Literatura jako teologia naturalna? Wątki postsekularne w późnych tekstach Andrzeja Kijowskiego
Abstrakt
Pod koniec życia Andrzej Kijowski, krytyk literacki i pisarz, powrócił do praktykowania wiary katolickiej. Dociekliwość neofi ty połączona z dogłębnym rozumieniem fenomenu twórczości literackiej pozwoliła mu na stworzenie oryginalnej teorii dotyczącej związku pomiędzy literaturą a religią. Podejście polskiego krytyka było częściowo zbieżne z teoriami postsekularnymi formułowanymi znacznie później przez Charlesa Taylora czy Garhama Warda. Kijowski wypracował jednak swoje stanowisko samodzielnie, opierając się na tekstach Józefa Tischnera, Christophera Dawsona i innych. Autorka artykułu analizuje eseje Kijowskiego zamieszczone w zbiorze Tropy (1986), publikowane oraz niepublikowane fragmenty jego dziennika z lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, a także notatki z tego okresu, rekonstruując zapomniany nurt polskiej krytyki literackiej. Celem artykułu jest wykazanie, że punkt widzenia Kijowskiego różnił się od sakrologii literackiej – autor Tropów pod wieloma względami antycypował późniejsze teorie postsekularne, pozostając przy tym myślicielem ortodoksyjnie katolickim.
Słowa kluczowe:
postsekularyzm, katolicyzm, Andrzej Kijowski, krytyka literacka, religiaBibliografia
Beckford, James A. “SSSR Presidential Address: Public Religions and the Postsecular; Critical Reflections.” Journal for the Scientific Study of Religion 51, no. 1 (2012): 1–19.
Betz, John R. After Enlightenment: The Post-Secular Vision of J. G. Hamann. Oxford: Wiley-Blackwell, 2009.
Biedrzycki, Krzysztof. “Dedal na tropach Pana Boga.” Znak 40, no. 4 (395) (1988): 93–97.
Bielik-Robson, Agata. “Inne nawrócenie: Stanisława Brzozowskiego katolicyzm osobisty.” In Bielik-Robson, Cienie pod czerwoną skałą: Eseje o literaturze. Gdańsk: słowo/oraz terytoria, 2016.
Bielik-Robson, Agata. “Na pustyni”: Kryptoteologie późnej nowoczesności. Kraków: Univresitas, 2008.
Bloom, Harold. Ruin the Sacred Truths: Poetry and Belief from the Bible to the Present. Cambridge and London: Harvard University Press, 1991.
Bogalecki, Piotr. “Pokorne prze(d)stawienia: Postsekularyzm w badaniach literackich.” In Literatura a religia – wyzwania epoki świeckiej. Vol. 1. Teorie i metody. Edited by Tomasz Garbol and Łukasz Tischner. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2020.
Bradley, Arthur, Jo Carruthers, and Andrew Tate. “Introduction: Writing Post-Secularity Spiritual Identities.” In Literature and the Post-Secular Imagination. Edited by Jo Carruthers and Andrew Tate. Oxford, Bern, and Berlin: Peter Lang, 2010.
Dawson, Charles. Religia i kultura. Translated by Jolanta W. Zielińska. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1964.
Eliade, Mircea. W poszukiwaniu historii i znaczenia religii. Translated by Agnieszka Grzybek, Wydawnictwo KR, Kraków 1997.
Garbol, Tomasz. “Bogowie stali się chorobami?” In Literatura a religia – wyzwania postsekularności. Edited by Tomasz Garbol. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2017. Greeley, Andrew. The Catholic Imagination. Berkeley: University of California Press, 2000.
Horubała, Andrzej. “Tropami Andrzeja Kijowskiego.” In Horubała, Marzenie o chuliganie. Warszawa: Casablanca Studio, 1999.
Hume, David. Dialogi o religii naturalnej: Naturalna historia religii. Translated by Anna Hochfeldowa. Warszawa: PWN, 1962.
James, William. Doświadczenia religijne: Studium natury ludzkiej. Translated by Jan Hempel. Kraków: Nomos, 2011.
Jasińska-Wojtkowska, Maria. “Problemy identyfikacji religijności dzieła literackiego.” Roczniki Humanistyczne 28, no. 1 (1980): 53–64.
Juszczak, Wiesław. Fragmenty: Szkice z teorii i filozofii sztuki. Warszawa: PIW, 2017.
Kijowski, Andrzej. Dziennik 1955-1969. Edited by Jan Błoński and Kazimiera Kijowska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1998.
Kijowski, Andrzej. Dziennik 1970-1977. Edited by Jan Błoński and Kazimiera Kijowska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1998.
Kijowski, Andrzej. Dziennik 1978-1985. Edited by Jan Błoński and Kazimiera Kijowska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1999.
Kijowski, Andrzej. Dzienniki z lat 1978-1985. Andrzej Kijowski’s Archive in Ossolineum in Wrocław. Reference number ArchAK 17956/II.
Kijowski, Andrzej. “Grymas Baudelaire’a.” In Charles Baudelaire, Sztuka romantyczna: Dzienniki poufne. Translated by Andrzej Kijowski. Warszawa: Czytelnik, 1971.
Kijowski, Andrzej. “‘Jak młodość orłów...’” In Kijowski, Tropy. Poznań: W drodze, 1986.
Kijowski, Andrzej. “Kultura jest wiarą.” W drodze 8, no. 8 (1980): 4–7.
Kijowski, Andrzej. “Kultura miejscem spotkania Boga i człowieka.” In Kijowski, Tropy. Poznań: W drodze, 1986.
Kijowski, Andrzej. Odczyty i notatki na temat historii Kościoła i teologii. Andrzej Kijowski’s Archive in Ossolineum in Wrocław. Reference number ArchAK 17999/II.
Kijowski, Andrzej. “Postscripta to Saint Augustine’s Confessions.” Translated by Jadwiga Kosicka. In Four Decades of Polish Essays. Edited by Jan Kott. Evanston: Northwestern University Press, 1990.
Kijowski, Andrzej. “Religia i literatura.” In Kijowski, Tropy. Poznań: W drodze, 1986. [Kijowski, Andrzej, and Kazimiera Kijowska.] “PRL skończył się w Sierpniu: Z A. Kijowskim rozmawia K. Kijowska.” Nowy Napis Co Tydzień, no. 67 (2020). https:// nowynapis.eu/tygodnik/nr-67/artykul/prl-skonczyl-sie-w-sierpniu.
Kwaśnicka, Marta. “Andrzej Kijowski – mit krytyka.” In Andrzej Kijowski, Dzieje literatury pozbawionej sankcji. Vol. 1. Edited by Andrzej Tadeusz Kijowski. Kraków: Instytut Literatury, 2020.
Martwicki, Krzysztof. “Raport w sprawie teologii literackiej.” Studia Płockie 23 (1995): 89–99.
Mascall, Eric L. Otwartość bytu. Translated by Sylwester Zalewski. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1988.
McClure, John A. Półwiary: Literatura postsekularna w czasach Pynchona i Morrison. Translated by Tomasz Umerle. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2016.
Morrissey, Lee. “Literature and the Postsecular: Paradise Lost?” Religion & Literature 41, no. 3 (2009): 98–106.
Nowak, Maciej. “Badania nad relacją literatury i religii w Polsce po roku 1945.” In Literatura a religia – wyzwania epoki świeckiej. Vol. 1. Teorie i metody. Edited by Tomasz Garbol and Łukasz Tischner. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2020.
Pickstock, Catherine. Repetition and Identity: The Literary Agenda. Oxford: Oxford University Press, 2013.
Piekarski, Ireneusz. “Interpretacja kerygmatyczna a tradycje i perspektywy badań literackich.” In Interpretacja kerygmatyczna: Doświadczenia – re-wizje – perspektywy. Edited by Jarosław Borowski, Edward Fiała, and Ireneusz Piekarski. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2014.
Sawicki, Stefan. “Ethos polskiej literatury.” In Sawicki, Wartość – Sacrum – Norwid: Szkice i studia aksjologicznoliterackie. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1994.
Sawicki, Stefan. “Sacrum w literaturze.” Pamiętnik Literacki 71, no. 3 (1980): 169–82
Sawicki, Stefan. Z pogranicza literatury i religii: Szkice. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1979.
Skórczewski, Dariusz. Aby rozpoznać siebie: Rzecz o Andrzeju Kijowskim, krytyku literackim i publicyście. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1996.
Taylor, Charles. A Secular Age. Cambridge and London: Belknap Press, 2007.
Skórczewski, Dariusz. Źródła podmiotowości: Narodziny tożsamości współczesnej. Edited by Tadeusz Gadacz. Translated by Marcin Gruszczyński et al. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.
Tischner, Józef. Myślenie według wartości. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2011. Tischner, Łukasz. “Epifaniczna moc literatury: O badaniach Charlesa Taylora.” In
Literatura a religia – wyzwania epoki świeckiej. Vol. 1. Teorie i metody. Edited by Tomasz Garbol and Łukasz Tischner. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2020.
Tomasik, Agnieszka. (Nie)napisane arcydzieło: Znaczenie “Dziennika” w twórczości Andrzeja Kijowskiego. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2009.
Tomaszewska, Wiesława. Andrzej Kijowski: Biografia – bibliografia – recepcja; Studium dokumentacyjne. Warszawa: Wydawnictwo UKSW, 2005.
Tomaszewska, Wiesława, ed. Andrzeja Kijowskiego portret wielokrotny: Pamięci pisarza w dwudziestą rocznicę śmierci. Warszawa: Wydawnictwo UKSW, 2008.
Tomaszewska, Wiesława. Między ideą a rzeczywistością: Andrzeja Kijowskiego wizja literatury. Warszawa: Wydawnictwo UKSW, 2002.
Tomaszewska, Wiesława, ed. W kręgu tematów i form literackich: Szkice o twórczości Andrzeja Kijowskiego. Warszawa: Wydawnictwo UKSW, 2015.
Tomaszewska, Wiesława, Kazimiera Kijowska, and Tomasz Burek, eds. Andrzej Kijowski i krytycy: Antologia. Warszawa: Wydawnictwo UKSW, 2005.
Tomaszewska, Wiesława, and Teresa Winek, eds. Andrzej Kijowski i literaturoznawcy: Studia. Warszawa: Wydawnictwo UKSW, 2007.
Tracy, David. Blessed Rage for Order: The New Pluralism in Theology. San Francisco: Haper & Row, 1988.
Tracy, David. The Analogical Imagination: Christian Theology and the Culture of Pluralism. New York: Crossroad, 1981.
Warchala, Michał. “Postsekularność nowoczesna, nowoczesność postsekularna.” In Literatura a religia – wyzwania postsekularności. Edited by Tomasz Garbol. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2017.
Warchala, Michał. “Romantyzm postsekularny – przypadek Shelleya.” Wielogłos, no. 2 (24) (2015): 29–45.
Ward, Graham. “Introduction: ‘Where we stand.’” In The Blackwell Companion to Postmodern Theology. Edited by Graham Ward. Oxford: Blackwell Publishers, 2001.
Ward, Graham. “The Voice of the Other.” New Blackfriars 77, no. 909 (1996): 518–28.
Ward, Graham. Theology and Contemporary Critical Theory. London: Palgrave Macmillan, 2000.
Wasserman, Earl R. The Subtler Language: Critical Readings of Neoclassic and Romantic Poems. Baltimore: John Hopkins University Press, 1968.
Zieliński, Marek. “Wolność i udawanie.” Przegląd Katolicki 75, no. 15 (147) (1987): 5–6.
