego.” Pamiętnik Literacki 67, no. 4 (1976): 199–211.
Wierzbicka-Trwoga, Krystyna. “Cechy gatunkowe romansu.” Terminus 21, no. 2(51) (2019): 197–214.
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0000-0002-4365-2864
