Afekty jako podstawa teorii i praktyki polskiego teatru awangardowego
Paweł STANGRET
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-5162-4804
Abstrakt
Artykuł koncentruje się na dziele dwóch artystów: Tadeusza Kantora i Jerzego Grotowskiego, a zwłaszcza na ich koncepcjach obecności afektów na scenie. Zagadnienie to jest szczególnie istotne w przypadku Kantora, który stworzył pojęcie konstruktywizmu emocji. Chociaż ani Kantor, ani Grotowski nie odnosili się wprost do tej kategorii, była ona istotna dla ich spektakli. Drugi problem analizowany w artykule dotyczy pojęcia afektywności w teorii procesu twórczego oraz teorii funkcji teatru jako medium sztuki wypracowanej przez każdego z artystów. Chociaż w ich dorobku widocznych jest wiele różnic, można jednak wskazać na pewne podzielane przez nich aspekty rozumienia teatru. Co istotne, artykuł ukazuje również, jak dalece obaj twórcy opierali swoje dzieło na koncepcjach teoretycznych wypracowanych przez Stanisława Ignacego Witkiewicza, którego teoria Czystej Formy, sformułowana w latach dwudziestych ubiegłego stulecia, okazuje się zdumiewająco bliska teorii afektu w ujęciu Gilles’a Deleuze’a i Félixa Guattariego. W przekonaniu artystów reprezentujących polską awangardę podstawę rozumienia afektywności stanowią kategorie utrwalenia, materialności, konieczności i kompozycji, a dzieła Kantora i Grotowskiego uwidaczniają, jak bardzo afektywność była dla nich istotna w ich oddziaływaniu na widza. Inną łączącą obu artystów cechę charakterystyczną ich dzieł stanowiła obecna w nich dialektyka polskości i uniwersalności, podkreślana w szczególności w międzynarodowym odbiorze ich pracy scenicznej. Od strony filozoficznej zaś pojęcie afektu, którym się posługiwali, jawi się jako wyjątkowo bliskie jego rozumieniu w fenomenologii.
Słowa kluczowe:
Tadeusz Kantor, Jerzy Grotowski, Stanisław Ignacy Witkiewicz, teoria Czystej Formy, neoawangarda, afekt, teatr współczesnyBibliografia
Artaud, Antonin. The Theatre and Its Double. Translated by Mark Taylor-Batty. London, New York and Dublin: Methuen Drama, 2024.
Baranowska, Małgorzata. Surrealna wyobraźnia i poezja. Warszawa: Czytelnik, 1984.
Borowski, Wiesław. Tadeusz Kantor.Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1982.
Breton, André. “Manifesto of Surrealism” (1924). In André Breton, Manifestoes of Surrealism, trans. Richard Seaver and Helen R. Lane. Ann Arbor: The University of Michigan Press, 1969.
Burzyńska, Anna R. “Afekt – podejrzany i pożądany.” In Kultura afektu – afekty w kulturze: Humanistyka po zwrocie afektywnym. Edited by Ryszard Nycz, Anna Łebkowska, and Agnieszka Dauksza. Warszawa: IBL PAN, 2016.
Czapliński, Przemysław. “Poetyka afektywna i powieść o rodzinie.” In Kultura afektu – afekty w kulturze: Humanistyka po zwrocie afektywnym. Edited by Ryszard Nycz, Anna Łebkowska, and Agnieszka Dauksza. Warszawa: IBL PAN, 2016.
Deleuze Gilles, and Félix Guattari. “Percept, Affect, and Concept.” In Deleuze and Guattari, What Is Philosophy? Translated by Hugh Tomlinson and Graham Bur-chell. New York: Columbia University Press, 1994.
Dombrowski, Maciej. “Witkacego metafizyka cielesności.” Avant 5, no. 1 (2014): 153–71.
Eliot, Thomas Stearns. “Animula.” In Eliot, Collected Poems 1909–1962. New York: Harcourt, Brace & World, Inc., 1963.
Eliot, Thomas Stearns. “The Hollow Men.” In Eliot, Collected Poems 1909–1962. New York: Harcourt, Brace & World, Inc., 1963.
“Goście Starego Teatru: Spotkanie dziesiąte, 13 lutego 1994,” Teatr, no. 10 (1994): 4–10.
Grotowski, Jerzy. “O praktykowaniu romantyzmu.” In Jerzy Grotowski, Teksty zebrane. Edited by Agata Adamiecka-Sitek et al. Warszawa: Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Instytut Teatralny and Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012.
Grotowski, Jerzy. “Świat powinien być miejscem prawdy.” In Jerzy Grotowski, Teksty zebrane, ed. Agata Adamiecka-Sitek et al. Warszawa: Instytut im. J. Grotowskiego, Instytut Teatralny, and Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012.
Jasieński, Bruno. “Do narodu polskiego: Mańifest w sprawie natyhmiastowej futuryzacji życia.” In Antologia polskiego futuryzmu i nowej sztuki. Edited by Zbigniew Jarosiński. Wrocław: Ossolineum, 1978.
Jasieński, Bruno. “Futuryzm polski (bilans).” In Antologia polskiego futuryzmu i Nowej Sztuki. Edited by Zbigniew Jarosiński. Wrocław: Ossolineum, 1978.
Kantor, Tadeusz. Leçons de Milan. Translated by Marguerite Pozzoli and Marie Thérèse Vido-Rzewuska. Arles: Actes Sud–Papiers, 1990.
Kantor, Tadeusz. Lekcje mediolańskie 1986. Kraków: Cricoteka, 1991.
Kantor Tadeusz. Lekcje mediolańskie, recordings in the archive of Cricoteka in Cracow.
Kantor, Tadeusz. Lezioni milanesi. Translated by Ludmiła Ryba. Milan:Ubulibri,1988.
Kantor, Tadeusz. Próba mojej biografii. Manuscript in the archive of artist’s family.
Kantor, Tadeusz. Wielopole, Wielopole. Kraków and Wrocław: Wydawnictwo Literackie, 1984.
Kosiński, Dariusz. “Argumentum: Polski teatr przemiany 2002.” In Kosiński, Polski teatr przemiany. Wrocław: Instytut Jerzego Grotowskiego, 2007.
Nasiłowska, Anna. A History of Polish Literature. Translated by Anna Zaranko. Boston: Academic Studies Press, 2024.
Ortega y Gasset, José. The Revolt of the Masses. London and New York: Routledge, 2022.
Osiński, Zbigniew. Jerzy Grotowski: Źródła, inspiracje, konteksty. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 1998.
Osiński, Zbigniew. Jerzy Grotowski: Źródła, inspiracje, konteksty; Prace z lat 1999-2009. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2009.
Peiper, Tadeusz. “Nowe tworzenie.” In Peiper, “Tędy.” “Nowe usta.” Edited by Teresa Podolska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1972.
Peiper, Tadeusz. “Także inaczej.” In Peiper, “Tędy.” “Nowe usta.” Edited by Teresa Podolska. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1972.
Pleśniarowicz, Krzysztof. “Kantor-Grotowski, między maglem a wiecznością.” Performer, no. 2 (2011): https://grotowski.net/performer/performer-2/kantor-grotow-ski-miedzy-maglem-wiecznoscia.
Pronaszko, Andrzej. Odrodzenie teatru. In Myśl teatralna polskiej awangardy 1919-1939. Edited by Stanisław Marczak-Oborski. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1973.
Przyboś, Julian. “Człowiek w rzeczach.” Zwrotnica, no. 8 (1926): 210.
Schiller, Leon. “Teatr jutra.”in Myśl teatralna polskiej awangardy 1919-1939. Edited by Stanisław Marczak-Oborski. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1973.
Słownik języka polskiego, s.v. “afekt.”Edited by Jan Karłowicz, Adam Kryński, and Władysław Niedźwiedzki (Warszawa, Lubowski i S-ka, 1900).
Stangret, Paweł. “Awangardowy wzorzec.” In Stangret, Artysta jako tekst: Nowoczesna sztuka metatekstu. Warszawa: Wydawnictwo UKSW, 2018.
Swoboda, Tomasz. “W poszukiwaniu afektu predeleuzjańskiego.” In Kultura afektu – afekty w kulturze: Humanistyka po zwrocie afektywnym. Edited by Ryszard Nycz, Anna Łebkowska, and Agnieszka Dauksza. Warszawa: IBL PAN, 2016.
Świeściak, Alina. “Jeszcze o awangardyzmie Juliana Przybosia.” In Przyboś dzisiaj.Edited by Zenon Ożóg, Janusz Pasterski, and Magdalena Rabizo-Birek. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2017.
Tischner, Józef. Marxism and Christianity: The Quarrel and the Dialogue in Poland. Translated by Marek B. Zaleski and Benjamin Flore. Washington, D.C.: Georgetown University Press, 1987.
Turowski, Andrzej. Awangardowe marginesy. Warszawa: Instytut Kultury, 1998.
Witkiewicz, Stanisław Ignacy. Narcotics. Translated by Søren A. Gauger. Prague: Twisted Spoon Press, 2018. EPUB.
Witkiewicz, Stanisław Ignacy (“Witkacy”). “On Pure Form.” Translated by Catherine S. Leach. In Aesthetics in Twentieth-century Poland: Selected Essays. Edited by Jean G. Harrell and Alina Wierzbiańska. Cranbury, New Jersey: Associated University Presses, 1973.
Witkiewicz, Stanisław Ignacy. “Wstęp do teorii Czystej Formy w teatrze.” In Witkiewicz, Teatr i inne pisma o teatrze. Warszawa: PIW, 1995.
Wójtowicz, Aleksander. Nowa sztuka. Początki (i końce). Kraków: Wydawnictwo UJ, 2017.
Ziemke, Tom. “What’s That Thing Called Embodiment?” Proceedings of the 25th Annual Meeting of the Cognitive Science Society 6 (2003): https://www.researchgate.net/publication/248425645_What’s_that_Thing_Called_Embodiment.
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa https://orcid.org/0000-0002-5162-4804
