Między troską a kontrolą. O (nie)widzialności praw intymnych osób z niepełnosprawnościami w dyskursie społecznym, prawnym i etycznym
Katarzyna ZIELIŃSKA-KRÓL
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0009-0007-7885-2042
Sylwester KASPRZAK
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-1007-0454
Abstrakt
Celem artykułu jest analiza seksualności osób z niepełnosprawnością w perspektywie społecznej, prawnej i etycznej, z uwzględnieniem mechanizmów systemowej dyskryminacji oraz barier utrudniających realizację prawa do intymności, relacji i autonomii cielesnej. Seksualność, będąca integralnym elementem tożsamości człowieka, w przypadku osób z niepełnosprawnością pozostaje sferą marginalizowaną i obciążoną stereotypami społecznymi, co prowadzi do wykluczenia emocjonalnego tych osób i ograniczenia ich dostępu do edukacji, opieki i możliwości budowania relacji. Artykuł opiera się na społecznym modelu niepełnosprawności i wykorzystuje metodę krytycznej analizy literatury przedmiotu, dokumentów prawnych oraz współczesnych teorii etycznych (deontologicznej, utylitarystycznej i etyki cnót). Wskazuje na konieczność rewizji obowiązujących norm kulturowych i praktyk instytucjonalnych oraz postuluje wprowadzenie inkluzyjnych polityk publicznych wspierających seksualną i relacyjną podmiotowość osób z niepełnosprawnością. Artykuł ma charakter przeglądowo-analityczny i stanowi głos w debacie nad godnością, sprawiedliwością i równością w kontekście cielesności i autonomii osób z niepełnosprawnością.
Słowa kluczowe:
seksualność, niepełnosprawnośc, osoba z niepełnosprawnością, autonomia, prawa człowieka, etyka, dyskryminacja, wykluczenieBibliografia
Andrews, Erin, and Kevin M. Ayres. “Teaching Sexuality Education to Individuals with Developmental Disabilities: A Tutorial.” Behavior Analysis in Practice 9, no. 3 (2016): 274–81.
Arstein-Kerslake, Anna, and Eilionóir Flynn. “The Right to Legal Agency: Domination, Disability and the Protections of Article 12 of the Convention on the Rights of Persons with Disabilities.” International Journal of Law in Context 13, no. 1 (2017): 22–38.
Bahner, Julia. “Legal Rights or Simply Wishes? The Struggle for Sexual Recognition of People with Physical Disabilities Using Personal Assistance in Sweden.” Sexuality and Disability 30 (2012): 337–56.
Beisert, Małgorzata. Seksualność człowieka: Erotyka i miłość. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2019.
Bartoszek, Antoni. Seksualność osób niepełnosprawnych: Studium teologicznomoralne. Kraków: Księgarnia św. Jacka, 2009.
Bartoszek, Antoni. “Towarzyszenie osobom niepełnosprawnym w odpowiedzialnym przeżywaniu seksualności.” In Miłość – Płciowość – Płodność. Edited by Piotr Morciniec. Opole: Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, 2007.
Bentham, Jeremy. An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. Oxford: Clarendon Press, 1907.Bolarinwa, Obasanjo A., Clifford Odimegwu, and Yusuff A. Adebisi. “Leaving No One Behind: Addressing the Sexuality of People with Disabilities.” International Journal for Equity in Health 23 (2024): article number 129.
Esmail, Shaniff, Kimberley Dary, Ashlea Walter, and Heidi Knupp. “Attitudes and Perceptions Towards Disability and Sexuality.” Disability and Rehabilitation 32, no. 14 (2010): 1148–55.
Fornalik, Izabela. “Miłość, seks i prokreacja jako wartość w dorosłym życiu osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną.” In O seksualności osób niepełno-sprawnych. Edited by Antonina Ostrowska. Warszawa: Instytut Rozwoju Służb Społecznych, 2007.
Fornalik, Izabela. Dojrzewanie, miłość, seks: Poradnik dla rodziców osób z niepełnosprawnością intelektualną. Warszawa: Stowarzyszenie Bardziej Kochani, 2017.
Foucault, Michel. Hermeneutyka podmiotu. Translated by Michał Herer. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.
Foucault, Michel. Historia seksualności. Translated by Bogdan Banasiak. Warszawa: Czytelnik, 1995.
Gajda, Piotr Marek. Prawo małżeńskie Kościoła katolickiego. Tarnów: Biblos, 2000.
IDA’s Compilation of CRPD Committee’s Concluding Observations: Article 23 CRPD (Respect for Home and the Family), April 2024. International Disability Alliance, https://www.internationaldisabilityalliance.org/.
Jurczyk, Magdalena, and Iwona Lindyberg. (Nie)dostrzeganie dorosłości z niepełnosprawnością intelektualną: Tożsamość – cielesność – sprawstwo – kreacja. Warszawa: Difin, 2021.
Kant, Immanuel. Uzasadnienie metafi zyki moralności. Translated by Henryk Elzenberg. Warszawa: PWN, 1984.
“Kodeks rodzinny i opiekuńczy.” Dziennik Ustaw, 2019, item 2086, ammended.
“Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.” Dziennik Ustaw, 1997, no. 78, item 483, amended.
Kościelska, Małgorzata. Niechciana seksualność: O ludzkich potrzebach osób niepełnosprawnych. Warszawa: Jacek Santorski & Co., 2004.
Kulczycka, Joanna. Intymność i autonomia: Seksualność osób z niepełnosprawnością intelektualną. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Sedno, 2020.
Mill, John Stuart. Utylitaryzm. Translated by Maria Ossowska. Warszawa: PWN, 1959.
Milligan, Maureen S., and Aldred H. Neufeldt. “The Myth of Asexuality: A Survey of Social and Empirical Evidence.” Sexuality and Disability 19, no. 2 (2001): 91–109.
Nussbaum, Martha. Frontiers of Justice: Disability, Nationality, Species Membership. Cambridge: Harvard University Press, 2006.
Ostrowska, Antonina. “Seksualność osób niepełnosprawnych.” Kultura i Społeczeństwo 52, no. 3 (2008): 213–26.
Pezdek, Krzysztof. “Osoby z niepełnosprawnością a etyka troski Michela Foucaulta.” Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja 19, no. 2 (2016): 67–75.
Pilecka, Wiesława. “Stawanie się osobą dojrzałą w sytuacji doznania niepełnosprawności – co ułatwia, co utrudnia.” In Osoby z niepełnosprawnością w drodze ku dorosłości. Edited by Dorota Wolska. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2014.
Piniewska, Agnieszka. “O wartościowaniu życia, czyli polski dyskurs eugeniczny wobec osób z niepełnosprawnościami.” Teksty Drugie, no. 4 (2023): 259–74.
Prośniewska, Alicja. Osoba niepełnosprawna w nauczaniu Kościoła okresu posoborowego. Niepokalanów: Wydawnictwo Ojców Franciszkanów, 2013.
Przyłuska-Fiszer, Alicja. Niepełnosprawność jako przedmiot refleksji bioetycznej. Kraków: Wydawnictwo Fall, 2013.
Sinclair, James, Deanne Unruh, Lauren Lindstrom, and David Scanlon. “Barriers to Sexuality for Individuals with Intellectual and Developmental Disabilities: A Literature Review.” Education and Training in Autism and Developmental Disabilities 50, no. 1 (2015): 3–16.
Świątkiewicz-Mośny, Maria. Niepełnosprawność i społeczne wykluczenie – wyzwania codzienności. Kraków: Wydawnictwo UJ, 2019.
United Nations. Convention on the Rights of Persons with Disabilities. https://www.un.org/disabilities/documents/convention/convoptprot-e.pdf.
Weiss, Tanya C. People with Disabilities and Sexual Assault. Disabled World, August 3, 2023. https://www.disabled-world.com/disability/sexuality/assaults.php.
World Health Organization. Defi ning Sexual Health: Report of a Technical Consultation on Sexual Health. Geneva: World Health Organization 2006.
World Health Organization. International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF). Geneva: World Health Organization, 2001. https://cdn.who.int/media/docs/default-source/classification/icf/icfbeginnersguide.pdf?sfvrsn=e-ead63d3_4&download=true.
World Health Organization. Sexuality Education and Persons with Disabilities. Geneva: World Health Organization, 2017.
Woźniak, Zbigniew. Niepełnosprawność i niepełnosprawni w polityce społecznej: Społeczny kontekst medycznego problemu. Warszawa: SWPS and Academica, 2008.
Zielińska-Król, Katarzyna. “Bliżej siebie: Standardy pracy z osobą z niepełnosprawnością.” Niepełnosprawność – zagadnienia, problemy, rozwiązania, nos. 2–3 (47–48) (2023): 78–123.
Ziemińska, Renata. “Etyka troski i etyka sprawiedliwości: Czy moralność zależy od płci?” Analiza i Egzystencja 8 (2008): 115–31.
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0009-0007-7885-2042
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II https://orcid.org/0000-0002-1007-0454
