Samotność i wolność. Od sporu Jeana-Jacques’a Rousseau i Davida Hume’a do dziewiętnastowiecznego systemu penitencjarnego
Iwona BARWICKA-TYLEK
Uniwersytet Jagielloński, Kraków , Polskahttps://orcid.org/0000-0003-4482-9243
Abstrakt
Punktem wyjścia artykułu jest głośna w oświeceniu „kłótnia” filozofów: Jeana-Jacques’a Rousseau i Davida Hume’a, której ważnym elementem był spór dotyczący pozytywnej bądź negatywnej oceny samotności w kontekście troski o wolność jednostki. Dwie zasadnicze części artykułu przedstawiają kolejno: pozytywne ujęcie samotności i jego polityczne konsekwencje (w poglądach Rousseau) oraz wykorzystanie samotności jako kary (w świetle poglądów Hume’a) na przykładzie dziewiętnastowiecznego systemu penitencjarnego (tzw. systemu celkowego) oraz koncepcji panoptykonu Jeremy’ego Benthama. Wyeksponowanie paradoksów wpisanych w teoretyczne i praktyczne postawy wobec samotności ujmowanej w związku z zagadnieniem wolności (a także samowystarczalności lub jej braku) pozwala na sformułowanie hipotezy, że lepszą perspektywą byłoby rozpatrywanie samotności w kontekście sprawiedliwości. W zakończeniu artykułu zasygnalizowano taką możliwość w nawiązaniu do międzywojennej koncepcji „prawa do samotności” sformułowanej przez Giorgia del Vecchio.
Słowa kluczowe:
samotność, wolność, więziennictwo, Jean-Jacques Rousseau, David HumeBibliografia
Baczko, Bronisław. “Kształty wolności.” In Jan Jakub Rousseau, Przechadzki samotnego marzyciela. Translated by Maria Gniewiewska. Warszawa: Czytelnik, 1967.
Barwicka-Tylek, Iwona. Portrety wolności. Warszawa: Wolters Kluwer, 2009.
de Beaumont, Gustave, and Alexis de Tocqueville. On the Penitentiary System in the United States, and Its Application in France, with an Appendix on Penal Colonies, and also, Statistical Notes. Translated by Francis Lieber. Philadelphia: Carey, Lea & Blanchard, 1833.
Bentham, Jeremy. An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. Buffalo: Prometheus Books, 1988.
———. The Panopticon Writings. London and New York: Verso, 1995.
Damrosch, Leopold. Jean-Jacques Rousseau: Restless Genius. Boston: Houghton Mifflin, 2005.
Del Vecchio, Giorgio. Il concetto della natura e il principio del diritto. Bologna: Nicola Zanichelli, 1922.
———. Justice: A Historical and Philosophical Essay. New York: Philosophical Library, 1953.
Domeracki, Piotr. Horyzonty i perspektywy monoseologii. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2018.
Eastern State Penitentiary. https://www.easternstate.org/.
Foucault, Michel. Nadzorować i karać: Narodziny więzienia. Translated by Tadeusz Komendant. Warszawa: Aletheia, 2009.
Fromm, Erich. Ucieczka od wolności. Translated by Andrzej Ziemilski and Olga Ziemilska. Kraków: Vis-à-vis Etiuda, 2021.
Grygieńć, Janusz. “O dialektyce dwóch koncepcji władzy w pismach Jana Jakuba Rousseau.” In Władca, władza: Literackie doświadczenia Europejczyków od antyku po wiek XIX. Edited by Marta Szymor-Rólczak. Łódź: Katedra Edytorstwa Uniwersytetu Łódzkiego, 2011.
Guenther, Lisa. Solitary Confinement: Social Death and Its Afterlives. London and Minneapolis: University of Minnesota Press, 2013.
Hume, David. Exposé succinct de la contestation qui s’est élevée entre M. Hume & M. Rousseau: avec les pièces justificatives et la lettre de M. de Voltaire à ce sujet. Edited by Jean-Pierre Jackson. Paris: Éditions Alive, 1998.
———. Traktat o naturze ludzkiej. Vol. 1. O umyśle. Translated by Czesław Znamierowski. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1951.
———. Traktat o naturze ludzkiej. Vol. 2. O uczuciach. Translated by Czesław Znamierowski. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1952.
Inston, Kevin. Rousseau and Radical Democracy, London: Continuum, 2010.
Mossner, Ernest Campbell. The Life of David Hume. Oxford: Clarendon Press, 1980.
Ornowska, Alicja, and Igor Zduński. Resocjalizacja penitencjarna: Zarys problematyki. Bydgoszcz: Wydawnictwo KPSW, 2014.
Pęciak, Renata. „Liberalizm klasyczny – geneza i założenia.” Acta Universitatis Nicolai Copernici, no. 2 (2016): 109–123.
Popper, Karl. Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie. Translated by Halina Krahelska. Vol 1. Urok Platona. Warszawa: PWN, 2010.
Rousseau, Jan Jakub. Przechadzki samotnego marzyciela. Translated by Maria Gniewiewska. Warszawa: Czytelnik, 1967.
———. Umowa społeczna. Translated by Antoni Peretiatkowicz. Kęty: Antyk, 2002.
Sim, Disa. “The Right to Solitude in the United States and Singapore: A Call for a Fundamental Reordering.” Loyola of Los Angeles Entertainment Law Review 22, no. 2 (2002): 443–78.
Smith, Peter Scharff. “Solitary Confinement—Effects and Practices from the Nineteenth Century until Today.” In Solitary Confinement: Effects, Practices, and Pathways toward Reform. Edited by Jules Lobel and Peter Scharff Smith. Oxford: Oxford University Press, 2019.
Sobstyl, Katarzyna. Samotność i jej obrazy w języku. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2013.
Starobinski, Jean. Jean-Jacques Rousseau: Przejrzystość i przeszkoda. Translated by Janusz Wojcieszak. Warszawa: KR, 2000.
———. “The Motto Vitam impendere vero and the Question of Lying.” In The Cambridge Companion to Rousseau. Edited by Patrick Riley. Cambridge: Cambridge University Press, 2001.
Storr, Anthony. Samotność. Powrót do jaźni. Translated by Jerzy Prokopiuk and Przemysław Jan Sieradzan. Warszawa: WAB, 2010.
Taylor, Barabara. “Philosophical Solitude: David Hume versus Jean-Jacques Rousseau.” History Workshop Journal, no. 89 (2020): 1–21.
Taylor, Charles. Nowoczesne imaginaria społeczne. Translated by Adam Puchejda and Karolina Szymaniak. Kraków: Znak, 2010.
Vincent, David. A History of Solitude. Cambridge: Polity Press, 2021.
Wala, Krzysztof. “Systemy penitencjarne na przestrzeni XVIII i XIX wieku.” Studia Iuridica Lublinensia 44, no. 4 (2015): 133–50.
Warylewski, Jarosław. Kara: Podstawy filozoficzne i historyczne. Gdańsk: Wydawnictwo UG, 2007.
Weissman, Jeremy. The Crowdsourced Panopticon: Conformity and Control on Social Media. Lanham: Rowman & Littlefield, 2021.
Wokler, Robert, ed. Rousseau and Liberty. Manchester: Manchester University Press, 1995.
Woźniak, Monika. “Prawo do prywatności osoby publicznej w świetle orzecznictwa krajowego i międzynarodowego.” In Prawo do prywatności – współczesne wyzwania. Edited by Marcin Wiącek. Warszawa: Think & Make, 2019.
Zaretsky, Robert, and John T. Scott. The Philosophers’ Quarrel: Rousseau, Hume, and the Limits of Human Understanding. New Haven and London: Yale University Press, 2009.
