Rzecz „godna widzenia” czy „apokaliptyczny potwór”? Konsekwencje maszynizacji górnośląskiej rzeczywistości kulturowej
Abstrakt
Od końca osiemnastego wieku do przełomu wieku dziewiętnastego i dwudziestego na Górnym Śląsku następowały dynamiczne przemiany industrializacyjne i urbanizacyjne. Powszechna obecność maszyn miała silne oddziaływanie kulturotwórcze, dlatego wyraźnie zaznaczyła się w tym regionie zmiana wzorca kulturowego z tradycyjnego układu między człowiekiem a przyrodą na modernizacyjną relację człowieka i maszyny. Maszyny postrzegane były dwojako. Po pierwsze jako dowód ludzkiego geniuszu, dzięki któremu człowiek zyskiwał swoistą protezę powiększającą siłę jego mięśni i dzięki której mógł panować nad przyrodą (przykładem takiego rozumienia maszyny były opisy pierwszej maszyny parowej zainstalowanej w Friedrichsgrube w Tarnowskich Górach), a po drugie jako budzące niepokój, a czasem nawet trwogę mechaniczne bestiarium (takie ujęcie pojawia się częściej w tekstach późniejszych, z drugiej połowy dziewiętnastego i początku dwudziestego wieku). Ważną konsekwencją pracy w zmechanizowanym środowisku było też wykształcenie wśród mieszkańców uprzemysłowionej części Górnego Śląska umiejętności, które dopełniały siłę fizyczną, a polegały na sprawności wykonywania określonych czynności w określonym czasie, współdziałając z innymi w określony sposób, niekiedy z racjonalizatorską inwencją. Przemysł (i związana nim maszynizacja) stały się tym samym jednym z ważniejszych czynników górnośląskiego etosu. Jednak mimo zagrożeń, jakie wiązały się z obecnością maszyn i pracą przy maszynach, ten etap umaszynowienia nie naruszał ludzkiej podmiotowości, ponieważ maszyna nie była jeszcze wówczas tak silnym konkurentem człowieka, jakim wydają się współczesne systemy technologiczne.
Słowa kluczowe:
Górny Śląsk, maszyna, industrializacjaBibliografia
Bukowska-Floreńska, Irena. “Uwarunkowania społeczne i kulturowe folkloru śląskiego (do 1939 r.).” In Z dziejów i dorobku folklorystyki śląskiej (do 1939 r.). Edited by Jerzy Pośpiech, Teresa Smolińska. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2002.
Chojecka, Ewa, et al. Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku. Katowice: Muzeum Śląskie, 2004.
Ellul, Jacques. The Technological System. Translated by Joachim Neugroschel. New York: Continuum, 1980.
Frużyński, Adam. “Fryderyk August Holtzhausen – pierwszy budowniczy maszyn parowych na śląsku.” Hereditas Minaniorum, no. 1 (2014). http://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-8b9064a2-3453-4ccc-8120-7b2e2c32beeb.
Das Goldene Buch von Tarnowitz (Fremdenbuch der Friedrichsgrube von 1788 ab.): Ehrentafel; Verzeichnis der freiwilligen Beiträge der Berg- und Hüttenleute 1813/14 nebst Begleitbriefen. Breslau 1913.
Eco, Umberto, ed. Historia piękna. Translated by Agnieszka Kuciak. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2005.
Górny Śląsk i Zagłębie w dawnych opisach. Wiek XIX. Edited by Andrzej Zieliński. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1984.
Halor, Antoni. Przewodnik siemianowicki: Wędrówki po mieście i okolicy. Siemianowice Śląskie: Urząd Miejski, 2000.
Hytrek, Adolf. “Górny Szlązk pod względem obyczajów, języka i usposobienia ludności.” Edited by Bernard Kalicki. Przegląd Polski 14, no. 3 (1879): 291–319.
Ingarden, Roman. Szkice z filozofii literatury. Łódź: Spółdzielnia Wydawnicza Polonista, 1947.
Jaros, Jerzy. Historia kopalni Król w Chorzowie (1791-1945). Katowice: Wydawnictwo Górniczo-Hutnicze, 1962.
———. Zarys dziejów górnictwa węglowego. Warszawa-Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975.
Kaczmarzyk, Izabela. Krajobraz, portret, maska. Studia o górnośląskim imaginarium przemysłowym. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum w Krakowie, 2019.
Litwinowicz-Droździel, Małgorzata. “Wiek XIX. Wynalazek. Wstępne rozpoznanie.” In Praktyka, utopia, metafora. Wynalazek w XIX wieku. Edited by Joanna Kubicka, Małgorzata Litwinowicz-Droździel. Warszawa: Uniwersytet Warszawski and Convivo Anna Matusiak, 2016.
Lompa, Józef. Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej. Głogówek: Henryk Handl, 1847.
Łaszczyca, Piotr. “Człowiek i jego maszyny: Operatorzy i protezy.” Filo-Sofija, no. 39 (2017): 49–64.
Marx, Leo. The Machine in the Garden. Technology and the Pastoral Ideal in America, New York: Oxford University Press, 1964. http://wtf.tw/ref/marx.pdf.
Melosik, Zbyszko. “Technologizacja życia i tożsamości w kulturze współczesnej.” Studia Edukacyjne 38 (2016): 43-59. https://repozytorium.amu.edu.pl/handle/10593/14837.
“Na Szląsku i w Styrii. Z notat inżeniera Cz. [spisał K. Saryusz].” Wędrowiec 3, series 3, no. 53 (1878), https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/378.
“Na Szlązku. Listy korespondenta ‘Kraju’.” Kraj 35 (1899): 101–3.
Opowiadania albo podróże jednego Kosmopolity. Podróż po Polsce i Śląsku w latach 1792 i 1793, w: Trzy relacje z podróży po Śląsku w XVIII i XIX wieku. Edited by Jarosław Szymański. Translated by Lesław Szybkowski. Opole, Katowice: Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, Fundacja Zamek Chudów, 2006.
Orłowicz, Mieczysław. Przewodnik po ziemiach dawnej Polski, Litwy i Rusi. Kraków: Eugeniusz Starczewski, 1914.
Osika, Grażyna. “Czekając na osobliwość – o modelach interpretacji techniki.” Filo-Sofija, no. 39 (2017): 65–78.
Piecha van Schagen, Barbara, “‘Kopalnia to miłość’. Szkic o tożsamości.” In Narracje górnicze z terenu Zabrza. Kopalnia to je do mnie wszystko. Edited by Bernard Linek. Zabrze: Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu, 2016.
Piernikarczyk, Józef. Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku. Vol. 2. Katowice: Śląski Związek Akademicki, 1936.
———. W 150 lat po uruchomieniu pierwszej maszyny parowej na Górnym Śląsku, http://sbc.org.pl/Content/158298/ii147714-1937_1939-12-0001.pdf.
Pieśni związane z pracą (zebrane przez Łukasza i Stanisława Wallisów). Manuscript. Biblioteka Śląska w Katowicach, R 2058 III.
Platerowa, Katarzyna. Moja podróż do Włoch. Dziennik z lat 1785-1786. Edited by Małgorzata Ewa Kowalczyk. Translated by Anna Pikor-Półtorak. Łomianki, Dziekanów Leśny: Wydawnictwo LTW, 2013.
Pol, Wincenty. “Z wycieczki.” Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossolińskich 2, no. 5 (1847): 540–57.
Reaktywacja górnictwa. Zabytkowa kopalnia srebra i sztolnia Czarnego Pstrąga. https://kopalniasrebra.pl/historia/.
Śnieżko, Daniel. “Antropologia w badaniach nad literaturą dawną.” In Jaka antropologia literatury jest dzisiaj możliwa? Edited by Przemysław Czapliński, Anna Legeżyńska, and Marcin Telicki. Poznań: Poznańskie Studia Polonistyczne, 2010.
Święto pary już po raz trzeci. Tarnowskie Góry. https://tarnowskiegory.pl/2023/10/swieto-pary-juz-po-raz-trzeci/.
Świtała-Trybek, Dorota. Tragedia w kopalni: Kulturowe konteksty katastrof i wypadków górniczych. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego 2014.
Tomasik, Wojciech. Romantycy i technika. Vols. 1-2. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2017.
Von der Dampfmaschine zur Eisenbahn. Bildquellen und Dokumenten zur Frühindustrialisierung Oberschlesiens 1780-1860 / Od maszyny parowej do kolei żelaznej. Źródła ikonograficzne i dokumenty do wczesnego uprzemysłowienia Górnego Śląska 1780-1860. Edited by Peter Chmiel, et al. Translated by Peter Chmiel, et al. Ratingen-Zabrze: Oberschlesisches Landesmuseum-Muzeum Górnictwa Węglowego, 2004.
Wójcik, Andrzej J. “Fossores ex Polonia. Rekrutacja polskich górników do Prus.” Hereditas Minariorum no. 4 (2017), https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/140293/edition/72368/content.
Wróblewski, Maciej. Literatura i maszyna. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, 2015.
Złota księga Tarnowskich Gór. Edited by Marek Wroński. Translated from the German by Erwin Szyga, translated from the Latin by Zdzisław Jedynak, translated from the French by Anna Górka, translated from the Swiss by Beata Kokot, translated from the English by Nina Jarzyńska. Tarnowskie Góry: Instytut Tarnogórski, Muzeum Instytutu Tarnogórskiego, 2011.
