Poezja „w głębiny przechylona”. Próba interpretacji poezji Karola Wojtyły – Jana Pawła II w paradygmacie kognitywistycznym
Maciej T. KOCIUBA
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin , Polskahttps://orcid.org/0000-0003-0475-6991
Abstrakt
Artykuł jest próbą interpretacji poezji Karola Wojtyły – Jana Pawła II za pomocą kategorii inspirowanych teorią poznania Gestalt. Przedmiotem analizy jest poemat zatytułowany Pieśń o Bogu ukrytym. W tym cyklu trzydziestu trzech wierszy bada się rolę warstwy obrazowej. Stosuje się oryginalną metodę o charakterze kognitywnym. Obrazy odmalowane w wierszach za pomocą słów tworzą złożone całości. Obrazy, które ukazują się jako półprzezroczyste (przezierne) zespoły, można poznawać symultanicznie. Czytelnik odtwarza je w wyobraźni i poznaje relacje, które je wiążą. W poezji tej dzięki lapidarnej formie, metaforom i spójności budowanej za pomocą obrazów możliwe jest częściowe uchylenie upływu czasu. Dzięki pamięci i wyobraźni czytelnik może poznawać wiersz tak, jakby oglądał uporządkowany i sensownie ustrukturowany obraz (synchronicznie). Z obrazami o charakterze konkretnym powiązane są pojęcia o charakterze abstrakcyjnym. W ten sposób warstwa obrazowa utworu stanowi fundament dla jego struktury semantycznej. Technika posługiwania się słowem przez Karola Wojtyłę – Jana Pawła II została porównana do techniki poetyckiej stosowanej przez poetę należącego do kręgu Drugiej Awangardy Józefa Czechowicza. W pewnych formalnych aspektach wiersze poetów wykazują zaskakujące podobieństwa. Artykuł potwierdza, że zastosowanie metody kognitywnej na gruncie liryki religijnej może przynieść ciekawe rezultaty.
Słowa kluczowe:
obraz, poznanie obrazowe, poezja, liryka religijna, mistyka, Jan Paweł IIBibliografia
Arystoteles. “Poetyka.” In Arystoteles, Dzieła wszystkie. Vol. 6. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001.
Austin, John L. Mówienie i poznawanie: Rozprawy i wykłady filozoficzne. Translated by Bohdan Chwedeńczuk. Warszawa: PWN, 1993.
Czechowicz, Józef. “to wiem.” In Czechowicz, Poezje zebrane. Edited by Aleksander Madyda. Toruń: Wydawnictwo Algo, 1997.
Descartes, René. Rozprawa o metodzie właściwego kierowania rozumem i poszukiwania prawdy w naukach. Translated by Tadeusz Żeleński-Boy. Kęty: Wydawnictwo Antyk, 2002.
Dybciak, Krzysztof, ed. Pisarstwo Karola Wojtyły – Jana Pawła II w oczach krytyków i uczonych. Warszawa: PIW, 2019.
———. Pisarz, który został papieżem: Twórczość Karola Wojtyły – Jana Pawła II. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2020.
———. “Posłowie.” In Karol Wojtyła, Poezje. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1999.
Eleuter [Jarosław Iwaszkiewicz]. “Jan Paweł II.” Twórczość, no. 1 (1979): 143.
Jan od Krzyża. “Lot miłości.” In Jan od Krzyża, Dzieła. Translated by Bernard Smyrak. Kraków: Wydawnictwo Karmelitów Bosych, 1998.
Jäkel, Olaf. Metafory w abstrakcyjnych domenach dyskursu: Kognitywno-lingwistyczna analiza metaforycznych modeli aktywności umysłowej, gospodarki i nauki. Translated by Monika Banaś and Bronisław Drąg. Kraków: Universitas, 2003.
Kisiel, Marian. Kairos: Szkice o poematach Karola Wojtyły. Kraków: Instytut Literatury, 2022.
Kociuba, Maciej. Antropologia poznania obrazowego. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2010.
Przybylska, Agata. Samotność możliwa w człowieku: Mistyczny aspekt poezji i dramatów Karola Wojtyły. Kraków: Wydawnictwo Arcana, 2002.
Smaszcz, Waldemar. “O czytaniu poezji Karola Wojtyły.” In Karol Wojtyła, Poezje wybrane. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1995.
Szymański, Wiesław P. Z mroku korzeni: O poezji Jana Pawła II. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2009.
Tebień, Joanna. Taka milcząca wzajemność: Pieśń o Bogu ukrytym Karola Wojtyły w świetle doktryny św. Jana od Krzyża. Kraków: Wydawnictwo Naukowe UPJPII, 2013.
Wierzbicki, Alfred M. “Poeci ludzkiego wnętrza.” Akcent 39, no. 3 (153) (2018): 32–40.
Wojtyła, Karol–Jan Paweł II. Dzieła literackie i teatralne. Vol. 1. Juwenilia (1938-1946). Edited by Jacek Popiel. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2019.
———. Dzieła literackie i teatralne. Vol. 2. Utwory poetyckie (1946-2003). Edited by Zofia Zarębianka. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2020.
———. Karol Wojtyła to Mieczysław Kotlarczyk, November 14, 1939. In Wojtyła–Jan Paweł II. Dzieła literackie i teatralne. Vol. 1. Juwenilia (1938-1946). Edited by Jacek Popiel. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2019.
———. “Myśląc Ojczyzna....” In Wojtyła – Jan Paweł II. Dzieła literackie i teatralne. Vol. 1. Juwenilia (1938-1946). Edited by Jacek Popiel. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2019.
———. “O humanizmie św. Jana od Krzyża.” In Wojtyła, Świętego Jana od Krzyża nauka o wierze. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2000.
———. “Pieśń o Bogu ukrytym.” In Wojtyła – Jan Paweł II. Dzieła literackie i teatralne. Vol. 1. Juwenilia (1938-1946). Edited by Jacek Popiel. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2019.
———. “Stanisław.” In Wojtyła, Karol – Jan Paweł II. Dzieła literackie i teatralne. Vol. 2. Utwory poetyckie (1946-2003). Edited by Zofia Zarębianka. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2020.
———. Świętego Jana od Krzyża nauka o wierze. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2000.
———. “Tryptyk rzymski.” In Wojtyła, Karol – Jan Paweł II. Dzieła literackie i teatralne. Vol. 2. Utwory poetyckie (1946-2003). Edited by Zofia Zarębianka. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2020.
Zarębianka, Zofia. “O poezji religijnej i sposobach jej badania.” Roczniki Humanistyczne 38, no. 1 (1990): 25–56.
———. Poezja wymiaru sanctum: Kamieńska, Jankowski, Twardowski. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1992.
———. “Semantyka ciszy w ‘Pieśni o Bogu ukrytym’ Karola Wojtyły: Rekonesans.” In Zarębianka, Gdzie jesteś źródło? Zagadnienia tradycji w twórczości literackiej Karola Wojtyły. Kraków: Wydawnictwo Unum, 2022.
———. Spotkanie w słowie: O twórczości literackiej Karola Wojtyły. Kraków: Wydawnictwo Pasaże, 2018.
———. “Tradycje mistyczne w twórczości literackiej Karola Wojtyły.” In Zarębianka, Gdzie jesteś źródło? Zagadnienia tradycji w twórczości literackiej Karola Wojtyły. Kraków: Wydawnictwo Unum, 2022.
———. “Wprowadzenie: Twórczość literacka Karola Wojtyły w kontekście edycji drugiego tomu krytycznego wydania jego dzieł.” In Wojtyła – Jan Paweł II. Dzieła literackie i teatralne. Vol. 2. Utwory poetyckie (1946-2003). Edited by Zofia Zarębianka. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2020.
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin https://orcid.org/0000-0003-0475-6991
