A Thing “Worth Seeing” or an “Apocalyptic Monster”? Consequences of the Mechanisation of the Upper Silesian Cultural Environment
Izabela KACZMARZYK
Jesuit University Ignatianum in Krakow , Polandhttps://orcid.org/0000-0001-7310-2209
Abstract
From the end of the eighteenth century to the turn of the nineteenth and twentieth centuries Upper Silesia saw dynamic industrialisation and urbanisation. The ubiquitous presence of machines had a strong culture-forming impact and therefore a change in the cultural pattern from the traditional system between man and nature to the modernising relationship between man and machine was clearly marked in this region. Machines were perceived in two different ways. On the one hand, as the evidence of human genius owing to which human beings gained a sort of prosthesis increasing the strength of their muscles and enabling them to control nature (an example of such an understanding of the machine were the descriptions of the first steam engine installed in Friedrichsgrube in Tarnowskie Góry) and, on the other hand, as a mechanical bestiary, inducing anxiety, or sometimes even fright (such an approach appears more frequently in later texts, from the second half of the nineteenth and early twentieth centuries). An important consequence of working in a mechanised environment was the development of skills among the inhabitants of the industrialised part of Upper Silesia, which complemented their physical strength and consisted in the ability to perform certain activities in a certain time, cooperating with others in a certain way, sometimes with improvement-oriented inventiveness. Industry (and the related mechanisation) thus became one of the most important factors in the Upper Silesian ethos. Nevertheless, despite the perils associated with the presence of machines and work on machines, that stage of mechanisation did not violate human subjectivity since the machine was not then as strong a competitor as modern technological systems appear to be.
Keywords:
Upper Silesia, machine, industrialisationReferences
Bukowska-Floreńska, Irena. “Uwarunkowania społeczne i kulturowe folkloru śląskiego (do 1939 r.).” In Z dziejów i dorobku folklorystyki śląskiej (do 1939 r.). Edited by Jerzy Pośpiech, Teresa Smolińska. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2002.
Chojecka, Ewa, et al. Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku. Katowice: Muzeum Śląskie, 2004.
Ellul, Jacques. The Technological System. Translated by Joachim Neugroschel. New York: Continuum, 1980.
Frużyński, Adam. “Fryderyk August Holtzhausen – pierwszy budowniczy maszyn parowych na śląsku.” Hereditas Minaniorum, no. 1 (2014). http://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-8b9064a2-3453-4ccc-8120-7b2e2c32beeb.
Das Goldene Buch von Tarnowitz (Fremdenbuch der Friedrichsgrube von 1788 ab.): Ehrentafel; Verzeichnis der freiwilligen Beiträge der Berg- und Hüttenleute 1813/14 nebst Begleitbriefen. Breslau 1913.
Eco, Umberto, ed. Historia piękna. Translated by Agnieszka Kuciak. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2005.
Górny Śląsk i Zagłębie w dawnych opisach. Wiek XIX. Edited by Andrzej Zieliński. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1984.
Halor, Antoni. Przewodnik siemianowicki: Wędrówki po mieście i okolicy. Siemianowice Śląskie: Urząd Miejski, 2000.
Hytrek, Adolf. “Górny Szlązk pod względem obyczajów, języka i usposobienia ludności.” Edited by Bernard Kalicki. Przegląd Polski 14, no. 3 (1879): 291–319.
Ingarden, Roman. Szkice z filozofii literatury. Łódź: Spółdzielnia Wydawnicza Polonista, 1947.
Jaros, Jerzy. Historia kopalni Król w Chorzowie (1791-1945). Katowice: Wydawnictwo Górniczo-Hutnicze, 1962.
———. Zarys dziejów górnictwa węglowego. Warszawa-Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975.
Kaczmarzyk, Izabela. Krajobraz, portret, maska. Studia o górnośląskim imaginarium przemysłowym. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum w Krakowie, 2019.
Litwinowicz-Droździel, Małgorzata. “Wiek XIX. Wynalazek. Wstępne rozpoznanie.” In Praktyka, utopia, metafora. Wynalazek w XIX wieku. Edited by Joanna Kubicka, Małgorzata Litwinowicz-Droździel. Warszawa: Uniwersytet Warszawski and Convivo Anna Matusiak, 2016.
Lompa, Józef. Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej. Głogówek: Henryk Handl, 1847.
Łaszczyca, Piotr. “Człowiek i jego maszyny: Operatorzy i protezy.” Filo-Sofija, no. 39 (2017): 49–64.
Marx, Leo. The Machine in the Garden. Technology and the Pastoral Ideal in America, New York: Oxford University Press, 1964. http://wtf.tw/ref/marx.pdf.
Melosik, Zbyszko. “Technologizacja życia i tożsamości w kulturze współczesnej.” Studia Edukacyjne 38 (2016): 43-59. https://repozytorium.amu.edu.pl/handle/10593/14837.
“Na Szląsku i w Styrii. Z notat inżeniera Cz. [spisał K. Saryusz].” Wędrowiec 3, series 3, no. 53 (1878), https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/378.
“Na Szlązku. Listy korespondenta ‘Kraju’.” Kraj 35 (1899): 101–3.
Opowiadania albo podróże jednego Kosmopolity. Podróż po Polsce i Śląsku w latach 1792 i 1793, w: Trzy relacje z podróży po Śląsku w XVIII i XIX wieku. Edited by Jarosław Szymański. Translated by Lesław Szybkowski. Opole, Katowice: Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, Fundacja Zamek Chudów, 2006.
Orłowicz, Mieczysław. Przewodnik po ziemiach dawnej Polski, Litwy i Rusi. Kraków: Eugeniusz Starczewski, 1914.
Osika, Grażyna. “Czekając na osobliwość – o modelach interpretacji techniki.” Filo-Sofija, no. 39 (2017): 65–78.
Piecha van Schagen, Barbara, “‘Kopalnia to miłość’. Szkic o tożsamości.” In Narracje górnicze z terenu Zabrza. Kopalnia to je do mnie wszystko. Edited by Bernard Linek. Zabrze: Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu, 2016.
Piernikarczyk, Józef. Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku. Vol. 2. Katowice: Śląski Związek Akademicki, 1936.
———. W 150 lat po uruchomieniu pierwszej maszyny parowej na Górnym Śląsku, http://sbc.org.pl/Content/158298/ii147714-1937_1939-12-0001.pdf.
Pieśni związane z pracą (zebrane przez Łukasza i Stanisława Wallisów). Manuscript. Biblioteka Śląska w Katowicach, R 2058 III.
Platerowa, Katarzyna. Moja podróż do Włoch. Dziennik z lat 1785-1786. Edited by Małgorzata Ewa Kowalczyk. Translated by Anna Pikor-Półtorak. Łomianki, Dziekanów Leśny: Wydawnictwo LTW, 2013.
Pol, Wincenty. “Z wycieczki.” Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossolińskich 2, no. 5 (1847): 540–57.
Reaktywacja górnictwa. Zabytkowa kopalnia srebra i sztolnia Czarnego Pstrąga. https://kopalniasrebra.pl/historia/.
Śnieżko, Daniel. “Antropologia w badaniach nad literaturą dawną.” In Jaka antropologia literatury jest dzisiaj możliwa? Edited by Przemysław Czapliński, Anna Legeżyńska, and Marcin Telicki. Poznań: Poznańskie Studia Polonistyczne, 2010.
Święto pary już po raz trzeci. Tarnowskie Góry. https://tarnowskiegory.pl/2023/10/swieto-pary-juz-po-raz-trzeci/.
Świtała-Trybek, Dorota. Tragedia w kopalni: Kulturowe konteksty katastrof i wypadków górniczych. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego 2014.
Tomasik, Wojciech. Romantycy i technika. Vols. 1-2. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2017.
Von der Dampfmaschine zur Eisenbahn. Bildquellen und Dokumenten zur Frühindustrialisierung Oberschlesiens 1780-1860 / Od maszyny parowej do kolei żelaznej. Źródła ikonograficzne i dokumenty do wczesnego uprzemysłowienia Górnego Śląska 1780-1860. Edited by Peter Chmiel, et al. Translated by Peter Chmiel, et al. Ratingen-Zabrze: Oberschlesisches Landesmuseum-Muzeum Górnictwa Węglowego, 2004.
Wójcik, Andrzej J. “Fossores ex Polonia. Rekrutacja polskich górników do Prus.” Hereditas Minariorum no. 4 (2017), https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/140293/edition/72368/content.
Wróblewski, Maciej. Literatura i maszyna. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, 2015.
Złota księga Tarnowskich Gór. Edited by Marek Wroński. Translated from the German by Erwin Szyga, translated from the Latin by Zdzisław Jedynak, translated from the French by Anna Górka, translated from the Swiss by Beata Kokot, translated from the English by Nina Jarzyńska. Tarnowskie Góry: Instytut Tarnogórski, Muzeum Instytutu Tarnogórskiego, 2011.
