Godność w sytuacji krańcowej. Opowieść o traumie i utracie w postpamięci rodzinnej
Abstrakt
Artykuł porusza temat prywatnej pamięci, która pozostaje częścią pamięci społecznej i kulturowej. Współczesność wydaje się tak inna i odległa od przeszłości, że obie stanowić mogą dwa oddzielne, zupełnie różne światy. Kwestia odpowiedzialności i kary dla winnych Holocaustu, najokrutniejszej z wojen, sprawców zbrodni na narodach żydowskim i polskim, wciąż pozostaje aktualna w dyskursie pamięci. Tkwi w nim jako problem etyczny, historyczny, ale przede wszystkim jako świadomość traumy i utraty, poczucie bycia jednym z dźwigających brzemię nałożone przez historię na pokolenie ofiar – tym bardziej dzisiaj, gdy usiłuje się zrównać cierpienia obu stron drugiej wojny światowej. Celem artykułu jest analiza problematyki godności w sytuacji krańcowej. W analizie tej wykorzystane zostały kategorie postpamięci, pamięci kulturowej i komunikacyjnej, traumy międzypokoleniowej i narracji. Postpamięć traktowana jest tu jako konstytutywna część narracji o przeszłości rodzinnej, zwłaszcza przekazu pamięci międzypokoleniowej, obarczonej traumą. Tekst stanowi opowieść o próbach zachowania ludzkiej godności, przyrodzonej każdemu człowiekowi, w sytuacjach krańcowych. Tej cechy człowieczeństwa, według filozofii Barbary Skargi oraz refleksji prowadzonej w Kościele katolickim, nie jest w stanie odebrać człowiekowi żaden oprawca, żaden system totalitarny i żadna władza. Dzieje problematyki godności sięgają czasów filozofii i kultury greckiej. Dla potrzeb refleksji o pamięci traumy międzypokoleniowej wykorzystane zostały zdjęcia i dokumenty z rodzinnego archiwum. Stanowią one nie tylko część kolekcji pamiątek, ale i przedmioty, artefakty pamięci, pozwalające na rekonstrukcję narracji o wojennej przeszłości i trudnym dziedzictwie pokolenia traumy.
Słowa kluczowe:
godność, pamięć kulturowa i komunikacyjna, sytuacja krańcowa, narracja, trauma międzypokoleniowa, druga wojna światowa, HolocaustBibliografia
Applebaum-Sikorska, Ann. Czerwony głód. Translated by Barbara Gadomska and Wanda Gadomska. Warszawa: Wydawnictwo Agora, 2018.
Ankersmit, Frank. “Pochwała subiektywności.” Translated by Tomasz Sikora. In Pamięć, etyka i historia. Edited by Ewa Domańska. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2002.
Assmann, Aleida. “Między historią a pamięcią.” Translated by Magdalena Saryusz-Wolska. In Pamięć zbiorowa i kulturowa: Współczesna perspektywa niemiecka. Edited by Magdalena Saryusz-Wolska, Kraków: Universitas, 2009.
Assmann, Jan. Pamięć kulturowa: Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych. Translated by Anna Korczyńska-Pham. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2009.
Atlas, Galit. Emocjonalne dziedzictwo: Terapeutka, pacjenci i spuścizna traumy. Translated by Piotr Cieślak. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2023.
Bafia, Stanisław. “Dziedzictwo XX wieku.” In W trosce o godność człowieka. Edited by Stanisław Bafia. Olsztyn: Wyższe Seminarium Duchowne Metropolii Warmińskiej Hosianum, 2007.
Barthes, Roland. Światło obrazu: Uwagi o fotografii. Translated by Jacek Trznadel. Warszawa: Wydawnictwo Aletheia, 2008.
Bronk, Andrzej. “Kategoria godności człowieka.” Annales Universitatis Curie-Skłodowska: Sectio I; Philosophia–Sociologia, no. 1 (35) (2010): 77–96.
Czarnowski, Stefan. Powstawanie nowej kultury. In Małgorzata Legiędź-Gałuszka, Czarnowski. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1989.
Courtois, Stéphane, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, et al. Czarna księga komunizmu: Zbrodnie, terror, prześladowania. Translated by Krzysztof Wakat, Andrzej Nieuważny, Blanka Panné, et al. Warszawa: Prószyński i S-ka, 1999.
Didi-Huberman, Georges. Obrazy mimo wszystko. Translated by Mai Kubiak Ho-Chi. Kraków: Universitas, 2008.
Dudek, Joanna. “Marii Ossowskiej ujęcie osoby, osobowości i godności.” In Szkice o godności człowieka. Edited by Marek Piechowiak and Tomasz Turowski. Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego, 2012.
Dylus, Aniela. “Godność człowieka: fundament wartości europejskich.” Teologia i Człowiek 3 (2004): 9–18.
Falkiewicz, Andrzej. Polski Kosmos: 10 esejów o Gombrowiczu. Wrocław: Wrocławska Drukarnia Naukowa, 1996.
Fedyszak-Radziejowska Beata, Etos pracy rolnika: Modele społeczne a rzeczywistość, Warszawa: IRWiR PAN, 1992
Ferenc-Piotrowska, Maria. “Trajektoria rodzinna jako szczególny sposób doświadczania cierpienia – wnioski z analizy dokumentów osobistych z getta warszawskiego.” Kultura i Społeczeństwo, no. 3 (2017): 185–95.
Freud, Sigmund. Poza zasadą przyjemności. Translated by Jerzy Prokopiuk. Warszawa: PWN, 1975.
Frydryczak, Beata. Świat jako kolekcja: Próba analizy estetycznej natury rzeczywistości. Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora, 2002.
Galit, Atlas. Emocjonalne dziedzictwo: Terapeutka, pacjenci i spuścizna traumy. Translated by Piotr Cieślak. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2023.
Gombrowicz, Witold. Pornografia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1997.
Grzesiuk, Stanisław. Pięć lat kacetu. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2018.
Halbwachs, Maurice. Społeczne ramy pamięci. Translated by Marcin Król. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.
Heigl, Claudia. “Dorf Münster.” Heimatgeschichte Steinach. https://heimatgeschichtesteinach.de/gemeinde/muenster/dorf-muenster.html.
Hirsch, Marianne. “Żałoba i postpamięć.” Translated by Katarzyna Bojarska. In Teoria wiedzy o przeszłości na tle współczesnej humanistyki. Edited by Ewa Domańska. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2010.
Iwiński, Józef E. Walka o życie i godność ludzką w obozie koncentracyjnym Gusen w latach 1940-1942. Warszawa: Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce and Instytut Pamięci Narodowej, 1989.
Jung, Carl Gustav. “The Therapeutic Value of Abreaction.” Translated by Richard F.C. Hull. In Collected Works of C. G. Jung. Vol. 16. Princeton: Princeton University Press, 1966.
Kaźmierska, Kaja. Biografia i pamięć: Na przykładzie pokoleniowego doświadczenia ocalonych z Zagłady. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, 2008.
Kępiński, Marcin. “Etos chłopski i ludzie pracy: Nauczyciele z awansu społecznego o pracy w badaniach nad pamięcią społeczną Polski Ludowej 2009-1012.” Zeszyty Wiejskie, no. 24 (2018): 109–24.
———. Pomiędzy pamięcią autobiograficzną a zbiorową: Polska Ludowa i stan wojenny w narracjach łódzkich nauczycieli. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2016.
———. “Przedmioty PRL-u: Nośniki pamięci czy śmieci? Łódzcy nauczyciele o swoich pamiątkach.” In Śmieć w kulturze. Edited by Katarzyna Kulikowska and Cezary Obracht-Prondzyński. Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Katedra, 2015.
———. “Wspomnienie o moim mieście, a właściwie moich miejskich peryferiach: Rozmowa z Marią Kępińską.” In Małe miasta w czasach płynnej nowoczesności. Edited by Tomasz Siemiński. Pruszcz Gdański and Bytów: Wydawnictwo Jasne, 2014.
———. “The Wall of Silence Surrounding Literature and Remembrance: Varlam Shalamov’s ‘Artificial Limbs, Etc.’ as a Metaphor of the Soviet Empire.” Acta Universitatis Lodziensis: Folia Litteraria Polonica 57, no. 2 (2020): 7–25.
———. Transcendentne kino Darrena Aronofsky’ego: Film, sacrum i mit. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2023.
Kilanowski, Marcin. W obronie ludzkiej godności i solidarności: Erich Fromm i Isaiah Berlin ku nowym filozoficznym podstawom państwa i prawa. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2018.
Koch, Henryk. “Godność człowieka – niezbywalnym prawem i fundamentem ładu społecznego.” Prespectiva: Legnickie Studia Teologiczno-Historyczne 6, no. 1 (10) (2007): 90–104.
Kula, Marcin. Nośniki pamięci historycznej. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2002.
Majkrzak, Henryk. Godność i niegodność człowieka. Kraków: Klub Fides et Ratio, 2009.
Mariański, Janusz. Godność ludzka – wartość ocalona? Studium socjopedagogiczne. Płock: Płocki Instytut Wydawniczy, 2017
Maruszewski, Tomasz. Pamięć autobiograficzna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2005.
Misiaszek, Antoni. “Godność człowieka w teologii pastoralnej.” In W trosce o godność człowieka. Edited by Stanisław Bafia. Olsztyn: Wyższe Seminarium Duchowne Metropolii Warmińskiej Hosianum, 2007.
Nowak, Jacek. Społeczne reguły pamiętania: Antropologia pamięci zbiorowej. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, 2011.
Nowak, Justyna. “Dlaczego nadal myślę o wojnie? Doświadczenie postpamięci Sachy Batthyany’ego.” Politeja, no. 2 (65) (2020): 89–98.
Ossowska, Maria. Normy moralne: Próba syntetyzacji. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000.
Pawełczyńska, Anna. Wartości a przemoc: Zarys socjologicznej problematyki Oświęcimia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995.
Piszkalski, Henryk. “Problem ‘sytuacji granicznych’ w ujęciu Karla Jaspersa.” Analecta Cracoviensisa 10 (1978): 99–116.
Pomian, Krzysztof. Historia: Nauka wobec pamięci. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skołodowskiej, 2006.
Propp, Władimir. Historyczne korzenie bajki magicznej. Translated by Jacek Chmielewski, Warszawa: Wydawnictwo KR, 2003.
———. Nie tylko bajka. Translated by Danuta Ulicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000.
Ratkowska-Widlarz, Lucyna. “Narracje (relacje świadków) w warsztacie antropologa kultury: Pamięć i antropologia.” Wrocławski Rocznik Historii Mówionej 1 (2011): 35–56.
Ricoeur, Paul. Pamięć, historia, zapomnienie. Translated by Janusz Margański. Kraków: Universitas, 2007.
Riemann, Gerhard, and Fritz Schütze. “Trajektoria jako podstawowa koncepcja teoretyczna w analizach cierpienia i bezładnych procesów społecznych.” Translated by Zbigniew Bokszański and Andrzej Piotrowski. Kultura i społeczeństwo 36, no. 2 (1992): 89–109.
———. “Trajektoria jako podstawowa koncepcja teoretyczna w analizach cierpienia i bezładnych procesów społecznych.” Translated by Zbigniew Bokszański and Andrzej Piotrowski. In: Metoda biograficzna w socjologii antologia tekstów. Edited by Kaja Kaźmierska. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, 2012.
Rokuszewska-Pawełek, Alicja. Chaos i przymus: Trajektorie wojenne Polaków – analiza biograficzna. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2002.
Rouillé, André. Fotografia: Między dokumentem sztuką współczesną. Translated by Oskar Hedemann. Kraków: Universitas, 2007.
Saryusz-Wolska, Magdalena, and Robert Traba, eds., s.v. “Trauma” (by Krystyna Bojarska). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014.
Schütze, Fritz. “Trajektorie cierpienia jako przedmiot badań socjologii interpretatywnej.” Translated by Marek Czyżewski. Studia Socjologiczne, no. 1 (144) (1997): 11–56.
Sikora, Sławomir. Fotografia: Między dokumentem a symbolem. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2004.
Skarga, Barbara. “Godność w godzinie rozpaczy.” Tygodnik Powszechny. https://www.tygodnikpowszechny.pl/godnosc-w-godzinie-rozpaczy-133358.
———. Innego końca świata nie będzie: Z Barbarą Skargą rozmawiają Katarzyna Janowska i Piotr Muchowski. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2007.
———. Po wyzwoleniu... 1944-1956. Warszawa: Fundacja Aletheia, 2000.
———. Ślad i obecność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.
Sontag, Susan. O fotografii. Translated by Sławomir Magala. Kraków: Wydawnictwo Karakter, 2017.
Soulages, François. Estetyka fotografii: Strata i zysk. Translated by Beata Mytych-Forajter and Wacław Forajter. Kraków: Universitas, 2007.
Styk, Józef. Chłopski świat wartości: Studium socjologiczne. Włocławek: Wydawnictwo Duszpasterstwa Rolników, 1993.
Szałamow, Warłam. Opowiadania kołymskie. Vols. 1-2. Translated by Juliusz Baczyński. Gdańsk: Wydawnictwo Atext, 1991.
———. “Protezy.” In Opowiadania kołymskie. Vol. 2. Translated by Juliusz Baczyński. Gdańsk: Wydawnictwo Atext, 1991.
Thompson, Paul. “Głos przeszłości: Historia mówiona.” Translated by Michał Kierzkowski. In Teoria wiedzy o przeszłości na tle współczesnej humanistyki. Edited by Ewa Domańska. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2010.
Topolski, Aleksander. Biez wodki: Moje wojenne przeżycia w Rosji. Translated by Piotr Wilczek. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2011.
Wat, Aleksander. Mój wiek: Pamiętnik mówiony. Vol. 1. Warszawa: Czytelnik, 1990.
Welzer, Harald. “Materiał, z którego zbudowane są biografie.” Translated by Magdalena Saryusz-Wolska. In Pamięć zbiorowa i kulturowa: Współczesna perspektywa niemiecka. Edited by Magdalena Saryusz-Wolska. Kraków: Universitas, 2009.
White, Hayden. “Przeszłość praktyczna.” Translated by Agata Czarnacka. In Teoria wiedzy o przeszłości na tle współczesnej humanistyki. Edited by Ewa Domańska. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2010.
———. Poetyka pisarstwa historycznego. Translated by Ewa Domańska, Marek Wilczyński, et. al. Edited by Ewa Domańska and Marek Wilczyński. Kraków: Universitas, 2000.
Wolynn, Mark. Nie zaczęło się od ciebie: Jak dziedziczona trauma wpływa na to, kim jesteśmy i jak zakończyć ten proces. Translated by Maria Reimann. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2022.
Zadrożyńska, Anna. Homo faber, homo ludens: Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej. Warszawa: PWN, 1983.
Znaniecki, Florian. Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Warszawa: PWN, 1974.
