Wyrzuty sumienia, poczucie winy, skrucha. O (deficycie) godności kobiety w dramacie Gottholda Ephraima Lessinga Miss Sara Sampson
Abstrakt
Miss Sara Sampson Gottholda Ephraima Lessinga to wydany w 1755 roku dramat zaliczany do gatunku „bürgerliches Trauerspiel”, w dosłownym tłumaczeniu „tragedii mieszczańskiej”, i uważany za pierwszy utwór niemieckiego oświecenia. Zainspirowany literaturą angielską, Lessing stworzył dzieła, w których podjął zagadnienie społecznej roli kobiet, ich moralnych zobowiązań, a także ich intymności i uczuciowości. Był krytycznie nastawiony do patriarchalnych norm opartych na religii, które wymagały od kobiet zachowania wstrzemięźliwości seksualnej aż do zamążpójścia. Zwracał uwagę na konflikt między naturalnymi potrzebami kobiet a wymogami społecznymi, skutkujący problemami natury moralnej i rzutujący na życie rodzinne. Lessing odważnie eksploruje temat kobiecej seksualności, kwestionuje społeczne piętno, towarzyszące „upadkowi” moralnemu kobiety, przedstawia skutki powrotu do tradycyjnego stylu życia i naprawienia „winy”. Odwołuje się przy tym do religijnych gestów i zachowań. Autorka artykułu wykazuje, w jaki sposób w omawianym dramacie obawa bohaterki przed utratą godności wpływa na jej życie i jak problem ten zostaje rozwiązany.
Słowa kluczowe:
Gotthold Ephraim Lessing, oświecenie niemieckie, moralność, godność, kobietaBibliografia
Alt, Peter-André, Aufklärung: Lehrbuch Germanistik. Stuttgart and Weimar: J.B. Metzler, 2007.
Aurelius Augustinus.“Sermo CXI.” In Aurelii Augustini Opera Omnia. Vol. 5. Parisiis: Bibliopolas, 1837.
Baumgarten, Alexander Gottlieb. Ethica philosophica. Magdeburg: Carl Hermann Hemmerde, 1740.
Centlivre, Susannah. The Perjur’d Husband; or, The Adventures of Venice. Maroussi: Alpha Editions, 2023.
Fick, Monika. Lessing-Handbuch: Leben – Werk – Wirkung. Stuttgart: J.B. Metzler, 2016.
Goethe, Johann Wolfgang. Faust. Translated by Feliks Konopka. Warszawa: PIW, 1977.
Graff, Max. Literarische Dimensionen der Menschenwürde: Exemplarische Analysen zur Bedeutung des Menschenwürdebegriffs in der deutschsprachigen Literatur seit der Frühaufklärung. Tübingen: Narr Francke Attempto Verlag, 2017.
Guthke, Karl S. Das deutsche bürgerliche Trauerspiel. Stuttgart: J.B. Metzler, 2006.
Hilgendorf, Erick. “Menschenrechte, Menschenwürde, Menschenbild.” In Handbuch Rechtsphilosophie. Edited by Eric Hilgendorf and Jan C. Joerden. Stuttgart: J.B. Metzler, 2017.
[Johnson, Charles]. Cælia: or, The Perjur’d Lover. London: Printed for J. Watts, 1733.
Kord, Susanne. Murderesses in German Writing, 1720–1860: Heroines of Horror. New York: Cambridge University Press, 2009.
Lessing, Gotthold Ephraim. Emilia Galotti. Translated by Tłumacz “Walensteina”. Warszawa: Nakład S. Lewentala, 1878. https://bibliotekacyfrowa.ujk.edu.pl/Content/288/emilia_galotti.pd.
—–—. “Miss Sara Sampson.” Translated by Andrzej Dołęgowski. In Lessing, Dzieła wybrane. Vol. 1. Edited by Adolf Sowiński. Translated by Izabela Czermakowa et al. Warszawa: PIW, 1959.
—–—. Natan mędrzec. Translated by Anastazy Kwiryn. Kraków: Universitas, 2002.
Lillo, George. “Kupiec londyński.” In Angielski dramat mieszczański XVIII w. Edited and translated by Grzegorz Sinko. Wrocław: Zakład Imienia Ossolińskich, 1955.
—–—. The London Merchant. Lincoln and London: University of Nebraska Press, 1965.
von Löchel, Rolf. “Frauen sind ängstlich, Männer sollen mutig sein Geschlechterdifferenz und Emotionen bei Immanuel Kant.” Kant Studien 97, no. 1 (2006): 50–78.
Meier, Georg Friedrich. Philosophische Sittenlehre. Vol. 1. Halle: Carl Hermann Hemmerde, 1762.
de La Mettrie, Julien O. Człowiek-maszyna. Translated by Stefan Rudniański. Kraków: Vis-à-vis Etiuda, 2003.
Nolte, Ursula. “Frauenbild und Frauenbildung in der GeschlechterphilosophieI. Kants.” Zeitschrift für Pädagogik 9, no. 4 (1963): 346–62.
Orlicki, Michał Paweł. “Uniżenie Syna Bożego a uświęcenie człowieka.” Studia Bobolanum 30, no. 1 (2019): 67–86.
Peters, Kirsten. Der Kindsmord als schöne Kunst betrachtet: Eine motivgeschichtliche Untersuchung der Literatur des 18. Jahrhunderts. Würzburg: Königshausen & Neumann, 2001.
Pfeil, Johann Gottlob Benjamin. “Lucie Woodvil: Ein bürgerliches Trauerspiel in fünf Handlungen aus dem Jahre 1756.” In Die Anfänge des bürgerlichen Trauerspiels in den fünfziger Jahren. Edited by F. [Fritz] Brüggemann. Leipzig: Reclam, 1934.
[—–—.] “Vom bürgerlichen Trauerspiele.” Neue Erweiterungen der Erkenntnis und des Vergnügens, no. 31 (1755): 1–25.
Pico della Mirandola, Giovanni. Oratio de hominis dignitate. Mowa o godności człowieka. Translated and edited by Zbigniew Nerczuk and Mikołaj Olszewski. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2010.
Prechtl, Peter, and Franz-Peter Burkard, eds. Metzler Lexikon Philosophie: Begriffe und Definitionen, s.v. “Würde” (by Franz-Peter Burkard). Stuttgart and Weimar: J.B. Metzler, 2008.
Richardson, Samuel. Clarissa, or, the History of a Young Lady. London: Dent, 1982.
———. Pamela, or, Virtue Rewarded. Harmondsworth: Penguin Books, 1985.
Rousseau, Jean-Jacques. Emil, czyli o wychowaniu. Translated by Eugeniusz Zieliński and Zygmunt Mysłakowski. Warszawa and Lwów: Wydawnictwo Naukowe Towarzystwa Pedagogicznego, 1933.
Schiller, Fryderyk. Intryga i miłość. Translated by Artur Maria Swinarski. Edited by Olga Dobijanka-Witczakowa. Wrocław and Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976.
Soniewicka, Marta, and Justyna Holocher. “Human Dignity in Poland.” In Handbook of Human Dignity in Europe. Edited by Paolo Becchi and Klaus Mathis. Cham: Springer, 2019.
Stephan, Inge. “‘So ist die Tugend ein Gespenst’: Frauenbild und Tugendbegriff im bürgerlichen Trauerspiel bei Lessing und Schiller.” Lessing Yearbook / Jahrbuch 17 (1985): 1–20.
Wurst, Karin A. “Gender and Identity in Lessing’s Dramas.” In A Companion to the Works of Gotthold Ephraim Lessing. Edited by Barbara Fischer and Thomas C. Fox. Rochester, New York: Boydell & Brewer, 2005.
