O rozumieniu bez porozumienia. Leszka Koczanowicza koncepcja polityki dialogu
Małgorzata BORKOWSKA
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-5782-3751
Abstrakt
Celem artykułu jest analiza Leszka Koczanowicza koncepcji polityki dialogu pod kątem oceny przydatności kategorii dialogu do stworzenia alternatywy dla dwóch opozycyjnych modeli demokracji: deliberacji w wersji zaproponowanej przez Jürgena Habermasa i hegemonii (radykalnej demokracji) w ujęciu Ernesta Laclau i Chantal Mouffe. Nawiązując do amerykańskiego pragmatyzmu oraz do teorii Michaiła Bachtina, czyli koncepcji, które dialog i komunikację stawiają w centrum świata społecznego, Koczanowicz dochodzi do wniosku, że wobec nieusuwalności antagonizmu z życia społecznego i polityki sensem dialogu jest nie tyle osiąganie konsensu (co nie zawsze jest możliwe), ile poszerzanie horyzontu rozumienia uczestniczących w dialogu stron. Takie podejście ujawnia normatywny wymiar demokracji, stanowiącej nie tylko system zabezpieczający suwerenność ludu, lecz także walkę o podtrzymanie rozumienia między ludźmi.
Słowa kluczowe:
dialog, demokracja, rozumienie, porozumienie, modele demokracjiBibliografia
Bachtin, Michaił. Problemy literatury i estetyki. Translated by Wincenty Grajewski. Warszawa: Czytelnik, 1982.
Bachtin, Michaił. Problemy poetyki Dostojewskiego. Translated by Natalia Modzelewska. Warszawa: PIW, 1986.
Bachtin, Michaił. Estetyka twórczości słownej. Translated by Danuta Ulicka. Warszawa: PIW, 1986.
Bourdieu, Pierre. Dystynkcja: Społeczna krytyka władzy sądzenia. Translated by Piotr Biłos. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2005.
Colleran, Daniel E. “Demokracja niekonsensualna: Czas i pragnienie dialogu w Truposzu Jima Jarmuscha”. Translated by Katarzyna Liszka. In Między rozumieniem a porozumieniem: Eseje o demokracji niekonsensualnej. Edited by Leszek Kocza-nowicz, Katarzyna Liszka, and Rafał Włodarczyk. Warszawa: PWN, 2015.
Derrida, Jacques. The Other Heading: Reflections on Today’s Europe. Translated by Pascale-Anne Brault and Michael B. Naas. Bloomington: Indiana University Press, 1992.
Derrida, Jacques. Spectres de Marx: L’État de la dette, le travail du deuil et la nouvelle Internationale. Paris: Gaililée, 1993.
Derrida, Jacques. Widma Marksa. Translated by Tomasz Załuski, Warszawa: Wydaw-nictwo PWN, 2024.
Foucault, Michel. Nadzorować i karać: Narodziny więzienia. Warszawa: PIW, 1997.
Fukuyama, Francis. “Przyszłość historii: Czy liberalna demokracja przetrwa schyłek klasy średniej?” Translated by Michał Warchala. Przegląd Polityczny, no. 111 (2012): 40–48.
Galtung, Johan. “Violence, Peace and Peace Research.” Journal of Peace Research6, no. 3 (1969): 167–91.
Gdula, Maciej. “Nie bójmy się konfliktu.” In Chantal Mouffe, Polityczność: Przewodnik Krytyki politycznej. Translated by Joanna Erbel. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2008.
Gadamer, Hans-Georg. Prawda i metoda. Translated by Bogdan Baran. Warszawa: Wydawnictwo PWN, 2004.
Habermas, Jürgen. Teoria działania komunikacyjnego. Translated by Marek J. Siemek. Vol. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999.
Jezierska, Katarzyna. Radical Democracy Redux: Politics and Subjectivity beyond Habermas and Mouffe. Örebro: Örebro University Press, 2011.
Koczanowicz, Leszek. “Beyond Dialogue and Antagonism: A Bakhtinian Perspective on the Controversy in Political Theory.” Theory and Society 40, no. 5 (2011): 553–66.
Koczanowicz, Leszek. “The Choice of Tradition and the Tradition of Choice: Habermas’s and Rorty’s Interpretation of Pragmatism.” Philosophy and Social Criticism 25, no. 1 (1999): 55–70.
Koczanowicz, Leszek. “Dialog i antagonism.” In Koczanowicz, Lęk nowoczesny: Eseje o demokracji i jej adwersarzach. Kraków: Universitas, 2011.
Koczanowicz, Leszek. “Etyka demokracji.” In Koczanowicz, Lęk nowoczesny: Eseje o demokracji i jej adwersarzach. Kraków: Universitas, 2011.
Koczanowicz, Leszek. “Lęki ciała politycznego: Władza cielesna i mikrofi zyka emancypacji.” In Koczanowicz, Lęk nowoczesny: Eseje o demokracji i jej adwersa-rzach. Kraków: Universitas, 2011.
Koczanowicz, Leszek. Lęk i olśnienie: Eseje o kulturze niepokoju. Warszawa: Instytut Badań Literackich, 2020.
Koczanowicz, Leszek. Lęk nowoczesny: Eseje o demokracji i jej adwersarzach. Kraków: Universitas, 2011.
Koczanowicz, Leszek. Polityka czasu: Dynamika tożsamości w postkomunistycznej Polsce. Translated by Katarzyna Liszka. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji TWP we Wrocławiu, 2009.
Koczanowicz, Leszek. Polityka dialogu: Demokracja niekonsensualna i wspólnota krytyczna. Translated by Katarzyna Liszka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2015.
Koczanowicz, Leszek. Niedokończone polityki: Demokracja, populizm, autokracja. Kraków: Wydawnictwo Pasaże, 2022.
Koczanowicz, Leszek. “Wspomnienia z dzieciństwa w widmowym świecie.” Teksty Drugie 4(2019): 297–300.
Koczanowicz, Leszek. Wspólnota i emancypacje: Spór o społeczeństwo postkonwencjonalne. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji TWP we Wrocławiu, 2002.
Kołakowski, Leszek. Moje słuszne poglądy na wszystko. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2011.
Kurlantzick, Joshua. Demokracja liberalna w odwrocie. Translated by Tomasz Zmyśliński. Warszawa: Wydawnictwo Nowej Konfederacji, 2022.
Laclau, Ernesto, and Chantal Mouffe. Hegemonia i socjalistyczna strategia. Translated by Sławomir Królak. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji TWP we Wrocławiu, 2007.
Lefort, Claude. Democracy and Political Theory. Translated by David Macey. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1988.
Lefort, Claude. L’invention démocratique. Les limites de la domination totalitaire. Paris: Fayard,1994.
Matusov, Eugene. “Applying Bakhtin Scholarship on Discourse in Education: A Criti-cal Review Essay.” Educational Theory 57, no. 2 (2007): 215–37.
Mead, George Herbert. Umysł, osobowość i społeczeństwo. Translated by Zofi a Zwolińska. Warszawa: PWN, 1975.
Mouffe, Chantal. Agonistyka. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2015.
Mouffe, Chantal. Polityczność: Przewodnik Krytyki politycznej. Translated by Joanna Erbel. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2008.
Mouffe, Chantal. „Wyzwanie Schmitta.”In Schmitt, Wyzwanie polityczności. Edited by Chantal Mouffe. Translated by Tomasz Leśniak and Piotr Płucienniczak. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2011.
Patton, Paul. “Derrida, Politics and Democracy to Come.” Philosophy Compass 6, no. 2 (2007): 766–80.
Stoff Andrzej.“Karnawalizacja kultury: Walka śmiechu z radością.” Ethos: Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II KUL 24, nos. 1–2 (93–94) (2011): 166–78.
Szahaj, Andrzej. Ironia i miłość: Neopragmatyzm Richarda Rorty’ego w kontekście sporu o postmodernizm. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2012.
de Tocqueville, Alexis. O demokracji w Ameryce. Translated by Barbara Janicka and Marcin Król. Kraków: Znak, 1996.
V-Dem Institute, Democracy Report 2025: 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped?. V-Dem, https://v-dem.net/publications/democracy-reports/.
Where Democracy Is Most at Risk? Four Lessons from EIU’s New Ranking of Demo-cracies. The Economist, https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index.
Wittgenstein, Ludwig. Dociekania fi lozofi czne. Translated by Bogusław Wolniewicz. Warszawa: PWN, 1972.
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0000-0001-5782-3751
