Rozważania o druku i o przyszłości książki. Marshalla McLuhana teoria mediów
Abstrakt
Marshall McLuhan, jeden z najciekawszych, ale i najbardziej niedocenionych myślicieli drugiej połowy ubiegłego wieku, zajmował się przede wszystkim oddziaływaniem mediów na jednostkowe i społeczne życie człowieka. Termin „medium” w jego ujęciu rozumiany jest bardzo szeroko i obejmuje wszystkie wytwory człowieka niezależnie od ich przeznaczenia. W swoich rozważaniach kanadyjski badacz najwięcej miejsca poświęcił oczywiście tym elementom ludzkiej wytwórczości, które służą komunikowaniu i przekazywaniu informacji. Jako przedstawiciel tak zwanego determinizmu technologicznego założył, że wynalezienie i upowszechnienie nowego sposobu porozumiewania się ma daleko idące konsekwencje nie tylko w bezpośrednich relacjach międzyludzkich, ale również w kształcie społeczeństwa i kultury, w których sposób ten funkcjonuje. Interesującym wątkiem podejmowanych przez McLuhana rozważań jest w tym kontekście użycie ruchomej czcionki w prasie drukarskiej przez Johannesa Gutenberga i związany z tym ciąg zdarzeń zmieniający obraz kultury Zachodu. Mechanizacja procesu drukowania wpłynęła między innymi na funkcjonowanie książki w przestrzeni społeczno-kulturowej. Zdaniem McLuhana książka jest medium o szczególnym znaczeniu. Być może pogląd ten wynika z literaturoznawczych korzeni uczonego i jego osobistej fascynacji literaturą, a może z tego, że książka to − jak powiedział Keith Houston − „najpotężniejszy przedmiot naszych czasów”. Czym jest książka drukowana, która wyparła książkę rękopiśmienną? W jaki sposób jej drukowany tekst oddziałuje na czytelnika? Czym różni się w tym kontekście druk od pisma ręcznego? A przede wszystkim, jaka jest przyszłość książki w dobie mediów elektronicznych? McLuhan starał się odpowiedzieć na te pytania w dwóch najbardziej znanych ze swoich publikacji: Galaktyce Gutenberga i Zrozumieć media. Wśród różnorodnych interpretacji przedstawionych tam poglądów szczególnie ciekawa wydaje się opinia ich polskiego komentatora mówiąca wprost o końcu istnienia książki drukowanej.
