Godność jako odpowiedź, której osoba udziela osobie
Abstrakt
Celem artykułu jest wykazanie, że pojęcie godności ludzkiej powinno być rozpatrywane z uwzględnieniem relacji dialogicznych, które różnią się od relacji poznawczych, techniczno-operacyjnych czy innych, mających strukturę podmiotowo-przedmiotową oraz polaryzujących aktywność członów relacji. W relacji dialogicznej obu jej członom przysługuje podmiotowość, choć w swojej genezie nie są one konstruktem ludzkim, lecz darem, którego człowiek jest beneficjentem, co stanowi zasadniczą przesłankę pozwalającą wnioskować o istnieniu ludzkiej godności. Godność nie powinna być jednak sprowadzana wyłącznie do poziomu kategorii ontycznej jako cecha lub właściwość bytu ludzkiego. Takie jej rozumienie jest zaledwie fundamentem, pozwalającym na realizację dialogicznie rozumianej godności człowieka. O ile bowiem na godność rozumianą jako ontyczne uposażenie człowiek nie ma żadnego wpływu, o tyle godność postrzegana jako cel, zadanie i osiągnięcie okazuje się trwale aktualnym wyzwaniem, przed którym człowiek stoi i do którego w sposób wolny i świadomy się odnosi. Dopiero tak rozumiana godność – jako wykraczająca poza ontyczne uposażenie człowieka i postrzegana w sferze podejmowanych przezeń świadomych decyzji i wolnych wyborów – pozwala rozpoznać w nim nie tylko byt, który został w specyficzny sposób ukształtowany i wyposażony, ale też podmiot dialogiczny. Jest to podmiot zdolny do reagowania na apel etyczny, a poprzez udzielanie odpowiedzi czyniący siebie odpowiedzialnym. Dopiero świadectwo składane wobec drugiego okazuje się pełnym świadectwem ludzkiej godności. Pominięcie dialogicznego kontekstu, w którym dokonuje się afirmacja tej godności i sprowadzanie jej do aspektu ontycznego – do własności wyróżniającej byt ludzki, na przykład z uwagi na jego wolność czy rozumność – prowadziłoby do redukcjonizmu.
Słowa kluczowe:
godność człowieka, osoba ludzka, relacja dialogiczna, bycie ludzkimBibliografia
Barth, Karl. Révélation, Eglise, Théologie: Trois conférences données à Paris, les 10, 11 et 12 avril 1934. Translated by Pierre Maury. Paris: Je sers, 1934.
Binswanger, Ludwig. Grundformen und Erkenntnis menschlichen Daseins. München and Basel: Ernst Reinhardt Verlag, 1962.
Böckenhoff, Josef. Die Begegnungsphilosophie. Ihre Geschichte – ihre Aspekte. Freiburg and München: Karl Alber Verlag, 1970.
Buber, Martin. “Pradystans i relacja.” In Buber, Ja i Ty: Wybór pism filozoficznych. Translated by Jan Doktór. Warszawa: Pax, 1992.
———. “Urdistanz und Beziehung.” In Buber, Werke. Vol. 1. Schriften zur Philosophie. München and Heidelberg: Kösel Verlag and Lambert Schneider Verlag, 1962.
Casper, Bernhard. “Wstęp.” Translated by Joachim Piecuch. In Ferdinand Ebner, Słowo i realności duchowe: Fragmenty pneumatologiczne. Translated by Krystyna Święcicka. Warszawa: IFiS PAN, 2006.
Crosby, John F. Zarys filozofii osoby: Bycie sobą. Translated by Beata Majczyna. Kraków: WAM, 2007.
Draguła, Andrzej. Syn marnotrawny: Biografia ocalenia. Warszawa: Więź, 2022.
Ebeling, Gerhard. Przyczynek do definicji człowieka. Translated by Małgorzata Łukasiewicz. In Człowiek w nauce współczesnej. Edited by Krzysztof Michalski. Kraków: Znak, 2006.
Gielarowski, Andrzej. Godność człowieka w rozumieniu Józefa Tischnera. In Ku rozumieniu godności człowieka. Edited by Grzegorz Hołub and Piotr Duchliński. Kraków: PAT, 2008.
Gilson, Étienne. Chrystianizm a filozofia. Translated by Andrzej Więckowski. Warszawa: Pax, 1988.
Glinkowski, Witold P. Imię filozofii: Przyczynek do filozofii dialogu. Łódź: Wydawnictwo UŁ, 2005.
———. “Dialog jako filozofia, czyli o realności Buberowskiego «Pomiędzy».” Edukacja Filozoficzna 30(2000): 294–306.
Gogacz, Mieczysław. “Filozoficzna identyfikacja godności osoby.” In Zagadnienie godności człowieka. Edited by Jan Czerkawski. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1994.
Hegel, Georg W. F. Encyklopedia nauk filozoficznych. Translated by Światosław F. Nowicki. Warszawa: PWN, 1990.
Heschel, Abraham J. Bóg szukający człowieka. Translated by Albert Gorzkowski. Kraków: Esprit, 2007.
———. Człowiek nie jest sam. Translated by Katarzyna Wojtkowska. Kraków: Znak, 2008.
———. Kim jest człowiek? Translated by Katarzyna Wojtkowska. Warszawa and Łódź: Punctum and Wydawnictwo UŁ, 2014.
———. Who Is Man? Stanford: Stanford University Press, 1965.
Jantos, Małgorzata. „Ontologia «Pomiędzy» – istnienie «Świata-Ty» w filozofii Martina Bubera.” Sztuka i Filozofia 2(1990): 163–80.
Kant, Immanuel. Krytyka praktycznego rozumu. Translated by Jerzy Gałecki. Warszawa: PWN, 1984.
———. Uzasadnienie metafizyki moralności. Translated by Mścisław Wartenberg. Warszawa: PWN, 1953.
Kołakowski, Leszek. “Prawa osoby przeciwko prawom człowieka.” In Kołakowski, Szkice z f lozofii katolickiej. Warszawa: PWN, 1955.
Krajewski, Stanisław. “Posłowie.” In Żadna religia nie jest samotna wyspą: Abraham Joshua Heschel i dialog międzyreligijny. Edited by Harold Kasimow and Byron L. Sherwin. Translated by Marta Kapera. Kraków: WAM, 2005.
Naso, Publius Ovidius. Metamorphoses. Vol. 2. Lipsiae: B.G. Teubner Verlag. 1868.
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Księga Izajasza. Translated by Lech Stachowiak. Lublin: Wydawnictwo KUL, 1991.
Platon. “Fajdros.” In Platon, “Fajdros.” “Hippiasz mniejszy.” “Hippiasz większy.” “Ion.” Translated by Władysław Witwicki. Warszawa: Wydawnictwo Alfa, 1999.
Powszechna encyklopedia filozofii. Vol. 4, s.v. “Z historii teorii godności” (by Ewa Podrez). Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2003.
Ratzinger, Joseph – Benedykt XVI. Jezus z Nazaretu. Part 1. Od chrztu w Jordanie do Przemienienia, Translated by Wiesław Szymona OP. Kraków: Wydawnictwo „M”, 2007.
Rosenzweig, Franz. Gwiazda Zbawienia. Translated by Tadeusz Gadacz. Kraków: Znak, 1998.
———. Der Störn der Erlösung. Frankfurt a. M.: Kauffmann Verlag, 1921.
Scheler, Max. “O idei człowieka.” Translated by Adam Węgrzecki. In Scheler, Pisma z antropologii filozoficznej i teorii wiedzy. Translated by Stanisław Czerniak and Adam Węgrzecki. Warszawa: PWN, 1987.
Sherwin, Byron L. Abraham Joshua Heschel. Translated by Marta Kapera. Kraków: WAM, 2003.
Sobór Watykański II. “Deklaracja o wolności religijnej Dignitatis humanae.” In Sobór Watykański II, Konstytucje. Dekrety. Deklaracje. Poznań: Pallottinum, 2012.
———. “Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes.” In Sobór Watykański II, Konstytucje. Dekrety. Deklaracje. Poznań: Pallottinum, 2012.
Swieżawski, Stefan. Dzieje filozofii europejskiej w XV wieku. Vol. 6. Człowiek. Warszawa: ATK, 1983.
Tischner, Józef. Etyka a historia: Wykłady. Edited by Dobrosław Kot. Kraków: Instytut Myśli Józefa Tischnera, 2008.
———. “Fenomenologia świadomości egotycznej.” In Tischner, Studia z filozofii świadomości. Edited by Adam Węgrzecki. Kraków: Instytut Myśli Józefa Tischnera, 2006.
———. Filozofia człowieka: Wykłady. Edited by Zbigniew Stawrowski and Adam Workowski. Kraków: Instytut Myśli Józefa Tischnera, 2019.
———. “Solidaryzacja i problem ewolucji świadomości.” In Studia z teorii poznania i filozofii wartości. Edited by Władysław Stróżewski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978.
